ۇلت كۇرەسكەرى

قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ايرىق­شا ورنى بار الاش قوزعالىسى, الاش پار­­تياسى, الاشوردا وكىمەتى ۇلتى­مىز­دىڭ ۇلى قايراتكەرلەرىنىڭ ءىرى ءىس-ارەكەتى مەن كەسەك قيمىلىنىڭ, اسا ءىرى زياتكەرلىك, كەمەل وي-ساناسىنىڭ ارقاسىندا ءدۇ­نيەگە كەلگەن ەدى. ولار تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى. قازاق حالقىن وتارلىق ەزگىدە ۇستاعان رەسەيدىڭ پاتشالىق بيلىگىنەن دە, سول بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر زاڭدى مۇرا­گەرىنە اينالعان كەڭەستىك جۇيەمەن دە الىسىپ ءوتتى. الاش ارىستارى ادام با­لا­سىنىڭ وي-سانا كورسەتكىشى بولىپ تا­بىلاتىن بۇكىل ءىلىم-ءبىلىم, عىلىمىنان حاباردار ەدى. ولار بىرنەشە ءتىلدى مەڭ­گەرگەن, كوكىرەكتەرى داڭ­عىل, شىن وقى­مىستىلار ەدى. الاش قاي­راتكەرلەرىنىڭ اسقان بىلىمپازدىعى, ناقتى جاعدايعا بايلانىستى تۋعان ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق جوسپار, باعدار­لا­ما­لارى ۇلت­تىق مۇددەنىڭ اسقارالى شىڭىنا كو­تە­رى­لە العاندىعىمەن بايلانىستى تۋعان ەدى. وسىناۋ ۇلى تۇلعالار قازىرگى كەزەڭ­دەگى الەم ەلدەرىندە جەكە-جەكە ارنالى سالا­لارعا اينالعان الەۋمەتتانۋ, ساياسات, پەداگوگيكا, مادەنيەتتانۋ, ونەرتانۋ, ادە­­­بي­ەتتانۋ, لينگۆيستيكا, ماتەماتيكا, تەحني­كا, ەكونوميكا, قۇقىق جانە زاڭ­تانۋ, ت.ب. عىلىم تۇرلەرىن تەوريالىق ءارى پراك­تي­­كالىق تۇرعىدان قالىپتاستىردى. ولار ۇشان-تەڭىز ەنتسيكلوپەديالىق ءبى­لىم­نىڭ يەلەرى ەدى, زياتكەرلىك الەۋەتىن قازاق ەل­ىندە قالىپتاسقان ناقتى جاع­داي­لارمەن تىعىز قارىم-قاتىناسقا وراي پايدا­لانىپ, ستراتەگيالىق جانە تاكتي­كا­لىق جوسپارلارىنىڭ وزەگىنە اينالدىردى. 1917 جىلعى اقپاندا رەسەي پاتشاسى تاعىنان تايدىرىلعاندا قانقۇيلى يم­پە­ريانىڭ قول استىندا بولعان ءتۇرلى ۇلتتار ساياسي باعدارلامالارىن جاساپ, تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلدى. ساياسي كوشباس­شى تۇلعالار تاريح ساحناسىنا شىقتى. الايدا سولاردىڭ جاساعاندارىنىڭ ەش­قاي­سىسىن دا الاش پارتياسى جاساعان تاۋەلسىزدىك باعدارلاماسىمەن, ال تا­نى­مال قايراتكەرلەرىن الاشوردانىڭ ۇلى قايراتكەرلەرىمەن سالىستىرۋعا بول­ماي­تىنىن نىق سەنىممەن ايتا الا­مىز. بۇل – ناعىز شىندىق ەكەندىگىنە كوزىمىز انىق جەتتى. وسىناۋ بيىككە الاش زيالىلارىنىڭ كوتەرىلۋى, بارىنەن بۇرىن, ولاردىڭ ۇلت­شىلدىق قاسيەتتەرىمەن, ۇلتتىق مۇددەنى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارۋىنان باستاۋ العان ەدى. الاش قايراتكەرلەرى ۇلتتىق ءمۇد­دەنىڭ باستى ماقساتى تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ەكەندىگىنە كوز جەتكىزىپ, قازاقتىڭ عاسىرلار بويعى ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بۇكىل قابىلەت-قارىمىن, قاجىر-قايراتىن جۇمسادى. ولاردى اسقاق شىڭ­عا كوتەرگەن, جىگەرلەندىرىپ, نامىسىن جانىعان قازاقتىڭ بەكزات بولمىسى, تەكتىلىگى, اقىل-وي الەۋەتى ەدى. ياعني, حالىق ولارعا سەنىم ارتتى, تاريح ساحناسىنا شىعاردى, ولار حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاۋ­عا تىرىستى. دەمەك, بۇل جايتتان الاش قوزعالىسى, الاش پارتياسى, الاشوردا وكىمەتىنىڭ باستى يدەيالارى حالىق ءمۇد­دەسىمەن استاسىپ, سودان باستاۋ العانىن, جالپىحالىقتىق قوزعالىستى بىلدىرگەنىن كورۋگە بولادى. ەگەر بيىلعى جىلعى تاۋەلسىزدىگى­مىزدىڭ 20 جىلدىعى سياقتى كيەلى دە قا­سيەتتى مەرەكە تۇسىندا قازاقستان حالقى كىمگە قارىزدار, كىمدى قاستەرلەپ, ءپىر تۇتۋى كەرەك دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسە, ەڭ الدىمەن, الاش ارىستارىن ەسكە ال­ىپ, تاعزىم ەتۋى كەرەك دەر ەدىك. تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ۇلت كوشباسشىسى ن.نا­زار­باەۆتىڭ: «حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلت­تىق بىرلىكتى نىعايتۋ يدەياسىن العا تارتقان رۋحاني-زەردەلى يگى جاقسىلار قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىن جاساۋ مىندەتىن ءوز موينىنا الادى. ولار قوعامنىڭ ءتۇرلى تاراپىنان شىققاندار, ءارى ەڭ الدىمەن دالا اقسۇيەكتەرىنىڭ وكىلدەرى ەدى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قو­عامىندا زيالى قوعام قالىپتاسۋىنىڭ ۇرپاقتار ەستافەتاسى سياقتى سيپاتى بولعانىن اتاپ ايتقان ابزال» دەگەن پىكىرىنە دەن قويساق, وسىناۋ ارىستار پاتشا زامانىندا دا, كەڭەستىك زاماندا دا بيىك لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ, القىپ-شالقىپ جۇرۋلەرىنە بولۋشى ەدى, ولاي ەتۋگە ءبىلىمى مەن بىلىكتىگى دە, باي-قۋات­تىلىق الەۋەتى دە جەتۋشى ەدى. الايدا ولار ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋ جولىن تاڭداپ الدى. بۇل جولدىڭ قاتەرلى ەكەنىن ولار بىلمەپ ەدى دەۋگە بولماس. يمپەريالىق پيعىل ەل ىشىنەن شىققان وزىق تا ازات ويلى زيالىلاردىڭ كوزىن قۇرتۋعا تىرىساتىنى ءمالىم. وسى ورايدا مىنانداي ساۋالدار تۋىندايدى. پات­شالىق جۇيەنىڭ قۇلاعانىنا ىشتەرى اش­ىپ, قان جىلاعان اق گۆاردياشىلار دا, وكىمەت قۇرىپ, قۋاتتى كۇشكە اينال­عان كولچاك بيلىگى دە, سونداي-اق قازاقتىڭ تاۋەلسىز ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرۋ جو­لىندا ارەكەت ەتكەن الاش قايراتكەرلەرى دە كەڭەستىك بيلىككە قارسى كۇرەسكە شىق­تى. ياعني, ماقسات ءبىر ەدى. تەك كولچاك تا, بەلگىلى قولباسشىلار باستاعان اق ءاس­كەرلەر دە پاتشا بيلىگىن تاريح ساحنا­سى­نا قايتا اكەلۋدى وزدەرىنىڭ ۇلى ماقساتى دەپ ءبىلدى, ال الاش ارىستارى پاتشالىق بيلىكتىڭ دە, كەڭەستىك بيلىكتىڭ دە قازاق مۇددەسىن تۇنشىقتىراتىن زىمياندىق ساياساتىن تەرەڭ ءتۇيسىندى. كەڭەستىك-بول­شەۆيكتىك جۇيەگە قارسى كۇرەستە بۇ­لار نيەتتەس بولسا دا, نەلىكتەن الاش قاي­راتكەرلەرى اق گۆارديا اسكەرىنەن قول­داۋ تاپپادى؟ جاۋاپ بىرەۋ-اق, بۇل جەردە يمپەريالىق پيعىل, ۇلى ورىستىق شوۆينيزم ۇستەم بولعانى ءوز الدىنا, ولار الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن كوتەرگەن يدەيالارىنان قورقىپ, قاۋىپتەنگەن ەدى. ال, كەڭەستىك بيلىك ءبىراز مەزگىلدەن سوڭ, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ءوتى­نى­شىمەن كەلىسىپ, الاشوردا كوسەمدەرىنە كەشىرىم جاريالاعان سوڭ, قالىڭ بۇ­قا­رانىڭ سەنىمىنە كىرۋ ءۇشىن ولاردى ءتۇرلى سالالاردا (وقۋ-اعارتۋ, ەكونوميكا, زاڭ, مادەنيەت, ت.ب) شەبەر پايدالاندى. ءوز ماقساتتارىنا جەتىسىمەن-اق ءتۇپتىڭ ءتۇ­بىن­دە ولاردىڭ وزدەرىنە قاۋىپتى ەكەنىنەن سەكەم الىپ, ءبارىنىڭ دەرلىك كوزىن قۇرت­تى. امان قالعاندارى باقىلاۋدا بولدى. ەگەر الاش قايراتكەرلەرىنە دەيىن دە ۇلت تاۋەلسىزدىگى تۋرالى يدەيا كوتەرگەن ءىرى تۇلعالار بار ەكەنىن ەسكە الساق, ولاردان الاشوردالىقتاردىڭ ايىرماسى ازات­تىق يدەياسىنا كەشەندى تۇرعىدان كەلۋلەرى ەدى دەۋىمىز كەرەك. تۇيىندەي ايت­ساق, الاش ارداگەرلەرىنىڭ يدەياسى ءبۇ­گىن­گى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مىقتى ىرگەتاسى بولا الدى, قازاق قوعامىنداعى جاڭعىرۋ (رەنەسسانس) ۇدەرىسىنە اينالدى. الاش زيالىلارىنىڭ وسىناۋ ۇلى مىندەتىن اتقارۋ ءىسىنىڭ باسى-قاسىندا بول­عان اتاقتى تۇلعا – بيىل تۋعانىنا 120 جىل تولعان ءالىمحان ابەۋ ۇلى ەرمەكوۆ ەدى. ول 1891 جىلى قازىرگى اكىم­شىلىك-تەرريتوريالىق ءبولىنىم بويىنشا قاراعاندى وبلىسى, اقتوعاي اۋدانى, قىزىلاراي جەرىندەگى بورىكتاس مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. ارعى-بەرگى تاريحتا جيدەباي باتىر, قارامەندە, شابانباي بيلەر, ءسال بەرىرەكتە ءا.بوكەيحانوۆ, نار­مانبەت, كۇلاش پەن ماناربەك, اققىز, ماعاۋيا حامزين, ءو.جاۋتىكوۆ, ت.ب. تال بەسىكتە تەربەلىپ وسكەن توپىراقتا تۋعان الەكەڭنىڭ ارعى اتاسى جيىنباي دا, بەرگى اتاسى ەرمەك تە ورتاسىنا سىيلى, ەل بيلەگەن تانىمال جاندار بولعان. ەرمەك جيىنباي ۇلى ومبى سەميناريا­سىن­دا وقىعان, ءوز ەلىندە بولىستىققا ساي­لان­عان. ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قۇ­نانباي, جانعۇتتى, الشىنباي, ەرمەك, ت.ب. قارقارالى اعا سۇلتانى قۇسبەك تاۋكە ۇلى وتكىزگەن كەڭەسكە قاتىسقان, سوندا وكرۋگ جەرىندە جارمەڭكە اشۋعا باستاما كوتەرگەندەردىڭ ءبىرى دە ەرمەك جيىنباي ۇلى بولاتىن. اتاقتى قوياندى جارمەڭكەسى 1847 جىلى اشىلىپ, ءبىر عاسىرداي ۋاقىت حالىققا قىزمەت ەتتى. ءالىمحان ابەۋ ۇلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي, اعارتۋشىلىق, عالىمدىق قىزمەتىن ۇق­ىپ­تى زەرتتەگەن عالىم ق.وسكەمباەۆتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەرمەك جيىن­باي­ ۇلى 1873 جىلدار شاماسىندا قۇنان­باي­مەن بىرگە مەككەگە ساپار شەككەن, جولشىباي اۋىرىپ, مەدينەگە جەتىسىمەن قايتىس بولعان. ءوز ەلىندە بولىس بول­عان, سەمەي گيمنازياسىنىڭ تۇلەگى ابەۋ دە تانىمال ازامات بولىپتى. ابەۋ­دىڭ ءامىرحان, ءالىمحان, ءاليحان ات­تى ءۇش ۇلى, ەكى قىزى بار ەكەن. دامەش اتتى قىزى قازاقتىڭ كورنەكتى پەرزەنتى تەمىربەك جۇرگەنوۆكە تۇرمىسقا شىققان. مىنە, وسىنداي تەكتى دە بەكزات وت­باسىنان شىققان ءالىمحاندى اكەسى ابەۋ 1899 جىلى قارقارالىداعى ەكى ساتىلى (باستاۋىش) رەالدىق ۋچيليششەگە وقۋعا بەرەدى. وندا ول التى جىل وقيدى. جال­پى, الەكەڭنىڭ ءبىلىم العان وقۋ ورىن­دارى – قارقارالى رەالدىق ۋچيليششەسى, 1905-1912 جىلدار ارالىعىندا التىن مەدالمەن تامامداعان سەمەي ەرلەر گيم­نازياسى, 1912 جىلى وقۋعا تۇسكەن توم (رەسەي) تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتى. ەگەر قارقارالى ۋچيليششەسىنىڭ شاكىرتىنە ە.ەسيۋتين, ا.كو­جەۆ, س.كوكورين, ا.بايتۇرسىنوۆ, پ.بەلدىتسكي, پ.چەمودانوۆ, ا.ايا­عا­نوۆ­­تار ساباق بەرسە, سەمەي گيمنازيا­سىندا پولياك ف.دۋلسكي, ت.ب. ۇستازدىق ەتەدى. الەكەڭ گيمنازيادا ابايدىڭ جەرلەسى كاكىتايمەن, تاكەجاننىڭ بالالا­رى­مەن بىرگە وقىعان. سەمەي جەرىندە ول ءا.بوكەيحانوۆتىڭ ۇلت-قامىن ويلاعان يدەيالارىمەن تانىس بولادى, ولە-ءول­گەن­شە ونى وزىنە ساياسي, رۋحاني ۇستاز سانا­عاندىعى دا بەلگىلى. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنا دەلەگاتتار سايلاۋدا ورىس ۇلىقتارى قازاقتاردى كەمسىتكەنىن سىنا­عانى ءۇشىن ءا.ەرمەكوۆتىڭ رەسمي ورىن­دار­دىڭ باقىلاۋىندا بولعانى دا شىن­دىق. ول 1905 جىلى قوياندى جارمەڭكە­سىندە ءا.بوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.اقباەۆ, م.دۋلاتوۆ, م.بەكمەتوۆ, ت.ب. زيالى قاۋىم وكىلدەرى ازىرلەگەن 14500-گە تارتا ادام قول قويعان, پاتشانىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جەرگىلىكتى ۇلت ءۇشىن جاساپ وتىرعان قياناتىنا قارسىلىق بىلدىرگەن, ءوز ۇسىنىستارىن مالىمدەگەن قۇزىرحاتىنداعى ۇلتشىلدىق يدەيالارعا كۋا بولعان ەدى. ونىڭ كوز الدىندا پاتشا ۇلىقتارىنىڭ جوعارىداعى زيالى­لار­دى قۋدالاپ, كوزدەرىن قۇرتۋ ءۇشىن جاساعان ارەكەتتەرى دە ءوتىپ جاتتى. سول تۇستاعى ەرەجەگە سايكەس گيمنازيانى ال­تىن مەدالمەن بىتىرگەندەر پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنە كونكۋرسسىز قابىلدانۋ­عا ءتيىس ەدى. الايدا اكەسى قايتىس بولعان ءا.ەرمەكوۆ قارجى تاپشىلىعىنان توم ينستيتۋتىن تاڭداعان. بۇل تۇستا وعان جاردەم جاساعاندار: سەمەي گيمنازيا­سى­نىڭ وقىتۋشىلارى ءا.ساتباەۆ, ي.الىمبەكوۆ, ا.بارلىباەۆ, گ.سادوۆنيكوۆ, س.عابباسوۆ, ن.بەلسليۋدوۆتار ەدى. ءدال وسى ادامداردىڭ ولە-ولگەنشە قازاق حالقىنىڭ قامىن ويلاپ وتكەندەرىن ءا.ەرمەكوۆ كەيىننەن ءباسپاسوز بەتىندە جازدى. وسى ينستيتۋتتا توعىز جىلدان كەيىن الەكەڭنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن ۇلتى­مىز­دىڭ ۇلى پەرزەنتى ق.ساتباەۆ تا ءبىلىم العان. ءسىبىر جەرىندەگى وسىناۋ ال­عاش­قى وقۋ ورنىندا ءا.ەرمەكوۆكە اتاق­تارى الەمگە ايگىلى عالىم-وقىتۋشىلار ۆ.وبرۋچەۆ, ن.چيجەۆسكي, ۆ.موستوۆيچ, ن.كيجنەر, م.يانىشەۆسكي, ب.ۆەينبەرگ, م.ۋسوۆ ساباق بەردى. ينستيتۋت ستۋدەنتتەرى لەنا التىن كەنىندە بولعان قىر­عىن­دا زارداپ شەككەندەرگە قۇرمەت رەتىندە ساباققا كەلمەي قويعان. پاتشالىق سامودەرجاۆيەگە قارسىلىق اسقىنىپ تۇر­عان كەزدە ءا.ەرمەكوۆ وقۋىن وسىلاي­شا باستاپ ەدى. توم ينستيتۋتىندا وقى­عانىندا الەكەڭ گ.پوتانين, ۆ.شيشكوۆ (جازۋشى), ۆ.باحماتەۆ, ت.ب. تانىمال ادامدارمەن ارالاستى. ماركستىك ءىلىم­نىڭ, ءتۇرلى پارتيا باعدارلامالارىنىڭ رەسەيدە ءتۇزىلىپ, جان-جاققا تاراپ جات­قان كەزدەرى دە سول تۇس بولاتىن. مىنە, وسى كەزەڭدە ءا.ەرمەكوۆتىڭ ومىرلىك تۇ­جى­رىمداماسى ايقىندالىپ, قالىپتاس­قان. ءدال سول تۇستا ول الاشوردا قوزعا­لىسىنىڭ بولاشاق باعدارلاماسىنا ال­عىشارتتار جاساعان قوعامدىق, ساياسي حال-احۋالدى كوڭىلىنە ۇيالاتقان ەدى. قا­زاق بولمىسىنداعى عاسىرلار بويى قا­لىپتاسقان ۇلتتىق بولمىس ەرەكشەلىكتەرى, رۋحاني الەۋەت, سول حالىقتىڭ بۇگىنگى جاعدايى, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ شەكتەن شىعۋى, ۇلتتى كەمسىتۋشىلىك – ءبارى دە ونىڭ ساياسي كوزقاراسىن قالىپتاستىر­دى, ۇلتىنىڭ قامىن ويلاپ, مۇددەسىن جاقتايتىن تۇلعاعا اينالدى. ول تومدا ءوزى ارالاسقان عۇلامالاردىڭ پىكىرىن تىڭداپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار ولارعا قازاق دەگەن حالىقتىڭ تاريحى, رۋحانياتى تۋرالى دا ايتىپ بەرىپ وتىر­عان. ءپوتانيننىڭ ەل ارالاعان ساتتەرىندە الەكەڭ بىرگە بولىپ, قازاقتىڭ اتاقتى ونەرپازدارىمەن تانىستىرعان. ولار­دىڭ ايتقاندارىن ءپوتانيننىڭ ءوتىنىشى­مەن ورىسشاعا اۋدارىپ, قاعازعا ءتۇسىر­گەن. تومدا ءا.ەرمەكوۆ قالاداعى مۇسىل­مان ستۋدەنتتەردىڭ قوعامىن ۇيىمداس­تى­رۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. اقپان توڭكە­رىسى تۇسىنداعى الاساپىران كەزىندە ول ينستيتۋتتىڭ بەسىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن ەدى, وقۋىنان قول ءۇزىپ, سەمەيگە ورالادى. ال وقۋىن ءبىتىرۋى 1923 جىل­دىڭ ۇلەسىنە تيەدى. قازاق مۇددەسىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن ونىڭ دا پاتشانىڭ تاقتان تۇسۋىنە قۋانىپ, ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەنى انىق. جەر-جەردەگى سياقتى سەمەيدە دە قازاق سەزى ءوتىپ, ونى ۇيىمداستى­رۋشى­لار ءا.ەرمەكوۆ, ج.اقباەۆ, ح.عابباسوۆ­تار وسى جيىندا الەۋمەتتىك-ساياسي ماسە­لەلەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى. سەزگە قاتىسۋشىنىڭ ءبىرى, اقىن شاكارىمنىڭ دەلەگاتتاردى قۇتتىقتاۋى دا وسى جي­ىن­دا بولعان. اسا وزەكتى جايتتاردى تالقى­لا­عان جيىننىڭ اۆتونوميا جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ سياقتى ماسەلەنى قاراۋى 30 ادامنان (20 مۇشە, 10 مۇشەلىككە ءۇمىت­كەر) تۇراتىن وبلىستىق قىرعىز (قازاق) كوميتەتىن سايلاۋى, ونىڭ قۇرامىنا ءا.ەرمەكوۆ, ر.مارسەكوۆ, ح.عابباسوۆ, ن.قۇلجانوۆا, ت.ب. ادامداردىڭ ەنۋى كوپ جايت­تى اڭعارتسا كەرەك. سەزدىڭ قول جەتكىزگەن شەشىمى قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ سياقتى ءىرى ماقساتتان تۋعان ەدى. سول تۇستا ورىس مۇددەسىن قورعايتىن ات­قارۋ كوميتەتى مەن قازاق كوميتەتى ارا­سىن­دا قايشىلىقتار تۋىنداعان بولا­تىن. ناقتى جاعدايدى ەسكەرگەن الەكەڭ­دەر توبى اتقارۋ كوميتەتىمەن كەلىسسوز­دەر جۇرگىزە وتىرىپ, بىرىگۋگە ءماجبۇر بولدى. شامالى ۋاقىت وتىسىمەن رەسەيدە قۇرىلعان ۋاقىتشا ۇكىمەت قازاق سياقتى ۇلتتاردىڭ اۆتونوميا قۇرۋ نيەتىن قول­دامادى. سوندىقتان دا سول ۇكىمەتتەگى باسىم داۋىسقا يە كادەت پارتياسىنان ءا.بوكەيحانوۆ شىعىپ كەتتى. 1917 جىلى ورىنبوردا بۇكىلقازاق­تىق سەز ءوتتى. سول جيىندا اسا اۋقىم­دى, قازاق مۇددەسىنە ورايلاس ماسەلەلەر قارالدى. قازاق اۆتونومياسى, ونىڭ جەرى ت.ب. تالقىلاندى. ەگەر 1920 جىلى ءماس­كەۋدە ءا.ەرمەكوۆتىڭ «قازاق اكسر-ءىنىڭ جالپى جاعدايى جانە ونىڭ شەكارا ماسەلەسى تۋرالى» اتتى باياندا­ما­سىندا­عى ۇلى جەڭىسىن ايتساق, جەر, شەكارا ماسەلەسىنىڭ الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ ساناسىندا تىم ەرتە ويلاستىرىلعانىن كورەمىز. جاڭادان اشىلعان پارتيا «الاش» دەپ اتالدى. دەمەك, پارتيانىڭ رەسمي قۇرىلۋى 1917 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستالادى. ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆتار پارتيا باعدارلاماسىن جاساپ, سول جىلعى 21 قاراشادا «قازاق» گازەتىندە جاريالادى. پارتيانىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى ءا.ەرمەكوۆ بولدى. ول ولە-ولگەنشە ءوزىن وسى پارتيانىڭ مۇشە­سىمىن دەپ ەسەپتەدى. ەشقانداي باسقا پارتياعا وتكەن جوق. 1917 جىلى قازان توڭكەرىسى جەڭىسكە جەتتى. «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلا­ما­سى 1917 جىلى جەلتوقساندا ورىن­بور­دا وتكەن ەكىنشى بۇكىلقازاقتىق سەز­دە ءتۇرلى پىكىردەگى توپتاردى بىرىكتىرۋشى كۇشكە اينالعانىن كورەمىز. بۇدان كەيىن ميليتسيا, اسكەر قۇرۋ, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىن ۇيىمداستىرۋ الاش پار­تياسى مەن ۇكىمەتىنىڭ نۇسقاۋىمەن جۇزە­گە اسا باستاعان ەدى, الايدا اق پەن قىزىل سوعىسى ت.ب. الاساپىران جايت جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جىبەردى. الاش زيالىلارى كەڭەستىك بيلىكپەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. بۇل ويىمىزعا ستالينمەن تەلەگراف ار­قىلى جۇرگىزىلگەن سوزدەر دالەل. بۇل جاعداي ءوز جۇمىسىن توقتاتقانعا دەيىن دە, ءتىپتى كەيىن دە الاش پارتياسى مەن ۇكىمەتىنىڭ قانداي قۋاتتى كۇشكە اينال­عاندىعىن كورسەتەدى. كەڭەستىك جۇيە الاش ۇكىمەتىن موي­ىن­دامادى. ۇكىمەت تارادى. الاش قاي­رات­كەرلەرى ءوز حالقى ءۇشىن ءتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتتى. ءا.ەرمەكوۆ سەمەي گۋبرەۆكو­مى­نىڭ مۇشەسى بولدى. حالىق اعارتۋ ءىسى, جەر ءبولىمى جانە حالىق سوتىن باسقاردى. بۇدان كەيىنگى وقيعالار قازاق اۆتونو­مياسىن قۇرۋ ت.ب. ماسەلەلەرگە ءا.ەر­مە­كوۆتىڭ بەلسەنە اتسالىسقانىن كورسەتەدى. ءا.ەرمەكوۆ كسرو اۋماعىنداعى, اسىرەسە ورتا ازيا جەرىندەگى وقيعالارعا قاتى­سىپ وتىردى, ءتۇرلى جيىندار, ءماجىلى­س­تەردە ءوز ويىن تۇجىرىمداپ, پىكىر ءبىلدىردى. 1921-1924 جىلدار ارالىعىندا سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى, جوسپارلاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى, ونەركاسىپ سەكتسياسىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى بولىپ تاعايىندالعان. «ۇلت­شىل», «ساياسي سەنىمسىز» ادامداردىڭ لا­ۋا­زىمدى قىزمەت اتقارۋىنا كەڭەس ۇكى­مە­تىنىڭ ءوزى شەكتەۋ قويسا دا, توتالي­تارلىق جۇيە ءا.ەرمەكوۆ سىندى وقىعان, بەدەلدى, ءبىلىمدار ماماندارعا ءزارۋ ەدى. ول قازاق اكسر-ءىنىڭ 6-جانە 7- شاقى­رىلعان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. 1926 جىلدان عىلىمي-پەداگوگتىك قىزمەتپەن شۇعىل­داندى. 1927-1935 جىلدارى تاشكەنتتەگى قازاق پەداگوگتىك ينستيتۋتىنىڭ وقى­تۋشىسى, قازپي-ءدىڭ دوتسەنتى, الماتى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتىنىڭ پرو­فەس­سورى جانە ماتەماتيكا كافەدرا­سى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى بولسا, 1935-1937 جىل­دارى الماتى كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋ­تى (قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى قۇتۋ) ماتەماتيكا جانە تەوريالىق مەحانيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءارى فاكۋلتەت دەكانى قىزمەتتەرىن اتقاردى. جالپى, ءالىمحان ابەۋ ۇلى 1932, 1938, 1948 جىلدارى ءۇش رەت تۇتقىنعا الىنعان. سىبىردەگى لاگەردە ءۇش جىل جازاسىن وتەۋى, 1938 جىلى 10 جىلعا سوتتالۋى (بۇل جازا كەيىننەن 6 جىلعا تۇسىرىلگەن), 1948 جىلى 10 جىلعا سوت­تالۋى ء(ستاليننىڭ ولىمىنە بايلانىستى 1955 جىلى بوساتىلعان) وسىناۋ قايسار تۇلعانى قاجىتا الماعان. سول ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ, قارا­عاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا وقىتۋشى بولىپ, ماتەماتيكادان ساباق بەردى.1948 جىلى ەلدەن كەتىپ, كۋي­بى­شەۆ (رەسەي) قالاسىنداعى جوسپارلاۋ ينس­تيتۋتىندا ماتەماتيكا كافەدراسى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەپ, بوي تاسالاپ جۇرسە دە, تۇتقىندالۋدان قۇتىلا الماعانىن كورەمىز. 1935 جىلى جاك-تىڭ شەشىمىمەن ءا.ەرمەكوۆكە پروفەسسور عىلىمي اتاعى بەرىلگەن بولاتىن. الايدا ايداۋدان بوساتىلعان 1955 جىلدان باستاپ, قانشا تالاپتانسا دا ول اتاعىن قايتارىپ الا المادى. قازاقتان شىققان تۇڭعىش ماتەماتيكا پروفەسسورى اتاقتى « ۇلى ماتەماتيكا كۋرسى» وقۋلىعىن, «ماتەماتيكا باسىلىمدارىنداعى عى­لى­مي تەرميندەر», «دەتەرمينانتتار تەو­رياسىنىڭ نەگىزدەرى» ەڭبەكتەرىن جا­ريالادى. دايىندالعان دوكتورلىق ديس­سەرتاتسياسى اۆتورى «حالىق جاۋى» بول­عاندىقتان, قورعالمادى. ءا.ەرمەكوۆتىڭ ۇلى ەڭبەگى كەزىندە قاي­ناعان وقيعالاردىڭ بەل ورتاسى بول­عان قار­­قارالىدا ەكى ساتىلى مەكتەپ پەن پەدتەحنيكۋم اشۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇم­سا­ۋى ەدى. پەدتەحنيكۋمدا تانىمال ادامدار ساباق جۇرگىزدى. بۇل وقۋ ورنىن بەلگىلى قا­زاق ازاماتتارى و.جاۋتىكوۆ, ا.ماشانوۆ, ش.شوكين, ح.سەمباەۆ, د. كەرىمباەۆ, ك.بو­شاەۆ, ج.التايباەۆ, ت.ب. بىتىرگەن بولاتىن. ءا.ەرمەكوۆ ۇلتتىق تىلىمىزگە قاتىستى دا كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازعان. ارينە, شاعىن ماقالادا ءا.ەرمەكوۆ سىندى تۇل­عانىڭ بولمىس-ءبىتىمىن جان-جاقتى اشۋ, سان قىرلى ەڭبەگىن تولىق قامتۋ مۇمكىن ەمەس. الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ كەزىندە توتالي­تار­لىق جۇيە­دەن ءىس جۇزىندە جەڭىلىسكە ۇشى­راعانى راس. بىراق ونىڭ يدەيالارى ۇل­تىم دەگەن وزىق ويلى ازاماتتاردىڭ سا­نا­سىندا, بولمىسىندا توتاليتارلىق قان­شاما توس­قاۋىل كورسە دە وشكەن ەمەس.

ماۋەن حامزين, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.

قاراعاندى.