جۇلدىزدى جيىرما كۇن. ون ءۇشىنشى كۇن (8 جەلتوقسان): شاڭىراق

ەل الەۋەتىنىڭ دەڭگەيى – تۇرعىن ءۇي جايلىلىعى

بارىس بەينەلى بولاشاعىنا نىق قادام باسقان قازاقستان ءوز تاۋەل­سىز­­­دى­گى­نىڭ 20 جىلدىعىن قارسى ال­عا­لى وتىر. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات. الايدا, تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ بالاماسىز باس­شىلىعى­مەن ەلىمىز وسى كەزەڭدە عا­سىرعا پارا-پار الەۋ­مەت­­تىك-ەكونو­مي­كا­لىق دامۋ ءۇر­دى­سى­نەن ءوت­تى. تاۋەل­سىزدىك جىلدار ىشىندەگى ەلدىڭ الەۋ­مەتتىك الەۋەتىنىڭ دامۋ ءدا­رە­جەسىن وسى كەزەڭ ءىشىن­دە پايدالا­نۋ­­عا بە­رىلگەن تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى كو­لە­مى­نەن دە اي­قىن اڭ­عارۋعا بولادى. مەملەكەت باس­شى­سى «بولاشاق­تىڭ ىرگەسىن بىرگە قا­لاي­مىز» اتتى جول­داۋىن­­دا «ازا­­مات­تاردىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ وزىق كور­سەت­كىشى – تۇرعىن ءۇي جاي­لى­لىعى­نىڭ دەڭگەيى» دەپ اتاپ كور­سەتكەن بولا­تىن. بۇل ورايدا دا اۋىز تولتىرىپ اي­تارى­مىز بارشىلىق. تەك وتكەن سوڭعى ون جىل ىشىندە عانا ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي قورى 30 ميلليون شارشى مەترگە ءوستى. ارينە, جەتىستىك وزدىگىنەن كەلمەيدى. تاۋەلسىزدىك جىل­دارى ىشىندەگى تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى سالا­سى­نىڭ دامۋ ۇدەرىسىن سارالايتىن بول­ساق, سوناۋ وك­پەنى قى­س­قان ءوت­پەلى كەزەڭدە اۋىر قيىن­دىق­تاردى باستان كەشىرگەنىمىز انىق. 1991-1999 جىلداردا بۇل سالانىڭ كۇر­دەلى تىعىرىققا تىرەلىپ, تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسىنىڭ كو­لە­مى جىل سايىن ءتو­مەن­دەگەن كەزدەرى دە بول­دى. ءما­سە­لەن, 1991 جىلى بار­لىق قارجى­لان­دىرۋ كوزدەرى بويىن­شا پاي­­دا­لا­نۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سى­نىڭ كولەمى 6130 مىڭ شارشى مەتردى قۇراسا, 1997 جى­لى بۇل كور­سەتكىش 1105 مىڭ شارشى مەترگە دەيىن ءتو­مەندەدى. وسىعان ءساي­­كەس پايدا­لانۋعا بەرىلگەن ءپا­تەر­لەر سانى دا 1991 جىل­عى 84,5 مىڭ ءپا­تەردەن 1999 جىلى 9,6 مىڭ ءپا­تەر­گە دەيىن تومەندەدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا تار­تى­لا­تىن ينۆەستيتسيا كولەمى دە وسى جىل­­دار ىشىندە كۇرت كەمىدى. 1991 جى­­لى 1 ادام­عا شاققاندا پايدا­لا­نۋ­عا بەرىلەتىن تۇر­عىن ءۇيدىڭ شار­شى مەترى 0,37-دەن 1999 جىلى ءبىر ادامعا شاق­قاندا 0,07 شارشى مەترگە دەيىن ازاي­دى. 2000 جىل­دان باس­تاپ ەلى­مىز­دىڭ تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسى سا­لا­سىن­داعى احۋال كۇرت ءوز­گەردى. ەل ەكو­نو­مي­كاسىنىڭ دامۋى قارقىنداي باس­تا­عان بۇل كەزەڭدە مەملەكەت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سا­لاسىن دامىتۋعا دا باسىمدىق بەردى. بەس جىل ىشىندە جىل سايىن پاي­دالانۋعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى 10 پايىزدان 36 پايىزعا دەيىن ءوستى. ماسەلەن, 2004 جىلى ەلىمىز بويىن­شا 21,9 مىڭ پاتەر پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل جىلى 1999 جىلمەن سا­لىس­­تىر­عاندا بارلىق قارجى­لان­دى­رۋ كوز­دەرى بويىنشا ىسكە قوسىلعان تۇر­عىن ءۇي كولەمى 2,3 ەسە ارتتى. 2004 جىلى تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سى­نا تار­تىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1999 جىل­مەن سالىستىرعاندا 9,5 ەسە ءوستى. قازاقستاندا تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لى­سى سالاسى نارىق­تىق قاتى­ناس­تارعا كوشتى. نەگىزىنەن تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لى­سى ازا­مات­تاردىڭ نەسيە ءجۇ­يەسىن بەلسەندى پاي­­دا­لانۋى ار­قا­سىندا دامى­دى. وسى­عان باي­لا­نىس­تى تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى ءجۇ­يە­سىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دە تۇبە­گەي­لى وزگەرىسكە ۇشى­را­­دى. بۇل سالادا جەكە مەنشىك جانە جەكە كاسىپ­كەرلىك قۇ­رى­لىس سالۋشى­لار باسىم­دىققا يە بولدى. 2000-2004 جىل­دار ىشىندە كاسىپ­ورىن­دار­دىڭ ءجا­نە مەملەكەتتىك ەمەس سالا­دا­عى ۇيىم­دار­دىڭ ءوز قارجىسى ەسەبىنەن پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي كولەمى 1,9 ميلليون شارشى مەترگە جەتىپ, جال­پى ىسكە قو­سىل­عان تۇرعىن ءۇي كو­لەمى­نىڭ 21 پايىزىن قۇرادى. تۇر­­­عىن ءۇي قۇرىلىسى جي­ناق جۇيە­سىن دامىتۋ ماق­سا­تىن­دا 2000 جى­لى «تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى جيناق ءجۇ­يەسى تۋرالى» زاڭ قا­­بىل­­داندى. وسى­­عان باي­لا­نىس­تى 2003 جىلى قازاق­ستان ۇكىمەتى قارجى­لىق كا­پي­تا­لى­نا 100 پايىز مەم­­لە­كەتتىڭ قا­تى­سۋى بار «قازاق­ستان­نىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سى جي­ناق بانكى» اكتسيونەرلىك قوعا­مىن قۇر­دى. بۇل جۇيە ەكىنشى دەڭ­گەي­لى بانك­تەردەن نەسيە الۋعا ال­دىن الا تولەيتىن جار­عىسى جوق, ءبى­راق تۇ­راق­­تى كىرىسى بار ەل ازا­مات­تارىنىڭ با­سىم كوپشىلىگىن قولداۋ ءۇشىن جاسالدى. 2005 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سى­نىڭ جاڭا ءور­لەۋ ءداۋىرى باستالدى. تاۋەلسىزدىك تارتۋ ەت­كەن قازاقستان ەكونو­مي­كا­سى­نىڭ دامۋىنداعى قو­لاي­لى ءمۇم­كىن­دىكتەردى مەملەكەتىمىز حالىق­تىڭ تۇر­مىس­تىق ءال-اۋقاتىن جاق­سار­تۋعا ىقپال ەتەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنا با­سىم­دىقتار بەرۋگە با­عىت­­تا­دى. بۇل زاڭدى ەدى. ەلباسى نۇر­سۇلتان نازار­باەۆتىڭ باسشى­لى­عىمەن بەلگىلەنگەن قازاق­ستان­نىڭ 2030 جىل­عا دەيىنگى ست­را­تە­گيا­لىق دامۋ باعدارلاماسىندا دا نەگىزگى باسىمدىق بەرىلگەن سالا­لار­دىڭ بىرەگەيى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بولا­تىن. ستراتەگيالىق باعدارلاما بو­يىن­­شا بۇل سالاعا جالپىۇلتتىق سيپات بەرىلدى. قا­زاق­ستان ەكونو­مي­كاسى­نىڭ ءبا­سە­­كەلەستىككە قابىلەت­تى­لىگىنىڭ ارتۋى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى سا­لاسىندا جاڭا ساياسات جۇرگىزۋدى تالاپ ەتتى. وسىعان باي­لا­نىستى ەلباسى 2004 جى­لى قازاق­ستان رەسپۋب­لي­كا­سىندا 2005-2007 جىل­دارعا ارنالعان تۇر­عىن ءۇي قۇ­رى­لىسىن دامىتۋ­دىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىتتى. ەلىمىزدە العاش رەت قابىلد­ان­عان 2005-2007 جىل­دار­داعى مەملەكەتتىك باع­دارلامانىڭ جوسپارى بو­­يىن­شا 15,8 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي­­دى پاي­دا­لانۋعا بەرۋ بەلگىلەنسە, ناق­­­­تى العان­دا بۇل جىل­دارى 19,3 ميل­­­­ليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پاي­­دا­لانۋ­عا بەرىلىپ, جوسپار 22 پا­يىز­عا اسىرا ورىن­دالدى. ءبىر ادامعا شاق­­قاندا 2004 جىلى 0,17 شارشى مەتر تۇر­عىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, 2007 جىلى بۇل كورسەتكىش 2,5 ەسە ار­تىپ, 0,43 شارشى مەتردى قۇرا­دى. سا­لىستىرمالى تۇردە ايتا كەتەتىن بول­ساق, 2007 جى­لى اقش-تا ءبىر ادامعا شاققاندا 0,75 شارشى مەتر, قى­تاي­دا 0,98 شارشى مەتر, رەسەيدە 0,43 شار­شى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدا­لانۋعا بەرىلدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما ايا­سىن­دا رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 18,9 ميلليارد تەڭگە كو­لە­مىندەگى ماق­­سات­تى ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن 510,6 مىڭ شارشى مەتر كوممۋ­نال­دىق تۇر­عىن ءۇي نەمەسە 6184 پاتەر پاي­دا­لانۋ­عا بەرىلدى. بۇل تاپسىر­ما­نىڭ 129 پا­يى­زىن قۇرا­دى. وسى جىل­دار ىشىندە 2236,2 مىڭ شار­شى مەتر نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي نەمەسە 25472 پاتەر پاي­دا­لا­نۋعا بەرىلدى. ءسوي­تىپ, 2005-2007 جىل­دار­دا­عى مەملەكەتتىك باعدارلاما ءوزىنىڭ تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسىن دامى­تۋ­دى ىنتالاندىرۋ ءجو­نىن­دەگى باستى ماق­ساتىن ارتىعىمەن ورىندادى. حالىق مۇددەسى ءۇشىن قابىل­دان­عان 2005-2007 جىل­دار­داعى ال­عاش­قى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ تا­بىس­تى ءجۇ­زە­گە اسۋىنا بايلانىستى ەلبا­سى 2007 جىل­عى تا­مىز ايىندا قا­زاق­ستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ 2008-2010 جىل­دارعا ار­نال­­عان جاڭا مەم­لەكەتتىك باع­دار­لا­ما­سىن بەكىتتى. ەل ەكونو­مي­كاسىنىڭ قار­­قىندى دامۋى جانە مەم­لەكەتتىك قول­داۋ­دىڭ ءناتي­جە­سىندە بۇل باع­دار­لا­ما دا وي­داعى­داي ءىس جۇزىنە اسى­رىلدى. وسى مەملەكەتتىك باعدار­لاما ايا­سىندا 19,7 ميلليون شارشى مەتر تۇر­عىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ قۇر­ساۋىنا تۇسكەن ۇلەسكەرلەر ءمۇد­دە­سىن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت باس­شى­سى بۇرىن-سوڭدى ەشقانداي ەلدىڭ تاري­حىندا بو­لىپ كور­مەگەن ۇلەس­كەر­لىك قۇرىلىس سا­لا­سىنا مەملەكەت تا­را­پى­نان قارجىلىق قولداۋ كور­سەتۋگە تاپ­سىر­ما بەردى. ءسوي­تىپ, مەم­لەكەت ەلى­مىز­دىڭ ۇلەسكەرلەرىن قول­­داۋ ءۇشىن قۇ­رى­لىس سالاسىنا 453,017 ميلليارد تەڭ­گە قارجى ءبولدى. مىنە, وسىنداي شىنايى قامقورلىقتىڭ ءناتي­جە­سىندە 2011 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدەگى ۇلەس­كەر­لەر پروبلە­ما­سى تو­لىق شەشىمىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە. تاۋەلسىزدىك بەرگەن يگىلىكتى جە­تىس­­تىك­تەرىمىزدىڭ ار­قا­سىندا الدا­عى ۋا­قىت­تا دا تۇرعىنداردىڭ تۇر­مىس جاع­دايىن جاقسارتۋ ماق­ساتىن­داعى ما­ڭىز­دى سالا – تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سىن­داعى قارقىن­دى دامۋ ءۇردىسى ودان ءارى جالعاساتىن بو­لادى. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ما­ڭىزدى ماسەلە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىل­دىعى قارساڭىندا اگەنتتىك باس­­تا­ما­سىمەن قولعا الىنعان ەلىمىزدەگى تۇر­عىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شا­رۋا­شىلىعىن (تكش) رەفورمالاۋ بولىپ تابىلادى. تكش-نى رەفورمالاۋ باع­دارلاماسى 2020 جىلعا دەيىنگە بەلگىلەنگەن. 10 جىل ىشىندە ەلى­مىزدە بار­لىق قارجى­لان­دىرۋ كوز­دە­رى بو­يىن­شا 81 مىڭ شاقى­رىم جىلۋ­مەن, ەلەكتر­مەن جانە گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى قالپىنا كەلتىرەتىن بولا­دى. ياعني, ەلى­مىزدەگى كوممۋنيكاتسيا جۇيەسىنىڭ 50 پايىزى قايتا قۇرىلادى. باعدارلامانىڭ تاعى دا ءبىر ما­ڭىز­دى بولىگى توزى­عى جەتكەن كوپ قا­باتتى تۇرعىن ۇيلەردى كۇردەلى ءجون­دەۋدەن وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ستاتيستيكا اگەنت­تىگى­نىڭ دەرەگى بويىنشا بۇگىندە قازاقستاندا كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى كۇردەلى جوندەۋدى تالاپ ەتەدى. ون جىل ىشىندە ەلىمىزدە وسى باعدارلاما اياسىن­دا 11624 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. ءسوي­تىپ, تۇر­عىندارىمىزدىڭ قولايلى دا ساۋلەتتى تۇرعىن ۇيلەردە ءومىر ءسۇرۋى­نە قول جەتكىزىلەتىن بولادى. مىنە, بۇگىندە ەلىمىز ءوز تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىق تور­قالى تو­يىن قارسى الۋ قارساڭىندا تۇر. وسى جىل­­دار ىشىندە قازاقستان الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋ جاعى­نان كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردەن كوش وزىق شىقتى. الدا بۇدان دا بيىك اسۋلاردى الاتىنىمىزعا سەنىم مول. ەل مەرەكەسى مەرەيلى بولسىن!

سەرىك نوكين, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى.

قارقىن قۋاتتى, ساپا سىندارلى

«وي-حوي,  مەنىڭ ءوز ءۇيىم, كەڭ سارايداي بوز ءۇيىم» دەگەندەي, باسپانا ماسە­لە­سى قاشاندا وزەكتى بولىپ كەلەدى. كەڭەس وداعى تاراپ, ەلىمىز ەگەمەندىك ال­عاننان كەيىن دە بۇل ماسەلە كۇن ءتار­تى­بىنەن تۇسكەن ەمەس. ەلىمىز جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتى­ناستارعا كوشكەن العاشقى جىلدارى كاسىپ­ورىن­­دار­دا قارجىنىڭ  جانە بيۋدجەتتىك  ين­ۆەس­تي­تسيانىڭ بولماۋى سال­دارىنان  بار­­لىق كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرى­لىسى توقتادى. جاڭا تۇرعىن ءۇي قا­تى­ناس­ت­ارىنىڭ ومىرگە كەلۋى بۇل پروبلە­مانى شەشۋدىڭ جاڭا باسىمدىقتارى مەن ادىستەرىن العا تارتتى. جىلدار بويى كەزەككە تۇرىپ, مەملەكەت ەسەبى­نەن سالىن­عان تۇرعىن ۇيلەردەن تەگىن باسپا­ناعا يە بولۋدان نارىقتىق   شارتپەن ساتىپ الۋ­عا  كوشۋگە تۋرا كەلدى. بۇل تۇرعىن­دار­دىڭ  الەۋ­مەت­تىك از قامتىلعان تو­بىن جانە بيۋدجەتتىك سالا قىزمەت­كەر­لەرىن تۇ­يىققا تىرەدى. جىل وتكەن سايىن تۇر­عىن ءۇي قۇرى­لىسى­نىڭ كولەمى كەمي باس­تادى.  مىسا­لى, 1991 جىلى وبلىستا 257,0 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پاي­دا­لانۋعا بەرىلسە, بۇل كورسەتكىش 1998 جىلى 76,3 مىڭ شار­شى مەترگە دەيىن ازايدى. شىنى كەرەك, بۇل با­عىتتا 1999  جىلدان باستاپ كوممەر­تسيا­لىق تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ ەسەبىنەن العا باسۋشىلىق بولدى. 2004 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا جاڭا تۇرعىن ءۇي ساياساتىن جاريالادى. ۇكىمەت جولداۋدا العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2005-2007 جىل­دار­عا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسىن دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى. باعدارلاما قۇرىلىس سالاسىنىڭ وسى باعىتىن دامىتۋعا سەرپىن بەردى. باعدارلاما اياسىندا كوممۋنالدىق جانە نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي سالۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىندى. تۇرعىن ءۇي سالىناتىن اۋداندارداعى ينجەنەرلىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەردى جۇرگىزۋ­گە ينۆەستيتسيا قارالدى. بۇل كوممەرتسيالىق جانە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ دامۋىنا العىشارت جاسادى. وبلىستا 2004 جىلى 102,3 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي  ىسكە قوسىلسا, مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ال­عاشقى جىلى ول 296,8 مىڭ شارشى مەترگە جەتتى. وبلىستا 2006 جىلى 420,0 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇدان كەيىن 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان جاڭا تۇرعىن ءۇي باعدار­لاماسى قابىلداندى. وسى ەكى باع­دارلاما جۇزەگە اسىرىلعان التى جىلدا وڭىردە بارلىق قارجىلان­دىرۋ كوزدەرى ەسەبىنەن 2,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدا­لانۋعا بەرىلىپ, 20,0 مىڭ وتباسى باسپانالى بولدى. ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وب­لىس­تا 4,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان جاڭا تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باس­تادى. سوڭعى جىلدارداعى تۇرعىن ۇيلەردى جوس­پار­لاۋدى جەتىلدىرۋ, جاڭا وزىق تەحنولوگيالاردى, سا­پا­لى قۇرىلىس ماتەريال­دارىن, قۇراستىرمالاردى پايدالانۋ  ەسەبىنەن ولاردىڭ قولايلىلىق دەڭگەيى جوعارى بولىپ وتىر. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دا­مىتۋ­دى مەملەكەتتىك قولداۋ بۇل باعىتتاعى جۇمىس قارقىنىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلى 335,5 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پاي­دا­لانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان بولاتىن.  بيىل دا وب­لىس­تا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگى­زى­لۋدە. بۇعان وبلىستىڭ ەكونوميكالىق سەرپىندى دامۋى مەن وڭىردە ارزان دا ساپالى قۇرىلىس  ماتەريال­دارى­نىڭ كوپتەپ ءوندىرىلۋى بەرىك نەگىز قالاپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلعى ون ايدا بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى ەسەبىنەن 310,2 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ,  2027  وتباسى باسپانالى بول­دى. وسى كەزەڭدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن 19,8 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 122,2 پايىز بولادى. ۇستىمىزدەگى جىلى تۇرعىن ءۇي جيناق جۇيەسى ارقىلى 26,1 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سا­لى­نىپ 393 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كوز­دەلۋدە. قازىر 129, 96 جانە 168 پاتەرلى ءۇش تو­عىز قاباتتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى اياقتالىپ كەل­دى. بۇل تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇر­گى­زىلۋدە, ولار تاۋەلسىزدىك تويىنا تارتۋ ەتىلمەكشى. جىل اياعىنا دەيىن جىلدىق جوسپارداعى 335,5 مىڭ شارشى مەتر ورنىنا 408,3 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ كوز­دەلۋدە.  بۇعان تولىق نەگىز بار. بارلىق سا­لى­نىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەردە جۇمىس قار­قىن­دى جۇرگىزىلۋدە. ەلىمىزدە العاشقى رەت وبلىس ورتالىعىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا ارنالعان كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي سالۋ قولعا الىندى. بۇعان دەيىن 33  پاتەرلى وسىنداي تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلعان بو­لا­تىن, بيىل تاعىدا 40 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي پاي­دا­لانۋعا بەرىلدى. بۇل ۇيلەردە قولاربامەن كوتەرىلۋ­گە جاعداي جاسالعان, پاتەرلەر دە, بال­كون­دارى دا قول اربامەن قوزعالۋعا ىڭعايلى, كەڭ. مۇگەدەك جان­دارعا باسقا دا يگىلىكتەر قاراس­تى­رىلعان. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ اۋدانداردا دا باسىم باعىتقا يە بولۋدا. الايدا, بولا­شاقتا ميلليون تۇرعىنى بار شاھار دارەجەسىن الۋعا باعىت ۇستاعان اقتوبە قالاسىندا ايرىق­شا قارقىندى دامۋدا. وبلىس ورتالىعىنىڭ «باتىس-2» جانە «اقتوبە-سيتي» شاعىن اۋدان­دارىندا بولاشاقتا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قار­قىندى داميتىن بولادى. اسىرەسە, 300 مىڭ تۇرعىن بولاتىن «اقتوبە-سيتي» شاعىن اۋدا­نىنىڭ بولاشاعى زور. بۇل اۋداندى شاعىن قالا دەۋگە دە بولادى. مۇندا قازىردىڭ وزىندە ين­جە­نەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر ءجۇر­گىزىلۋ­دە. الداعى جىلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باستالادى دەپ كۇتىلۋدە.  جالپى, وبلىستا سوڭعى جىلدارى تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قار­قىنمەن جۇرگىزىلۋدە. بۇل ارينە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ءنا­تيجەسى, وبلىس­تىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىن­دىگى­نىڭ مولدىعى, حالىق­تىڭ تۇرمىسىنىڭ جاق­سارۋى دەۋ ورىندى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ 20 جىلدى­عى­نا وسىن­داي تىڭ  تابىستارمەن كەلە وتىرىپ, بۇل قار­­قىندى الدا دا تومەندەتپەۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىستار جاسالا بەرەتىنىنە سەنىم مول. قانات نۇرشين, اقتوبە وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باستىعى. اقتوبە وبلىسى.

باعدارلاما جانە باسپانا

كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ الەۋ­مەتتىك الەۋەتىن ايقىن­داي­تىن باستى كورسەتكىش – پايدا­لا­نۋ­عا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ كولەمى بولسا كەرەك. بۇل رەتتە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى كە­زەڭىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇ­رار­لىق. تاۋەلسىز قازاقستان تۇر­عىن­دارىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا وسى 20 جىل­دىڭ شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسىن دامىتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. حا­لىق­تىڭ تۇرمىس دارەجەسىن ايقىن­داي­تىن وسى ءبىر ماڭىزدى سالانىڭ ماسەلەلەرىن كەشەندى شەشۋ ماق­ساتىمەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جار­لى­عىمەن 2004 جىلى ەلىمىزدەگى تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ­دىڭ 2005-2007 جىلدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­نىڭ باستى ماقساتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنىن كەمىتپەۋ, پاتەرلەردىڭ باعاسىن تومەن­دە­تە وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ با­سىم بولىگىن قولجەتىمدى پاتەر­لەر­مەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ءۇي نەسيەلەرىنىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ, تۇرعىن ءۇي نەسيەلەرىن الۋ ءۇشىن تولەنەتىن العاشقى جارنالاردىڭ كولەمىن جانە نەسيەلەردىڭ ستاۆ­كا­لارىن تومەندەتۋ بولىپ تابى­لا­دى. مەملەكەت تۇرعىنداردىڭ ور­تا تابىستى وتباسىلارىن قول­جەتىمدى پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدىڭ ءار شارشى مەترىن 56 515 تەڭگەدەن اسپايتىن كولەمدە ساتۋدى بەلگىلەدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا تۇرعىندارعا قولجەتىمدى پاتەر­لەر­دى ساتۋ كەزىندە مىنانداي توپ­تارعا باسىمدىق بەرۋ كوز­دە­لىنۋدە: 1. بالالارى بار جاس وتبا­سى­لارعا; 2. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قار­جىلاندىرىلاتىن مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ جانە مەكەمەلەردىڭ قىز­مەتكەرلەرىنە; 3. الەۋمەتتىك سالاداعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە. مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭ­بەرىندە قولجەتىمدى پاتەر­لەرگە بەرىلەتىن يپوتەكالىق نەسيە­لەر­دىڭ ارنايى باعدارلاماسى قا­بىل­داندى. يپوتەكالىق نەسيەلەۋدىڭ مىنانداي جەڭىلدىكتەرىنە قول جەتكىزىلدى: سىياقى ستاۆكالارىنىڭ كولە­مى – 9-10 پايىز; الدىن-الا تولەنەتىن جارنا كولەمى – 10 پايىز; يپوتەكالىق نەسيەلەر مەرزىمى – 20 جىل. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپ­سىرماسىمەن تاۋەلسىزدىك جىل­دارى ىشىندە ءىس جۇزىنە اسىرىلعان ەكى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باع­دار­لاماسى اياسىندا ەلىمىزدە تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ جانە تۇرعىنداردى قولجەتىمدى پاتەر­لەر­مەن قامتاماسىز ەتۋ ماقسا­تىن­دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان الەۋ­مەتتىك باسىمدىلىققا قول جەتكىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, 2005-2007 جىلدارداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە جالپى كولەمى 19,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پاي­دا­لانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە, 2005 جىلى – 2,0 ميلليون شار­شى مەتر, 2006 جىلى – 6,2 ميلليون شارشى مەتر, 2007 جىلى 8,1 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. 2005-2007 جىلدارداعى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى اياسىندا قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەردى ەسكەرە كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى 2007 جىلعى تامىز ايىن­دا 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان جا­ڭا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باع­دار­لاماسىنا ومىرلىك جولداما بەر­دى. بۇل باعدارلاما بويىنشا دا ەلىمىزدىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىندارىنا قولجەتىمدى پاتەرلەر بەرۋگە باسىمدىق بەرىلگەن بولاتىن. تۇرعىنداردىڭ با­سىم­دىق بەرىلگەن توپتارىنا جا­تاتىن ازاماتتاردىڭ الدىن-الا تولەيتىن جارنالارى بولماي قا­لا­تىندىعىن ەسكەرە كەلىپ, بۇل باع­دارلامادا تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لى­سى جيناق جۇيەسىنىڭ قارجىسى ار­قىلى نەسيەلەۋ شارتتارى قا­راس­­تى­رىلدى. تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سى جي­ناق جۇيەلەرى ارقىلى نەسيە الۋ­شىلاردىڭ سىياقى ستاۆ­كا­لارىن 4 پايىزدان اسىرماۋ بەلگىلەندى. ءسويتىپ, 2008-2010 جىلدار­دا­عى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭ­بەرىندە ەلىمىز بويىنشا 19,7 ميل­ليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 2008 جىلى – 6,9 ميلليون, 2009 جىلى – 6,4 ميلليون, 2010 جىلى 6,4 ميلليون شا­ر­شى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لى­سى پايدالانۋعا بەرىلدى. ەلىمىزدە قابىلدانىپ, ءىس جۇزىنە اسىرىل­عان ەكى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 1,5 ميلليون قازاقستاندىق قولجەتىم­دى پاتەر كىلتىنە يە بولدى. ەلىمىزدە قالىپتاسقان تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋداعى وسى جەتىستىكتەردى ودان ءارى جال­عاس­تى­رۋ ماقساتىندا 2011-2014 جىل­دار­عا ارنالعان تۇرعىن ءۇي باع­دار­لاماسى قابىلداندى. بۇل باع­دار­لاما بو­يىن­شا مەملەكەتتىك تۇر­عىن ءۇي قۇ­رىلىسىن جانە ين­جە­نەر­لىك-كوم­مۋ­نيكاتسيالىق ينف­را­قۇ­رىلىمدار سا­لۋ­دى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجى­لان­د­ىرۋ, سونىمەن ءبىر­گە مەملەكەت جەكە-مەنشىك ءارىپ­­تەستىگىن ىنتالان­دىرۋ شارالارى كوزدەلگەن. 2011 جىلى ەلىمىزدە 6 ميلليون شار­شى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پاي­دا­لانۋعا بەرىلمەك.

جىلقىباي جاعىپار ۇلى.

 

دەرەك پەن دايەك

• تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي قورى ونداعان ميلليون شارشى مەترگە ۇلعايدى. تەك 2005-2007 جانە 2008-2010 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭ­بەرىندە 40 ميلليون شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. • 2005-2007 جىلدارداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە 19,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. وسى باعدارلاما اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 18,9 ميلليارد تەڭگە قارجىعا 510,6 مىڭ شارشى مەتر كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي سالىندى نەمەسە 6184 پاتەر كىلتى تاپسىرىلدى. • 2008-2010 جىلدار ارالىعىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا 19,7 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قورى ىسكە قوسىل­دى. باعدارلاما شەڭبەرىندە 468,9 مىڭ شارشى مەتر كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نەمەسە 6304 پاتەر, سونىمەن بىرگە, 1395,7 مىڭ مەتر نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي نەمەسە 16734 پاتەر كىلتى تاپسىرىلدى. • ەلىمىزدە 2006-2007 جىلدارى 3,3 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جۇيەلەر, ونىڭ ىشىندە: 1476,7 شاقىرىم ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ, 134,7 شاقىرىم جىلۋمەن جابدىقتاۋ, 852 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى ىسكە قوسىلدى. 186,5 شاقىرىم كارىز, 257,7 شاقىرىم گاز تاراتۋ جەلىلەرى, 421,7 شاقىرىم جول سالىندى. • 2008-2010 جىلدارى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 118,241 ميلليارد تەڭگە ماقساتتى ترانسفەرتتەر ءبولىندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2008-2009 جىلدارى 2332,1 شاقىرىم ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, 139,8 شاقىرىم جىلۋمەن جابدىقتاۋ, 872,7 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ, 434,4 شاقىرىم كارىز, 506,1 شاقىرىم گاز تاراتۋ جەلىلەرى ىسكە قوسىلدى. 366,7 شاقىرىم جول سالىندى. 2010 جىلى 1264,8 شاقىرىم ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, 54,0 شاقىرىم جىلۋمەن جابدىقتاۋ, 391,1 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ, 126,2 شاقىرىم كارىز, 184,6 شاقىرىم گاز تاراتۋ جۇيەلەرى جانە 118,8 شاقىرىم جول سالىندى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋ 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسى اياسىندا دا جالعاسىن تاپپاق. وسى ماقساتقا مەملەكەت تاراپىنان 120 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. • ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان ەكى مەملەكەتتىك باعدارلاما ناتيجەسىندە 1,5 ميلليون قازاق­ستاندىق جاڭا پاتەرگە يە بولدى. 2004 جىلى ەلىمىزدە ءار ادامعا شاققاندا 0,17 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, 2007 جىلى بۇل كورسەتكىش 2,5 ەسە ارتىپ, 0,43 شارشى مەتردى قۇرادى. • ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن 2011 جىلى ەلىمىزدە 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە. • قازاقستاندىق ۇلەسكەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن 2007 جىلدان باستاپ مەملەكەت تاراپىنان 453,017 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. مىنە, وسىنداي يگى قامقورلىقتىڭ ناتيجەسىندە 2011 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلەسكەرلەردىڭ پروبلەماسى تولىق شەشىمىن تاپپاق. • ەلىمىزدە 2020 جىلعا دەيىنگى تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن رەفورمالاۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. وسى باعدارلاما اياسىندا 10 جىل ىشىندە ەلىمىزدە 81 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر, جىلۋ, سۋ جانە گاز تاراتۋ جەلىلەرى جاڭارتىلماق. ۇزاق جىلداردان بەرى جوندەۋ جۇمىستارىن كورمەگەن 11624 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى.       

ۇلەسكەرلەر تۇگەل قونىس تويىن تويلايدى

مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان باستاۋ العان قارجى داع­دارىسى ناقتى ەكونوميكالىق سالالارعا دا سالقىنىن تيگىزدى. جاھاندىق ەكونوميكاعا بەرىك كىرىككەن تاۋەلسىز قازاق­ستان دا ودان سىرت قالا المادى. قارجى داعدا­رى­سى­نىڭ العاشقى سوققىسى ەلىمىزدە كەڭ قۇلاش جايعان تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنا كەرى اسەر ەتتى. اسىرەسە, ەلىمىزدە كۇرت دامىپ كەتكەن ۇلەسكەرلەر قاتىسۋىمەن سالى­نىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى تۇرالاپ قالدى. وعان جاۋاپسىز قۇرىلىس فيرمالارىنىڭ دا كەرى ىقپالى بولماي قالعان جوق. ءسويتىپ, جيعان-تەرگەندەرىن جالعىز باسپانا الۋ ءۇشىن قۇرىلىس فيرمالارىنا قۇيعان مىڭداعان قازاقستاندىق ۇلەسكەرلەر مۇددەسى تىعىرىققا تىرەلدى. ماسەلەن, 2007 جىلدىڭ ءىV توقسانىندا ەلىمىزدە سالىنىپ جاتقان 450 تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ 62889 ۇلەسكەرى كۇردەلى جاعدايعا تاپ بولدى. مىنە, ناق وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن الاياق­تار­عا الدانعان ۇلەسكەرلەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كور­سەتۋدىڭ كەشەندى شارالارى بەلگىلەندى. ءسويتىپ, 2007 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى ۇلەسكەرلەر پروبلەماسىن شەشۋگە مەملەكەت تاراپىنان 453,017 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. الەمدىك قارجى داعدارىسى اكەلگەن قيىندىقتارعا قارا­ماستان وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەت تاراپىنان جاسال­عان كومەكتىڭ ناتيجەسىندە 58 مىڭ ۇلەسكەردىڭ مۇددەسىن شەشكەن 410 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە 13650 ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋىمەن سالىنىپ جاتقان 58 پروبلەمالىق نىسان قالدى. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە 2011 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنا دەيىن تاعى دا 3848 ۇلەسكەردىڭ ماسەلەسى شەشىلگەن 14 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر ەلىمىزدە 9802 ۇلەسكەردىڭ مۇددەسى شەشىلەتىن 44 تۇرعىن ءۇي كەشەنىن پايدالانۋعا بەرۋ مىندەتى تۇر. ونىڭ ىشىندە 16 نىسان استانا, 15 نىسان الماتى قالالارىنا, 13 نى­سان ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە تيەسىلى. استانا قا­لا­سىنداعى 3091 ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋىنداعى 16 تۇرعىن ءۇي كەشەنىن شەشۋدىڭ مىنانداي جولدارى بەلگىلەنگەن. ءبىرىنشى, اكىمدىكتىڭ پاتەرلەردى ساتىپ الۋى ناتيجەسىندە 10 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلمەك. بۇل ماقساتقا ۇكىمەت تاراپىنان 49,792 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ەكىنشى, «جاڭا قۇرىلىس» جشس ەسەبىنەن 1 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلمەك. «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق ەسەبىنەن تاعى ءبىر قۇرىلىس كەشەنى, قۇرىلىس سالۋشى­لاردىڭ ءوز ەسەبىنەن 5 نىسان پايدالانۋعا بەرىلمەك. وسى­نىڭ ­ناتي­جەسىندە بيىلعى جىلى استانالىق ۇلەسكەر­لەر­دىڭ پروب­لە­ما­سى تولىق شەشىمىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە. الماتى قالا­سىن­داعى 15 پروبلەمالى نىساننىڭ تاعدى­رى مىنانداي جولدارمەن شەشىلمەك. 1 نىسان «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق ەسەبىنەن, 5 نىسان قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ءوز ەسەبىنەن, «سترەستى اكتيۆتەر قورى» اق ەسەبىنەن 5 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلمەك. ال قالعان 4 نىساننىڭ تاع­دىرى قارجى مينيسترلىگىنىڭ مۇمكىندىگى جوق بورىش­كەر­لەرمەن جۇمىس جونىندەگى كوميتەتىنىڭ قاراۋىمەن شەشىلمەك. اقمولا وبلىسىنداعى 1212 ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋى­مەن سا­­لىنىپ جاتقان 1 نىسان, الماتى وبلىسىنداعى 2089 ۇلەس­كەرى بار 2 نىسان, اقتوبە وبلىسىنداعى 80 ۇلەسكەرى بار 1 نىسان, جامبىل وبلى­سىن­داعى 72 ۇلەسكەرى بار 1 نى­سان, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى 542 ۇلەسكەرى بار 8 نىسان وسىن­داي ءتيىمدى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە تولىق شەشىم تاپپاق. قورىتا ايتقاندا, 2011 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلەسكەرلەردىڭ پروبلەماسى شەشىمىن تاپپاق. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن وسىنداي بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قارجىلىق قولداۋدىڭ ءناتي­جە­سىندە ەلىمىزدە اقشاسىن سالا وتىرىپ پاتەرسىز قالعان ءبىر دە ءبىر ۇلەسكەر بولمايدى. بۇكىل قازاقستاندىقتار جوعارى كوڭىل-كۇيمەن قارسى العالى وتىرعان تاۋەلسىزدىك تويى­نىڭ تاعى ءبىر تابىستى تارتۋى وسىنداي.

جازيرا بۋكينا, قۇرىلىس جانە تكش ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى.

 

وتباسى باقىتىنىڭ باستاۋى

بۇل تۇجىرىمنىڭ اقيقاتتىعىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ كەلەدى. جەكە باسپاناڭ بولىپ, بالالارىڭنىڭ قى­زىعىنا كەنەلىپ, وزىڭمەن-ءوزىڭ ءومىر كەشكەننەن ارتىق قۋانىش جوق. «جە­تىم بۇرىش» ساعالاعان كەز كەلگەن وتباسىنىڭ بەرەكەسى بولماي­تىن­دىعىنا كوزىم انىق جەتتى. مەن استانا قالاسىنا العاشقى لەكپەن كەلىپ, ءوز باقىتىمدى باس قالانىڭ بو­لاشاعىمەن بايلانىستىرعان جاس­تار­دىڭ ءبىرى بولدىم. 1998 جىلى ەل­وردادا ەڭبەك جولىمدى باستادىم. سودان بەرگى جىلداردا مۋزىكا اكا­د­ەمياسىندا, قازىرگى ۇلتتىق ونەر ينستيتۋتىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. ونەر ۇجىمى بولعاندىقتان ەل­ور­­دامىزدىڭ مادەني ومىرىنە بىتە قاي­ناسىپ, كۇن سايىن بولىپ جاتا­تىن ۇلكەندى-كىشىلى شارالارعا ارا­لا­سىپ, شابىتتانا جۇمىس ىستەيمىز. ءبۇ­گىندە ۇجىمىمىز باس قالانىڭ باستى ونەر ورداسىنا اينالدى دەسەم, ار­تىق ايتقاندىق ەمەس. ۇلتتىق ونەر ينس­­تي­تۋتىنىڭ ەلىمىزدەگى ىرگەلى ونەر شاڭىراعىنا اينالۋىنا جە­تەكشىمىز, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ايمان مۇساقوجاەۆانىڭ ەڭ­بەگى ەرەكشە. ەلى­مىزگە كەڭىنەن تا­نى­مال ونەر سا­ڭىلا­عىنىڭ باس­شى­لىعىمەن ءبىزدىڭ ۇجىم تالاي-تالاي الەم ساحنا­لارىن­دا قا­زاقستاننىڭ بەدەلىن اسقاقتاتتى. مەن استانا قالاسىنداعى ەڭبەك جولىمدى باستاعاندا پاتەر كەزەگىنە تۇرعان بولاتىنمىن. «اسىق­پا­عان اربامەن قويانعا جەتەدى» دەگەندەي, اقى­رى جەكە پاتەر الۋ باقى­تىنا يە بول­دىم. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قار­ساڭىندا ماعان وسىنداي قۋا­نىش­تى حابار جەتتى. 13 جىل كۇتكەن پاتەر كىلتىن الار كەزدە كوڭىلىم تولقىپ, وسىنداي كۇنگە جەت­كەنىمە ءوزىمدى با­قىت­تى سانا­دىم. مىنە, باس قالا­مىز­دا بوي كوتەرىپ كە­لە جاتقان «جا­عا­لاۋ» اتتى جاڭا شاعىن اۋداننان وزىمە بەرىلگەن 2 بولمەلى پاتەردىڭ دە تابالدىرىعىن اتتادىم. بۇگىنگى قۇرىلىس يندۋس­ت­ريا­سىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرىمەن ارلەندىرىلگەن 2 ءبول­مە­لى پاتەر ما­عان حان سارايىنداي كو­رىن­دى. قۋا­نى­شىمدى وتباسىممەن ءبولى­سىپ, جا­ڭا پاتەردە قونىس تويىن توي­لاۋ­عا دايىندالۋدامىز. مۇنداي ومىرلىك قۋانىش مەن سياقتى قاراپايىم ونەر سالا­سى­نىڭ قىزمەتكەرىنە ەل تاۋەل­سىز­دى­گى­نىڭ ار­قا­سىندا مۇمكىن بولىپ وتىر­عان­دى­عىن جەتە سەزىنەمىن. باس قا­لا­مىزدىڭ ور­تا­سىنان وسىنداي جەكە پاتەر الۋى­ما مۇمكىندىك جاسا­عان ەلبا­سى­نا, ۇكىمە­تى­مىزگە جانە ءوزىمنىڭ ونەر ۇجى­مى­ما شەكسىز ريزالىعىمدى بىلدىرەمىن. مەم­­لەكەت باسشىسى ەلىمىزدە تۇ­راق­تىلىق پەن تىنىشتىق نى­عايا بەرەتىن بولسا, قازاقستاننىڭ الا­تىن اسۋلارى اسقارالى بولا­تىن­دى­عىن ءجيى ايتا­دى. بۇل ناعىز ءومىر شىڭ­دىعى. مىنە, وسى ەل بىرلىگىنىڭ جانە ەلى­مىز­دىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونو­مي­كا­لىق دامۋى­نىڭ ارقا­سىن­دا مىڭ­داعان قاراپا­يىم قازاق­ستان­دىقتار جە­كە باسپانا الىپ, قو­نىس تويىن توي­لاۋدا. قۋانىشىمىز قۋا­نىشقا ۇلاسىپ, ەلىمىزدىڭ مەرەيى ارقاشان ۇستەم بولا بەرسىن!

ايسۇلۋ وستەمىروۆا, ۇلتتىق ونەر ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى.

استانا.

 * * *

مەن – قۇرىلىسشىمىن!

ماماندىقتىڭ جا­ما­­نى جوق. دەگەنمەن, ادامزات تاريحىندا ءبۇ­گىنگە دەيىن بەلگىلى بول­عان ءۇش مىڭنان استام مامان­دىق­تىڭ ىشىندە قۇ­رى­لىسشى ما­مان­دى­عى­­نىڭ الاتىن ورنى ەرەك­شە. قۇرىلىسشى – ءومىر ساۋلەتشىسى. سون­دىق­تان ءوزىم­نىڭ قۇرىلىسشى بول­عا­نىم­دى ماقتان تۇتامىن. مەن ءبۇ­گىندە استانا قالاسىنىڭ تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا جەمىستى جۇ­مىس ات­قا­رىپ جاتقان «ءساتتى قۇرىلىس» جشس-نىڭ العاشقى قۇرىلعان كۇنىنەن بەرى ەڭبەك ەتەمىن. 2004 جىل­دان بەرى وسى قۇ­رى­لىس ۇجى­مىن­دا تالاي تۇر­عىن­داردىڭ ءپا­تەر كىلتىن العان قۋا­نىشتى ءسات­تەرىنە كۋا بولدىم. «ءساتتى قۇرىلىس» جشس نەگىزىنەن تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن ءار­لەن­دىرۋ جۇمىسىمەن اينا­لى­سا­دى. قالامىزدا بوي كوتەرگەن «اباي», «اۆيتسەننا», «وليمپ-پالاس», «ديپلومات», «بولاشاق» جانە باسقا تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندە مەنىڭ دە قولتاڭبام قالدى. قازىر ءبىزدىڭ قۇرىلىس فيرماسى «جاعالاۋ» اتتى جاڭا شاعىن اۋداننىڭ تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالىپ جاتىر. كۇنى كەشە بوز جۋسان تەربەتىلگەن جا­زىق دالادا بىرنەشە كوپ قا­باتتى تۇرعىن ءۇي بوي كوتە­رىپ, بولاشاق شاعىن اۋداننىڭ ءساۋ­لەتى اشىلا ءتۇستى. مەن وسى قۇ­رى­لىس فيرماسىندا ەڭبەك ەتە باستاعان جىلدار ىشىندە بىرنەشە قۇرىلىس مامان­دى­عىن يگەردىم. قازىر اعاش شەبەرى بولىپ ەڭبەك ەتەمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى تويلانار قارساڭىندا «ءساتتى قۇ­رى­لىس» فيرماسى تاعى ءبىر كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىن پايدالانۋعا بەرمەك. ءجۇز­دەگەن استانالىقتار جاڭا پاتەر كىلتىن الاتىن ۋاقىت تا الىس قالعان جوق.

ارتىقباي اجداروۆ, «ءساتتى قۇرىلىس» جشس قۇرىلىسشىسى.

______________________________________________

ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى.