ازاتتىقتىڭ اقشاسى
1992 جىلى قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق ارەناعا شىقتى. مەملەكەتتىڭ دەربەستىگىن ايقىندايتىن ەلتاڭبا مەن تۋ, ءانۇران بەكىتىلدى. ال 1993 جىلدىڭ قاڭتارىندا اتا زاڭ قابىلداندى. ول كەيىنىرەك وزگەرتىلىپ, تولىقتىرىلعان نۇسقاسى 1995 جىلى قايتادان قابىلداندى. ال تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن جىلدامداتقانى ءسوزسىز. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىز, دەربەس ەكونوميكاسىنىڭ اياعىنان نىق تۇرۋى ءۇشىن جاسالعان العاشقى قادامدار تۋرالى ۇلتتىق بانكتىڭ ەكس-توراعاسى عالىم باينازاروۆ بىلاي دەگەن بولاتىن: «مەنى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىنداعان كەزىندە بەرگەن باستى تاپسىرماسى – گيپەرينفلياتسيا مەن ەكونوميكالىق رەتسەسسيا تەجەلمەي تۇرعان شاقتا, ونىڭ ۇستىنە كسرو دەرجاۆاسىنان ەنشى العان كورشىلەس رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرازى ءتول ۆاليۋتالارىن شىعارىپ جاتقاندا, ال رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سول كەزدەگى بيلىگى «ءرۋبلدى تاۋار رەتىندە ساتىپ الىڭدار», دەگەن ءسوزدى ءىس-ارەكەتتەرىمەن تۇسىندىرە باستاعان كەزدە «جاعدايدىڭ تۇرلىشە دامۋىنا دايىن بولۋعا», ءارى-بەرىدەسىن, ۇلتتىق ۆاليۋتانى شىعارۋعا ازىرلىك جۇمىستارىنا كىرىسۋگە كەز كەلگەن ۋاقىتتا دايىن بولۋىمىزعا ەرەكشە مۇقيات قاراۋ ماسەلەسى ەدى. كوپ ۇزاماي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جوعارى بيلىكتەگى ازعانتاي توپتان ۇلتتىق ۆاليۋتانى شىعارۋ جۇمىستارىن موينىنا الاتىن تۇلعالاردى ىرىكتەدى. بارلىق ءىس اسا قۇپيا جاعدايدا ءوتتى. نەلىكتەن ولاي بولعانى بارشاعا تۇسىنىكتى شىعار. ەڭ باستىسى, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءرامىزى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, تاۋەلسىز ەلدىڭ ەكونوميكاسىن بۇگىنگىدەي دارەجەسىنە جەتكىزۋشى مىقتى تەتىك بولعاندىعىن ايتپاقپىن», دەپ ەسكە الادى. ۇلتتىق ۆاليۋتا وتە قىسقا مەرزىمدە ازىرلەندى. ءبىر جىل ىشىندە ديزاينى مەن نومينالى, اينالىس جۇيەسى, قۇنى انىقتالدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتسەك, اعىلشىندار ءوز ۆاليۋتالارى – فۋنت ستەرلينگتى ازىرلەۋگە التى جىل جۇمساعان. ال ءبىزدىڭ تەڭگەنىڭ قىسقا مەرزىمدە دايىن بولعانىنا قاراماستان ساپالىلىعىنا سىن تاعىلمادى. مىنە, وسىلايشا 1993 جىلعى 12 قاراشادا پرەزيدەنتتىڭ «قر ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىعى شىقتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەزدە ۇلتتىق بانكتە ءبىر مىسقال التىن نەمەسە ءبىر تسەنت ۆاليۋتا بولماعان ەكەن. سونداي جاعدايدىڭ وزىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەركىن اينالىمعا قوسۋى ناعىز ەرلىككە پارا-پار بولدى. قازىرگى تاڭدا تەڭگە ۇلتتىق اقشا بىرلىگى رەتىندە تولىعىمەن قالىپتاستى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. اينالىسقا ەنگىزىلگەن 18 جىلدا ۇلتتىق ۆاليۋتا ءوزىنىڭ تاريحي قاجەتتىلىگىن دالەلدەدى. جاس ۆاليۋتا ۋاقىت سىناعىنان ءساتتى ءوتتى. الەمدىك ەكى قارجى داعدارىسىنا, مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي قۇلدىراعان, سونداي-اق كوتەرىلگەن كەزەڭدەرىنە دە توتەپ بەردى. باستىسى, تەڭگەمىز حالىق سەنىمىنە يە بولدى.* * *
دەرەك پەن دايەك
• تەڭگە ورىستىڭ «دەنگي» سوزىنە اينالعان «تانگا», «دونگا», «تەنگا» دەگەن تاريحي تۇركىلەر ءسوزى. • 1992 جىلى تامىزدىڭ 27-ءسى كۇنى ۇلتتىق بانك باسقارماسى تەڭگەنىڭ ۇلگىلەرىن بەكىتتى. • تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن جاساپ شىعارعان تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, مەڭدىباي ءالين, اعىمسالى دۇزەلحانوۆ, حايروللا عابجالەلوۆتەر ەدى. ولار جۇمىستارىن قازاقستان مادەنيەتىنىڭ تاريحي دامۋ اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋدەن باستاعان. • 1992 جىلى تەڭگە ديزاينىنداعى بەينەلەر بەكىتىلدى. • ۇلتتىق ۆاليۋتا اتاۋى دا قىزۋ پىكىرتالاس وزەگىنە اينالدى. «اقشا», «التىن», «تەڭگە» سوزدەرى ۇسىنىلدى. • ءبىر تەڭگەلىك بانكنوتقا ءابۋ ناسىر ءال فارابي ورنالاستىرىلدى. • اتاقتى عالىم كەيىنىرەك 200 تەڭگەلىك بانكنوتتا, ودان كەيىن سوڭعى 10 مىڭدىق اقشانى قوسا العاندا بارلىق ءىرى اقشالاردا بەينەلەندى. • العاشىندا تەڭگەدە قازاقستاننىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرىنىڭ بەينەلەرى سالىندى. • ەڭ العاشقى تەڭگە پارتياسى انگليانىڭ ەڭ كونە ءارى ايگىلى «حارريسون جانە ۇلدارى» فابريكاسىندا باسىلىپ شىقتى. • 1993 جىلى قازان-قاراشا ايلارىندا قازاقستان رۋبل ايماعىنان تولىقتاي شىقتى. • قاراشانىڭ 12-سىندەگى پرەزيدەنت جارلىعىنان 3 كۇننەن كەيىن تەڭگە اينالىمعا ەندى. • ەسكى اقشانى قازاقستاندىق تەڭگەگە ايىرباستاۋ 15 قاراشادا تاڭعى 8.00-دە باستالىپ, 20 قاراشا كۇنى 20.00-دە اياقتالدى. • ۇلتتىق بانك العاشقىدا 1 تەڭگەنى سول كەزدەگى 1000 رۋبلگە باعالاعان. كەيىن ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك, مەملەكەتارالىق قاتىناستارى ەسكەرىلىپ 1 تەڭگە 500 رۋبل بولدى. • ال ءبىرىنشى اينالىمعا ەنگەن 1 تەڭگەنىڭ اقش دوللارىنا شاققانداعى قۇنى 4,35 تەڭگە بولدى. • 1994 جىلى قاعاز تيىندار جەزدەن جاسالعان 2,5,10,20 جانە 50 نومينالدى مونەتالارمەن الماستى. • بانكنوتا (قاعاز اقشا) – ۇلتتىق بانكتىڭ الماتى قالاسىنداعى بانكنوت فابريكاسىندا, ال مونەتا – وسكەمەندەگى مونەتا سارايىندا دايىندالىپ شىعارىلادى. • تەڭگەنىڭ العاشقى پارتيالارىن ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى جەر استى قويمالارى دايىندالعان. ولاردى ءتورت يل-86 ۇشاقتارى تاسىدى. ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ولار لوندونعا 18 رەت ۇشىپ بارىپ-قايتىپ كەلگەن. • جاڭا ۆاليۋتانىڭ اينالىسقا ەنگىزىلۋىنىڭ كورشى ەلدەردەن قۇپيا ۇستالعانى سونشا بارلىق قۇجاتتاردا پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن قۇرال-جابدىقتار تاسىلۋدا دەپ جازىلعان. • العاشقى تەڭگەلەر جەر استى قويمالارىنان ەلدىڭ بارلىق بانكتەرىنە 8 كۇن ىشىندە جەتكىزىلگەن. • قولدانىستاعى بانكنوت نومينالدارى: 200 تەڭگە, 500 تەڭگە, 1000 تەڭگە, 2000 تەڭگە, 5000 تەڭگە, 10000 تەڭگە اينالىستاعى مونەتالار نومينالدارى: 1 تەڭگە, 2 تەڭگە, 5 تەڭگە, 10 تەڭگە, 20 تەڭگە, 50 تەڭگە, 100 تەڭگە • تەڭگەنىڭ الەمدىك بيرجادا 2006 جىلدان باستاپ توبەسىندە سىزىعى بار ت ارپىمەن بەلگىلەنىپ كەلەدى. ۇلتتىق بانك جاريالاعان ۇلكەن بايقاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وسى سيمۆول ۇزدىك دەپ تانىلىپ, ونى ويلاپ شىعارۋشىلار ميلليون تەڭگە سىياقى الدى. • جالعان اقشانىڭ ساپاسىن جاقسى ەتىپ شىعارۋشىلار وعان 5-6 جىل جۇمسايدى ەكەن. سوندىقتان كەز كەلگەن مەملەكەت اقشانىڭ قورعانىسىن قيىنداتىپ, ديزاينىن ءجيى اۋىستىرىپ وتىرادى. تەڭگە 2006 جىلى ءوز بەينەسىن وزگەرتتى. وسىعان دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن تاريحي پورترەتتەردىڭ ورنىنا جاڭا ديزاين كەلىپ, قورعانىسى جەتىلدىرىلدى. • الەمدىك تاجىريبەدە بانكنوتتاردى قورعاۋ ەلەمەنتتەرى ءۇش توپقا بولىنەدى. ونىڭ العاشقىسى بۇقارا حالىق ءۇشىن, كاسسيرلەر ءۇشىن (ارنايى ماشينەلەردە تەكسەرۋگە بولادى), جانە ورتالىق بانك قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن. • قورعانىس ەلەمەنتتەرىن ناقتى ەشكىم بىلمەيدى. قازىرگى قولدانىستاعى زاماناۋي 2 مىڭدىق, 5 جانە 10 مىڭ نومينالدى قۇنى بار تەڭگەلەرىمىز ەكى سۋ جاڭا قورعانىس ەلەمەنتىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ولاردى كوبەيتۋ ماشينەلەرىندە بەينەسىن ءتۇسىرۋ بارىسىندا جالعان اقشادا وسى ەكى ەلەمەنتتىڭ ورنىنا قارا داق قانا تۇسەدى.* * *
ماعىنالى مونەتالار
ەلىمىزدىڭ تەڭگە سارايى ساپاسى جاعىنان باسقا ەلدەردىڭ مونەتا سارايلارىنىڭ ايگىلى كورمەلەرىندە جوعارى باعالاناتىن جانە ماماندار مەن كوللەكتسيونەرلەر اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىراتىن مونەتالاردى شىعارۋدا. قازاقستاندىق تەڭگە سارايى باسقا ورتالىق بانكتەردەن مونەتالار دايىنداۋعا ارنالعان تاپسىرىستاردىڭ سىرتىندا حالىقارالىق مونەتا باعدارلامالارىنا دا قاتىسادى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى اينالىسقا ەنگەننەن بەرگى كەزەڭ ءىشىندە, ياعني 18 جىلدىق تاريحىندا كوپتەگەن ەسكەرتكىش جانە مەرەيتويلىق قىمبات مەتالدان جاسالعان مونەتالار اينالىسقا شىعارىلدى. ءبىر جاعىنان, مونەتالاردى تاريحي دەرەك كوزى, ەسكەرتكىش دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ولاردا تاريحي تۇلعالاردىڭ پورترەتتىك گالەرەياسى, ءتۇرلى ەسكەرتكىش بەينەلەر, سونداي-اق شاقالاردا ميفولوگيالىق بەينەلەر, تۇرمىس-سالت كورىنىستەرى بەينەلەنىپ كەلەدى. مونەتالار – حالىقتىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي تاريحىن, ولاردىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىن جان-جاقتى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن تاپتىرماس دۇنيە. ولار ەلدىڭ قازىرگى بەينەسىن جانە تاريحىن سيپاتتايدى. ۇلتتىق بانك شىعارعان مونەتانىڭ ءاربىر سەرياسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋىندا ءوز تاريحي ورنى بار. 1995 جىلى شىققان «ۇلتتىق بانك تۋرالى» زاڭنىڭ 42-بابىنا سايكەس, مونەتالار 3 تۇرگە بولىنەدى. العاشقىسى, ينۆەستيتسيالىق مونەتالار – ينۆەستيتسيالاۋ جانە جيناقتالعان اقشا قاراجاتى نىسانى بولىپ تابىلاتىن, قىمبات مەتالدان دايىندالعان مونەتالار. كوللەكتسيالىق مونەتالار – كوللەكتسيالاۋ جانە جيناقتالعان اقشا قاراجاتى وبەكتىسى بولىپ تابىلاتىن, قىمبات مەتالدان ءجانە قىمبات ەمەس مەتالدان شەكتەۋلى تيراجبەن دايىندالعان مەرەيتويلىق, ەسكەرتكىش جانە ارنايى سوعىلعان مونەتالار. اينالىستا جۇرەتىن مونەتالار – قىمبات ەمەس مەتالدان دايىندالعان جانە قولما-قول اينالىسقا ارنالعان مونەتالار. سوڭعى جىلدارى قىمبات مەتالداردان جاسالعان قازاقستاندىق مونەتالارعا نۋميزماتتاردىڭ, سول سياقتى قاراپايىم حالىق تاراپىنان سۇرانىستىڭ ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. وسى ورايدا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان مونەتالار دايىندالىپ, ولار 1 قاراشادان باستاپ اينالىسقا ەنگىزىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا بەرلين قالاسىندا «World Money Fair» حالىقارالىق كورمەسىندە Krause Publications مونەتالار بايقاۋى ءوتتى. وندا بىرنەشە نوميناتسيالار بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار شىعارعان ەميتەنتتەر نەمەسە مونەتا سارايلارى سوققان جىلدىڭ ۇزدىك مونەتالارى انىقتالدى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى « ۇلى قولباسشىلار» سەرياسى بويىنشا شىعارعان «اتتيلا» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتاسى «تاريحي تاقىرىپتاعى ۇزدىك مونەتا» نوميناتسياسى بويىنشا «جىلدىڭ ۇزدىك مونەتاسى» ناگراداسىنا يە بولدى. سونداي-اق وسى سەرياداعى «شىڭعىس حان» كۇمىس مونەتاسى دا وسى ناگراداعا قول جەتكىزدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا بانكنوتتارى مەن مونەتالارىنىڭ ديزاينى بانكنوت فابريكاسى مەن تەڭگە سارايىنىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالار پايدالانۋىنىڭ جانە دايىنداۋ ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋىنىڭ ارقاسىندا بەدەلدى كورمەلەر مەن ءتۇرلى كونكۋرستاردا لايىقتى باعاسىن الۋدا. 2007 جىلى ۆاليۋتالىق ماسەلەلەر جونىندەگى حالىقارالىق قاۋىمداستىق كونكۋرس ۇيىمداستىردى, وعان ۇلتتىق بانك 2006 جىلعى ۇلگىدەگى بانكنوتتارىمەن قاتىستى. «ەڭ ءۇزدىك جاڭا بانكنوت» نوميناتسياسىندا I ورىن 10 000 تەڭگەلىك بانكنوتاعا بەرىلدى. ۇلتتىق بانك 2007 جىلى مونەتا ءونىمىنىڭ «حالىقارالىق ۆيچەنزا نۋميزماتيكا ءجۇلدەسى» (يتاليا) كونكۋرسىنا قاتىستى, وندا 16 ەلدەن 39 مونەتا ۇسىنىلدى. بۇل ماڭىزدى نۋميزماتيكالىق كونكۋرس مونەتا سارايلارى نەمەسە مەملەكەتتىك اكىمشىلىكتەر سوققان ەڭ ادەمى مونەتانى ماراپاتتايدى. بۇل كونكۋرستى ۇلتتىق بانك «عارىش» مونەتاسىمەن جەڭىپ الدى. «كوشپەندىلەر التىنى» سەرياسىنان قازاقستاننىڭ «شاباندوز» مونەتاسى «جىلدىڭ كۇمىس مونەتاسى» نوميناتسياسىندا, ال «قازاقستاننىڭ وسىمدىك الەمى» سەرياسىنان «رەگەل قىزعالداعى» مونەتاسى «مونەتا – ەڭ جاقسى سىيلىق» نوميناتسياسىندا جەڭىپ شىقتى. سونداي-اق ول «مونەتا جۇلدىزدارى-2007» تمد جانە بالتىق ەلدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك مونەتاسى كونكۋرسىندا كورەرمەندەر كوزايىمى جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. 2009 جىلى ۇلتتىق بانك «حالىقارالىق ۆيچەنزا نۋميزماتيكا ءجۇلدەسى» (يتاليا) كونكۋرسىنا جانە «مونەتا جۇلدىزدارى-2009» ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ حالىقارالىق كونكۋرسىنا (رەسەي) قايتا قاتىستى. قازاقستاننىڭ «ديادەما بولىگى» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتاسى «بىرەگەي يدەيالىق شەشىم» نوميناتسياسىندا ءىى ورىن الىپ, «مونەتا جۇلدىزدارى-2009» كونكۋرسى قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن ديپلومىمەن ماراپاتتالدى. «شىڭعىس حان» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتاسى 2009 جىلى يتاليادا II ورىن الدى. ول «مونەتانىڭ بەت جاعى سىرت جاعىنداعى شىڭعىس حاننىڭ ايقىن بەينەسىمەن ۇيلەسىمدى جاسالعان» كوركەمدىگى ءۇشىن اتالىپ ءوتتى. قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن مونەتا «Vicenza Numismatica» ءجۇلدەسىمەن ماراپاتتالدى. بۇكىل الەم نۋميزماتتارى قىمبات مەتالدان جاسالعان قازاقستاننىڭ ەسكەرتكىش جانە مەرەيتويلىق مونەتالارىن وتە جوعارى باعالايدى. ۆەنەرا تۇگەلباي. __________________ ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان ۆەنەرا تۇگەلباي.