ءبىزدىڭ قاتارىمىز ورتا بۋىننان ءوتىپ, اعا بۋىنعا اياق باسقاندار ەكى عاسىردىڭ كۋاسى بولدىق, «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» كەڭەستىك قامسىز, بەيبىت قوعامنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ارمانسىز ءومىر سۇردىك. ءبىزدىڭ باقىتىمىز – تۋعان حالقىمىزدىڭ بوداندىقتان بوستاندىققا قالاي وتكەنىن كوزىمىزبەن كوردىك, كوپ نارسەگە سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەي جۇرگەن كەزىمىز دە بولدى. ستۋدەنتتىك كەزىمىزدە (1980 جىلدارى) قازاقستاننىڭ رەسەيگە «ءوز ەركىمەن» قوسىلعانىنىڭ 250 جىلدىعى تويلاندى, سول جىلدارى بارىمىزدى, بايلىعىمىزدى, ەڭ باستىسى تاعدىرىمىزدى دا رەسەيسىز ەلەستەتە المايتىن كۇيگە جەتكەن ەدىك. بارىنەن دە زورى رەسەيدەن ءبولىنىپ, تاۋەلسىزدىككە جەتۋدى ويلامايتىنبىز, ال ەڭ سوراقىسى 1917 جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن ءبىز «تاۋەلسىزدىككە» جەتتىك دەپ ءوزىمىزدى-ءوزىمىز الدايتىنبىز.
حوش, تاۋەلسىزدىك العالى دا 20 جىل ءوتتى, بۇل اتا تاريح ءۇشىن قاس قاعىم ءسات. ەندىگى ارمان نە؟ ءۇش ءجۇز جىلعا جۋىق قانىن توگىپ, جانىن پيدا ەتىپ, ازاپ پەن قاسىرەتتەن قۇتىلۋ ءۇشىن كۇرەسكەن بابالارىمىز جەتە الماعان بوستاندىققا ءبىز جەتتىك. بيىلعى 2011 جىل ەلباسى جارلىعىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەپ جاريالاندى. بۇل مەرەيتويدىڭ باستى ۇرانى ۇلت كوشباسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي: «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى».
تاۋەلسىزدىك اتتى قاسيەتتى تويدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا قالىڭ وقىرمان قاۋىممەن از-كەم وي ءبولىسكەندى ءجون سانادىق. تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق جايىندا جادىدا جۇرگەن كەيبىر جاعداياتتاردى ورتاعا سالۋدىڭ رەتى ەندى كەلگەندەي.
قازاق حالقى 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى, ودان ءارى 1991 جىلى 16 جەلتوقسان كۇنى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, زاڭ جۇزىندە شىنايى بوستاندىققا جەتتىك. جەتپىس جىل بويى ۇستەمدىك ەتكەن كەڭەستىك قوعامنىڭ كۇيرەۋ كەزەڭىنە تاپ بولعان ءبىزدىڭ ەل كوپتەگەن قيىنشىلىقتارعا تاپ بولدى. ءبىر قۋانارلىعى بابالارىمىز ايتقانداي: «كۇننىڭ جامانى كەتتى»… «مەن اۋىزبىرشىلىكتەن اينىمايتىن اقجۇرەك جۇرتىمنىڭ قۋاتتى ۇلتقا, شۋاقتى ۇلىسقا اينالارىنا كامىل سەنەمىن» (پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان) دەيتىن ەلباسى اماناتىنىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا بارشامىز كۋامىز. قازاق حالقىنىڭ الدىندا ماڭگىلىك مۇراتتار مەن ۇلى مىندەتتەر بار, سونىڭ ءبىرى, ەڭ باستىسى – بوستاندىقتى باياندى ەتۋ, ساقتاپ قالۋ, ودان ءارى نىعايتۋ.
تاۋەلسىزدىكتى جاڭادان الىپ جاتقان جىلدارى, ياعني توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ەستىگەن ءبىر اڭىز اڭگىمە ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى, قىسقاشا مازمۇنى مىناداي: ورمان ىشىندە قورەك ىزدەپ كەلە جاتقان اش قاسقىر ويدا جوقتا جال ءجۇنى كۇدىرەيگەن, سەمىزدىكتەن نايقالىپ جۇرە الماي قالعان ءبىر يتكە كەزدەسەدى. ءبىر-بىرىنە تۇقىمداس جانۋارلار بولعاندىقتان تەز ءتىل تابىسىپ, اش قاسقىر ءيتتىڭ مۇنداي توقتىعىنا ءسۇيسىنىپ, سەمىزدىكتىڭ سىرىن سۇرايدى. يت ءوز كەزەگىندە ماقتانىپ, «مەنىمەن ءبىرگە ءجۇر», «جەگەنىڭ الدىڭدا, جەمەگەنىڭ ارتىڭدا, ياعني اشتىقتان قۇتىلاسىڭ» دەپ جۇباتادى. اشتىقتان كوزى قاراۋىتىپ جۇرگەن قاسقىر بىردەن كەلىسىپ, ەرە جونەلەدى. جولاي كەلە جاتىپ ءيتتىڭ موينىنداعى قارعىباۋدى كوزى شالىپ قالادى دا, قارعىباۋدىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار ەكەنىن سۇرايدى. سوندا الگى توق يت كەرەك كەزىندە ءوز يەسىنىڭ قارعىباۋعا شىنجىر تاعىپ قازىققا بايلاپ قوياتىنىن ەسكەرتەدى. مۇنى ەستىگەن الگى قاسقىر «اش جۇرسەم دە, بوستاندىعىم قىمبات» دەپ كىلت بۇرىلىپ, ءوز جونىمەن كەتە بەرگەن ەكەن. ۇزاقتاۋ بولسا دا تاپتىشتەپ بايانداپ جاتقان بۇل مىسالدى كەلتىرىپ جاتقان سەبەبىمىز, ءالى كۇنگە دەيىن كەشەگى كۇندى اڭساپ, «اناۋ ارزان» ەدى, «مىناۋ بار» ەدى, «ايلىعىمىز جاقسى» ەدى, بارىنە جەتەتىن, كەزەكتە تۇرىپ ءسۇت-ماي الۋشى ەدىك ىسپەتتى اڭگىمەنى ايتۋشىلار جوق ەمەس, قىسقاسى كەڭەس وداعىنان بولىنبەۋ كەرەك ەدى, وسى تاۋەلسىزدىك بىزگە نە بەرەدى دەگەنگە دەيىن سايادى. وسىنداي اڭگىمەنى ەستىگەندە جوعارىداعى مىسال ويىما ەرىكسىز تۇسەدى. بىزگە كەرەگى تەك توقشىلىق پا؟ ەڭ قىمبات بايلىق بوستاندىق ەمەس پە, سول بوستاندىقتى باعالاۋعا كەلگەندە نەگە ەنجارلىق تانىتامىز, قاستەرلى بوستاندىقتى قارىن توقتىعىمەن ءولشەۋگە بولا ما؟
ەندىگى رەتتە ەڭ باستى بايلىعىمىز بوستاندىق, تاۋەلسىزدىكتىڭ قىمبات قاسيەتى جايىندا وي وربىتسەك. ەڭ الدىمەن, قول جەتكەن جەتىستىك بوستاندىق جايىندا بىرەر ءسوز. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن حالىقتىڭ بوستاندىعىن ايعاقتايتىن قاسيەتتى اتا زاڭىمىز بار. ودان ءارى مەملەكەت ەكەنىمىزدى الەمگە تانىتاتىن ەلتاڭبا, تۋ, ءانۇران بار. قانشاما عاسىرلار بويى بىلەكتىڭ كۇشى, نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاعان جەرىمىزدى, شەكارامىزدى تۇگەلگە جۋىق بەلگىلەدىك, بۇل دا ەڭ قىمبات بوستاندىقتىڭ باستى سيپاتى. ەكونوميكالىق ورلەۋ ۇستىندەمىز, قۇرساق تويىپ, كيىم ءبۇتىندەلىپ, ماشينە ءمىنىپ, جەكەمەنشىك يەسى, جەر يەسى بولىپ شىققان حالىق بوستاندىقتىڭ ءتاتتى جەمىسىن كورۋدە. ءبىلىم-عىلىمدا دا بوستاندىق ءيسى اڭقىپ تۇر, كۇنى كەشە عانا (1990 جىلدارى) ەكى عانا ۋنيۆەرسيتەت بولسا, ەندى ەكى ينستيتۋت تابۋ قيىن, ءبىلىمدى تولىعىمەن ۋنيۆەرسيتەت, اكادەميا دارەجەسىنە جەتكىزدىك, بوستاندىق ەمەي نەمەنە, ماسكەۋدى مەنسىنبەي تەڭىزدىڭ ار جاعىندا بالا وقىتىپ جاتىرمىز. ءبىلىم تۋرالى ايتقاندا ءتىلدى دە ۇمىتپايىق, «قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى», بۇل دا ەسىكتەگى ءتىلىمىزدى تورگە شىعارۋداعى يگىلىكتى قادام, ءتىل بوستاندىعىنا قامقور بولاتىن اتا زاڭنىڭ ءبىر بابى بار. بوستاندىقتىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – ەندى ءوز بايلىعىمىزعا ءوزىمىز يە بولدىق, كەڭەس كەزىندەگى الىپ زاۋىتتار, كومبيناتتار, مۇناي, گاز, مىس, التىن قورلارىنا ءوز قولىمىز جەتتى, ماسكەۋدىڭ نۇسقاۋىمەن, شەشىمىمەن ميللياردتاعان پۇت استىعىمىزعا دەيىن باتىستاعى باتىر قالالاردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەتىپ جاتاتىن, سوڭعى جەتپىس جىلدا قازاقستاننان تاسىلىپ كەتكەن بايلىقتى ايتىپ تاۋىسا المايسىڭ, قالعانىنا بەرەكە بەرسىن, قايتا دەر كەزىندە بوستاندىققا جەتىپ ۇلگەردىك پە دەپ ويلايمىن, ايتپەسە جاۋلاپ الۋشىلار جەردىڭ ۇستىندەگىنى تاۋىسىپ, استىنداعىعا اۋىز سالىپ جاتىر ەدى.
ەڭ سوڭعى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر جەمىسى – ول ەل بيلەۋ جۇيەسى, پاتشالىق كەزەڭدە «بولدىم-تولدىم» دەگەن بابالارىمىزدىڭ قولى بولىستىققا جەتكەن ەكەن, العاشىنداعى اعا سۇلتاندىقتىڭ ءومىرى تىم قىسقا بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدەگى 70 جىلدا ەلى باي, جەرى باي قازاقستاندى گرۋزين, ەۆرەي, ورىس, ارميان, ۋكراين, ۇيعىر ت.ب. باۋىرلار ارمانسىز بيلەدى, قازاقتان شىققان مىرزاعاليەۆ, شاياحمەتوۆ, قوناەۆ سىندى ساناۋلى عانا تۇلعالار بولدى, كوبىرەك ەل بيلەۋ ىسىندە بولعانى د.ا.قوناەۆ, ول كىسىنىڭ ءوزىن دە ون سەگىز مينوتتىك پلەنۋممەن تاقتان تايدىردى. ءماسكەۋ نە دەگەن تاسباۋىر, قاتال ەدىڭ, كولبيندى اكەپ قونجيتقانىڭا نە جورىق؟ ەسكە ءتۇسكەندە «قاينايدى قانىڭ, اشيدى جانىڭ». بۇل كۇندەرى بوستاندىققا شىن مانىندە جەتتىك, بۇكىل حالىق بولىپ سىيلاعان ەلباسىمىز, پارلامەنتىمىز بار, ۇكىمەت, سەنات, اكىم – ءبارى دە ءوز بيلىگىمىزدە, ءوز بيلەۋشىلەرىمىز, ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتتى. بيلىك – حالىقتىڭ قامىن ويلاپ, حالىق بيلىك باسىنداعىلارعا قولداۋ كورسەتىپ ءتاۋەلسىز, ازات ەل ەكەنىمىزدى دالەلدەپ كەلەمىز. باياعى پارتيا كەلمەسكە كەتتى, ونعا جۋىق پارتيا بار, «الۋان-الۋان جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى» ەكەنىن كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز, بوداندىقتان بوستاندىققا جەتكەن ەلىمىزدىڭ قانداي پارتيا مۇشەسى بولعىسى كەلسە تاڭداۋ جاساۋعا مۇمكىندىگى بار, ەرىك وزىڭدە.
تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى جايىندا ايتقاندا بار داۋسىمىزبەن ماقتانىپ, شاتتانىپ ايتاتىن ءبىر بەلگى – ءوز استانامىز بار. ۇلى حاندارىمىز تۋ تىككەن ۇلىتاۋ, كوكشەتاۋ, ءتۇركىستان ايماعى مەن كەڭەس بيلىگى قازاقستاننىڭ استاناسى ەتكەن ورىنبور, قىزىلوردا, الماتى قالالارى تاريح قويناۋىنا ءوتىپ, عاسىرلار توعىسىندا ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءبىز تۇڭعىش رەت عاجايىپ استانا قالاسىن اسقاقتاتتىق. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدى الەمگە تانىتۋداعى باستى كورسەتكىشىمىز, جەتىستىگىمىز بولدى. جۇرت تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەپ ءجۇرگەندە, ءبىز قىرانداي سامعاپ, ازيا بارىسىنا اينالۋدى الدىمىزعا ماقسات ەتىپ قويىپ, اسەم قالا تۇرعىزدىق. استانا ءور رۋحتىڭ, اسقاق سەزىمنىڭ, ۇلتتىق ماقتانىشتىڭ باستى كورسەتكىشى.
تاۋەلسىزدىڭ ارەناسىنا ءوز جەلكەنىن كوتەرىپ شىققان ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قاتىناستاعى جەڭىسى مەن جەتىستىگى دە بوستاندىعىمىزدى ايقىندايتىن بيىك ولشەم. بۇل كۇندەرى ءبىزدى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى تانيدى, جۇزدەن استام ەلدەرمەن ەلشىلىك قاتىناس ورناتقان ساليقالى, سالماقتى ەلدەر ساناتىندامىز. حالىقارالىق ارەناداعى بارشا جەتىستىكتىڭ ءبىر بيىگى وتكەن جىلعى سامميت ەكەنى ەل تاريحىنداعى, تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى التىن ارىپپەن جازىلاتىن جەتىستىكتەر دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «بۇل تاعى دا ءبىزدىڭ ەلدىڭ دارەجەسىن كوتەرەدى, قازاقستاندى دۇنيە جۇزىنە تانىتا تۇسەدى», – دەگەن پىكىرىن ەسكە سالا وتىرىپ, ازات ەل رەتىندە تاريح تورىنە ۇمتىلعان ەلىمىز ءوزىنىڭ ءتاي-ءتاي قادامىن ءدال وسىلاي نىق, دوسى ءسۇيىنىپ, دۇشپانى كۇيىنىپ وتىراتىن سامميت سامعاۋىمەن باستاۋىنا شىن جۇرەگىمىزبەن قۋاندىق.
ءبىز بوستاندىقتىڭ ەڭ قاستەرلى, ەڭ قىمبات, ەڭ ۇلگىلى جاعىن سانامالاپ قانا كورسەتتىك, ال بوستاندىقتىڭ اسىل قاسيەتى, ىزگى مۇراتى ءجونىندە ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. وكىنىشكە وراي, تاۋەلسىزدىك اتتى قاستەرلى ۇعىمعا كولەڭكە تۇسىرەتىن, سول تاۋەلسىزدىكتى باعالاۋدا ەنجارلىق تانىتاتىن ءجايتتەر دە كەزدەسىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس, ايتسەدە ول باياندى, كوڭىل تۇكپىرىندەگى كىربىڭدى مەرەيتوي قارساڭىندا جۇرتتىڭ كوڭىلىنە قاياۋ ءتۇسىرمەۋ ءۇشىن ىركىپ قالدىق. ونداعى ماقسات ءبارىمىز, بارشامىز جاقسى ءجايتتار مەن جەتىستىكتەردى ايتۋ ارقىلى دا العا ۇمتىلىپ, بيىككە سامعاۋعا بولادى دەپ سەندىم.
تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق ءبىر كۇننىڭ اڭگىمەسى ەمەس, نەمەسە تاۋەلسىزدىكتى ايتۋلى تويدىڭ 20 جىلدىعى كۇندەرى عانا مەرەكەلىك لەبىزدەرمەن, كەيدە-كەيدە ماقتانگويلىك اڭگىمەگە جەتكىزىلەتىن شارا دەۋگە بولمايدى. ءور رۋحتى بابالارىمىزدىڭ ارمانى بولعان, بۇگىنگى باقىتتى ۇرپاقتىڭ كەلەشەگىن باياندى ەتەتىن بوستاندىقتى بيىك كوتەرىپ تاعزىم ەتۋ – ۇلتتىق پارىزىمىز. تاۋەلسىزدىك, ازاتتىق, بوستاندىق – ەڭ قىمبات بايلىعىمىز.
قورىتا كەلىپ ايتقاندا, قازاق حالقىنىڭ كارى تاريح الدىندا ءجۇزى تازا, پەيىلى اق, نيەتى ءتۇزۋ بولدى. حالقىمىزدىڭ ءدال وسى پەيىلىنە عاسىرلار بويى كۇتكەن, ىزدەگەن تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق اق پەرىشتەدەي («بوستاندىق ىزگى پەرىشتە...» م.جۇماباەۆ) ءوزى كەلىپ قولىمىزعا قوندى. ەندى وسى پەيىلىمىزگە كەلگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن بيىك ۇستاۋ – پەرزەنتتىك پارىزىمىز, بابالار الدىنداعى ماڭگىلىك قارىزىمىز.
ناريمان نۇرپەيىسوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
شىمكەنت.