ءبىلىمنىڭ جاڭا ەنتسيكلوپەدياسى

– قايرات قانات ۇلى, «قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى اياسىنداعى 18 وقۋلىقتىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە قاتىسىپ كەلدىڭىز. اسەرىڭىز قانداي؟

– استانادا وتكەن «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» ماقالاسىنىڭ جاريا­لان­عانىنا 1 جىل تولۋىنا وراي ەل­باسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىنعا قاتىسقانىما قۋانىش­تىمىن. كەزدەسۋدەن ەرەكشە اسەر الدىق. «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبى­لىم. قازاق تىلىندەگى 100 جا­ڭا وقۋ­لىق» جوباسى ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ «ەگەمەن قا­زاقستاندا» جاريالانعان «بو­لاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى ماقالاسىنان باستاۋ الادى. بۇل جوبانىڭ ماقساتى – الەمدەگى ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەت وقۋ­لىق­تارىن ءتۇرلى تىلدەردەن قازاق تىلىنە اۋدارۋ جانە ءبىزدىڭ ستۋدەنت­تەرگە دۇنيە جۇزىندەگى تاڭ­داۋلى ۇلگىلەردىڭ نەگىزىندە ءبىلىم الۋعا جاعداي جاساۋ بولاتىن. وسى ورايدا الداعى بىرنەشە جىل­دا گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بار­لىق باعىتتارى بويىنشا الەم­دەگى ەڭ ۇزدىك 100 وقۋلىق ءار­تۇرلى تىلدەردەن قازاق تىلىنە اۋدا­رىلماق. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى بىرنەشە ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك اشىلدى. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر الەمدەگى گۋمانيتارلىق سالا­داعى ۇزدىك عىلىمي ويمەن تانى­سۋعا, وزىق ءبىلىمدى يگەرۋگە مۇم­كىندىك الادى. قازاق جاستارى گۋمانيتارلىق سالاداعى الدىڭعى قاتارلى كوزقاراسپەن, تاجىريبەمەن تانىسادى. ەكىنشىدەن, قازاق ءتىلى حا­لىقارالىق عىلىمي تەرميندەرمەن بايىپ, ءتىلدىڭ عىلىمي ءستي­لى نىعايىپ, قازاق ءتىلى عىلىمي تىل­گە اينالۋ ءۇردىسى كۇشەيدى. ۇشىن­شىدەن, ەلىمىزدەگى اۋدارما ءىسى تۇ­راق­تالىپ, قازاق تىلىنە باسقا تىل­دەر­دەن عىلىمي ەڭبەكتەردى اۋدا­رۋدىڭ ساپاسى جوعارىلاي تۇسۋدە. 

– ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الەمدىك وقۋ­لىق­تاردى اۋدارۋ ءىسى بۇرىن-سوڭ­دى قولعا الىنباعان ەدى دەيسىز عوي؟

– ارينە. جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ارنايى ۇلتتىق اۋ­دارما بيۋروسى قۇرىلىپ, وقۋ­لىق اۋدارۋ ءىسى قولعا الىندى. ەلى­مىزدىڭ بۇكىل جوعارى وقۋ ورىندارىنان وقۋلىقتار بويىنشا 800-دەن استام ۇسىنىس جينالدى. وسى تىزىمنەن سوڭعى 3 جىلدا با­سىلىپ شىققان, بىرنەشە رەت باسىلعان 18 وقۋلىق ىرىكتەلىپ, ءبىر جىلدىڭ كولەمىندە اۋدارىلدى. الداعى جىلدا تاعى دا 30 وقۋلىق اۋدارىلماق. وقۋلىقتاردى اۋدارۋ ىسىنە 100-دەن اسا مامان – جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى, فيلولوگ-اۋدارماشىلار تارتىلدى. ءار ءماتىن ادەبي جانە عىلىمي رەداكتسيانىڭ تەكسەرۋىنەن وتۋدە. 2018-2019 وقۋ جىلىنىڭ باسىنان باستاپ بۇل وقۋلىقتاردى ءبىلىم بەرۋدىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋ كوزدەلگەن, ءاربىر جوعارى وقۋ ورىنى مەن كىتاپحانالار 20 مىڭ دانا كولەمىندە شىققان وقۋلىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى دەپ كوزدەلۋدە. 

– ءوزىڭىز قىزمەت جاسايتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كىتاپحانا قورى قانداي؟ وقۋلىقتار جەتكىلىكتى مە؟ 

– سەرىكباي بەيسەمباەۆ اتىن­داعى عىلىمي كىتاپحانا قورى 915 675 دانا قۇجاتتى قۇرايدى. 4 مىڭ دانادان استام ەلەكترون­دى تاسىمالداۋىش بار. كىتاپ­حاندا 8 وقۋ زالى, ونىڭ ىشىندە 2 ەلەكتروندىق رەسۋرستار زالى, كا­تالوگتار زالى, سيرەك كىتاپتار قورى, 3 تەحنولوگيالىق ءبولىمى بار. كەلۋشىلەرگە 2 ابونەمەنت, 8 وقۋ زالى, وعان قوسا 2 ەلەكتروندى رەسۋرستار زالى, كاتالوگتار زالى, سيرەك كىتاپتار قورى قىزمەت كور­سەتەدى. ۋنيۆەرسيتەت ساتىپ ال­عان جانە قوعامدىق ۇيىمدار سىيعا تارتقان شەتەل ادەبيەتىنىڭ تۇپنۇسقالار كوللەكتسياسى بار. قۇندى باسىلىمدار ىشىندە: 22 تومدىق «World Book» ەنتسيكلوپەدياسى, «The millennium» الەم مادەنيەتىنىڭ 250 ۇزدىك شى­عار­ماcىنىڭ كوللەكتسياسى, 60 تومدىق نوبەل دارىستەرى بار. كىتاپحانا قورىندا: 50 تومدىق «قازاق ەتنو­گرافياسىنىڭ كىتاپحاناسى», 28 تومدىق «رۋحناما», 45 تومدىق «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ انتولوگياسى», سالالىق تەرمينولوگيالىق ورىسشا-قازاقشا سوزدىگى (21 توم), 20 تومدىق ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ شىعارمالارى, عالىم-تاريحشىلار ە.ب.بەكماحانوۆتىڭ 7 تومدىق جانە گ.ن.ءپوتانيننىڭ 3 تومدىق ەڭبەكتەرى, س.توراي­عى­روۆتىڭ 6 تومدىق شىعارمالار جيناعى. قۇرامىندا ءحVىىى – ءحىح عاسىرلاردىڭ جانە حح عاسىردىڭ باسىنداعى باسىلىمدارى بار سيرەك كىتاپتار قورى ەرەكشە: «پسال­تىر قولجازباسى» (1750), «ادام­نىڭ پايدا بولۋى» (چ.دار­ۆين, 1872), «ا.ن.پلەششەەۆتىڭ ولەڭدەرى» (1894) ۆ.ءدالدىڭ «تۇ­سىندىرمە سوزدىگى» (1914), «26 توم­دىق تەحنيكالىق ەنتسيكلوپەديا» (1927-1934 ج.ج) بۇگىندە سيرەك كىتاپتار قورىندا 1,5 مىڭ دانادان استام كىتاپ بار. ونىڭ مازمۇنىن اشۋ ماقساتىندا «سيرەك كىتاپتار كوللەكتسياسى = كوللەكتسيا رەدكيح كنيگ» كورسەتكىشى جاسالعان.

– ال 18 جاڭا وقۋلىقتىڭ ىشىنەن ءوزىڭىزدى قىزىقتىرعانى قانداي كىتاپتار؟ 

– ەندى عالىم, تاريحشى-مامان رەتىندە الان بارناردتىڭ «انتروپولوگيا تاريحى مەن تەورياسى» وقۋلىعىن اتاپ وتەر ەدىم. بۇل وقۋلىق الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە كەڭىنەن قول­دانىلادى. انتروپولوگيانىڭ عى­لىم رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا جۇيەلى شولۋ جاسايدى. وقۋلىقتا انتروپولوگيا ءپانىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى عىلىمي ويدىڭ دامۋ تاريحى, ءارتۇرلى تەوريالار مەن مەكتەپتەردىڭ شىعۋ تەگى ساراپتالادى. اعىلشىن تىلىندەگى نۇس­قاسىمەن تانىسۋدىڭ كەزىندە ءساتى تۇسكەن ەدۆارد سايدتىڭ «وريەن­تاليزم» ەڭبەگى دە كاسىبي قىزى­عۋشىلىعىمدى تۋدىرىپ وتىر. بۇل ەڭبەكتە ورىن العان يدەيا­لار مەن كوزقاراستى ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىستى قولدانۋ مۇمكىندىكتەرى زور. سەبەبى وكى­نىش­كە قاراي, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ, ءتىپتى تاريحشىلاردىڭ ساناسىندا حال­قىمىزدىڭ تاريحى تۋرالى ەۋرو­پوتسەنتريستىك ۇستانىمدار مەن تۇسىنىكتەر ۇستەمدىك قۇرىپ وتىر. ءالى كۇنگە دەيىن ءبىز كوشپەلى قوعامنىڭ قۇرىلىمىن, دۇنيە­تانىمى مەن بولمىسىن, ساياسي-قوعامدىق ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن ەۋروپا ەلدەرىنە قاتىستى كريتەريلەر بويىنشا باعالايمىز. ەدۆارد سايد ءوز ەڭبەگىندە تاريحقا جاڭاشىل كوزقاراس ۇسىنىپ, مىڭداعان جىلدىق كوشپەلى قو­عامنىڭ تاريحىنا جاڭا باعا بەرۋگە جول اشادى.

– بۇل ەرەكشە جوبا ارقىلى قان­داي جەتىستىكتەرگە قول جەت­كىزە الامىز؟ 

– جاڭا وقۋلىقتار – ەكسكليۋ­زيۆتى گۋمانيتارلىق كىتاپ­حانا. وقۋلىقتار كىتاپ تۇرىندە, ەلەكتروندىق ونلاين نۇسقاسىندا, لەكتورلاردىڭ اشىق دارىستەرىنىڭ ۆيدەوتەكاسى سياقتى ءۇش فورماتتا پايدالانىلادى. ستۋدەنتتەرگە جاڭا زاماننىڭ الەمدىك دەڭ­گەي­دەگى ساپالى ءبىلىمى بەرىلەدى. عى­لىمي تانىم كەڭىستىگى كەڭەيەدى. كى­تاپتاردىڭ بارلىعى قۇندى, ءار وقۋلىقتىڭ ماڭىزى زور, 10 رەت­تەن باسىلىپ شىققان. بۇل وقۋ­لىقتار – ءبىلىمنىڭ جاڭا ەنتسيك­لوپەدياسى بولماق. ەلباسى ما­قا­لاسىندا ء«بىز تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفيا, پسي­حولوگيا, مادەنيەتتانۋ جانە في­لولوگيا عىلىمدارى بويىنشا ستۋ­دەنتتەرگە تولىققاندى ءبىلىم بە­­رۋگە قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جا­ساۋعا ءتيىسپىز. ءبىز الداعى بىر­نە­شە جىلدا گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بار­لىق باعىتى بويىنشا الەمدەگى ەڭ جاقسى 100 وقۋلىقتى ءارتۇرلى تىل­­­دەردەن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, جاس­­تارعا دۇنيەجۇزىندەگى تاڭ­داۋ­­­لى ۇل­گىلەردىڭ نەگىزىندە ءبىلىم الۋ­­­عا مۇم­كىندىك جاسايمىز», دەگەن ەدى.

– جاڭا وقۋلىقتار ەلىمىزدىڭ وقۋ-ءبىلىم سالاسىنا تولىقتاي ەنگىزىلۋى كەرەك دەيسىز عوي؟ 

– الدا جۇمىس كوپ. وقۋ ورنىمىزدا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن تالقىلادىق. ءىس-شاراعا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وبلىستىق بولىمشەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى س.جەتپىسباەۆ, الەۋمەتتىك سۇراقتار جانە ستراتەگيالىق جوس­پارلاۋ بويىنشا پرورەكتور, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ا.اقىشەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.مامىتوۆا, سونداي-اق ۋني­ۆەرسيتەت عالىمدارى, ستۋدەنت­تەر قاتىستى. بارلىعى دا جاڭا وقۋلىق جوباسىنىڭ ەلىمىز­دىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىن دا­مى­تۋداعى ماڭىزىن ورتاعا سالدى. پروفەسسور ساۋلە مامىتوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاھاندانۋ داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جاس ۇرپاق قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە دايىن بولۋى كەرەك. ال الەمدەگى ۇزدىك وقۋلىقتار ارقىلى بە­رىل­گەن ءبىلىم جاستارىمىزعا ءبىلىم سالاسىنداعى جاھاندىق باسەكە­لەستىككە بەيىمدەلۋگە كومەكتەسەدى. ەكىنشىدەن, «قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى «رۋحاني جاڭارۋدىڭ» ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. ەڭ الدىمەن, جوبا ءبىلىم ساپاسىن ارت­تىرۋعا جانە باسەكەگە قابىلەتتى كادرلاردى دايارلاۋعا باعىتتالعان.  

اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان»

پاۆلودار