رابيعا سىزدىق: لاتىن ءالىپبيىن ۇيرەنۋ قيىن بولمايدى

–  اپاي, العاشقى ۇستا­­زى­ڭىز ەسىڭىزدە مە, ساۋاتىڭىز­دى قاي الىپبيمەن اش­تىڭىز؟ 

– مەكتەپكە بارعان جىلى لاتىن گرافيكاسى بولاتىن, بىر­دەن لاتىنمەن ساۋات اشۋ­عا تۋرا كەلدى. ءدال 1932 جىل­­دىڭ ­جاز ايىنىڭ باسىندا اق­تو­بەدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اكە­مىزدى وبلىستا سول جىلى قۇ­رى­لىپ جاتقان تابىن اۋدانىنا باي­لانىس ءبولىمىنىڭ باستىعى ەتىپ جىبەردى. تابىن – قازىرگى بايعانين اۋدانى. ول ەڭ شەتكى, كولىك بارا بەرمەيتىن, تەك ات اربامەن عانا باراتىن جەر. ءالى ەسىمدە ات اربانىڭ ۇستىنە كۇركە تىگىپ, الاشا, كيىزبەن جاۋىپ, استىنا جۇمساق توسەنىش توسەپ انامىز, 10-نان اسا باستاعان حا­ميت دەگەن اعام, 8-گە كەلەتىن مەن جانە 3 جاس كىشى ءسىڭىلىم اربادا وتىرامىز. اكەمىز بەن قال­عاندارى سالت اتپەن 4-5 كۇن ءجۇرىپ باردىق. سوندا جولدان اۋى­رىپ باردىم با, الدە اقتوبەدەن اۋى­رىپ شىقتىم با, جول بويى جوتەلۋمەن بولدىم. بارعاندا باسىمدى كوتەرە الماي جاتىپ قالدىم. بارعاسىن كوپ ۇزاماي, وقۋ باستالدى. مەنى 1-كلاسقا جازدى. جازعانىن قايتەيىن, مەكتەپتى كورمەدىم. كۇندىز-ءتۇنى جوتەلەم دە وتىرامىن. اعام مەن ءسىڭىلىم ساپ-ساۋ. اعامىز ۇرىسپايتىن, توبەلەسپەيتىن, ايقايلامايتىن جاقسى بالا بولىپ ءوستى. اعام تاڭەرتەڭ سا­باققا كەتەدى, مەن ۇيدە اۋىرىپ جاتامىن. تۇستە كەلىپ, جە­مىس انامىزدىڭ دايىنداعان ءدام­دى تاعامدارىن, شايىن ءىشىپ الىپ, ساباق دايىنداۋعا وتىرادى. قاسىندا مەن دە وتىرامىن. ءسويتىپ بىرتىندەپ ءارىپ, سان ۇيرەتە باستادى. انامىز وقى­ماعان كىسى بولعانىمەن, بىز­دەرگە ساباقتى جاقسى وقۋىمىز ءۇشىن بار جاعدايدى جاساۋعا تىرى­ساتىن. 

– سونىمەن قاشان جازىل­دىڭىز؟

– كوپكە دەيىن جوتەلىپ ءجۇر­دىم. اكەمىز بەن شەشەمىز ايتادى ەكەن: «بۇل بالامىز دا بۇل دۇنيەلىك ەمەس-اۋ» دەپ. ويت­كەنى مەنىڭ الدىمدا 2 قىز, 1 ۇل­دارى شەتىنەن كەتكەن. بىراق بۇل كوكجوتەل دەگەن اۋرۋ ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە كوشكەندە قالادى ەكەن عوي. ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن, 1933 جىلعا قاراعان اش­تىق باستالعان جىلى وتباسىمىزبەن قازىرگى ارال قالاسىنا جى­بەردى. سول جەردە دە الاقىستاي اۋىرىپ, بىراق جا­زىلىپپىن. ارالدا مەكتەپ بار ەكەن, ەدەنى كادىمگى تاقتاي, تەرە­زەلەرى ۇلكەن. 

– سوندا ءسىز ءارىپتى اعاڭىز­دان, ۇيدە وتىرىپ ۇيرەندىڭىز بە؟

– مەن وقيىن دەگەن نيەتپەن وقىعان جوقپىن. كۇندىز تاماق ءىشىپ بولعاننان كەيىن اعامنىڭ قاسىنا وتىرىپ الىپ, ول نە, بۇل نە دەپ ۇيرەندىم. اۋىرعان با­لانىڭ ويىندا جۇمىسى بولمايدى. ءبىر نارسەگە قادالىپ قالسا, سونى ەرمەك قىلادى. ما­عان سول اعامنىڭ وقىعانى ەرمەك بولدى. اعامنىڭ مەكتەپتەن كەل­گەنىن سارعايىپ كۇتىپ وتىراتىن­مىن. اعام 3-كلاستا وقيتىن. سون­دا العاشقى ۇستازىم اعام بولدى. مەنى مەكتەپكە تىركەپ قويعاننان كەيىن 2-3 ايدا, ءسىرا, مەكتەپ جىبەرگەن بولار, ءبىر ۇزىن بويلى, قارا تورى ەر ادام كەلىپ تۇراتىن. مىناۋ قانداي ءارىپ, مىناۋ قالاي وقىلادى دەپ سۇرايتىن. بىراق العاش مەكتەپ, پارتا, تاقتا, مۇعالىم دەگەندى كورگەنىم 2-كلاستا. 

مۇعالىمىمىز ءبىر سەمىزشە كەلگەن, بويى الاسالاۋ تاتاردىڭ ايەلى بولدى. قاپ-قارا كيىنەتىن. باسىندا قارا ورامال, اياعىندا قارا باتىڭكە, ۇستىندەگى بەش­پەتى دە, كويلەگى دە قارا. از سوي­­­­لەيتىن, ءتىپتى سويلەمەيتىن دە­سەم دە بولادى. وقۋلىقتاعى بار­لىق ولەڭدى وقىتىپ, جاتتاتاتىن, تاقتاعا ەسەپ شىعارتاتىن. وسى كۇنى ويلايمىن, سول مۇ­عالىم نە ءتىل بىلمەدى, نە وقى­تۋ­­شىلىق تاجىريبەسى جوق. بىز­­گە ۇرىسپايتىن, ونى انامىز سياقتى جاقسى كورەتىنبىز. شا­­شىمىزدان سيپاپ, ماقتاپ جۇ­رەتىن. ەكى نارسەدەن پايداسى ءتيدى. جاتتاتىپ ۇيرەتتى. قا­زىر­دە مەن ءبىر وقىعان ولەڭىم ەسىم­دە قالىپ قويادى. مىسالى, 90-جىلدار شاكارىمنىڭ مىنا ءبىر ولەڭى گازەتكە العاش جاريالانعاندا وقىدىم دا, بىردەن جاتتالىپ قالدى, ءالى ەسىمدە بار:

«كەيبىرەۋ ءوزىن ماقتاپ بىل­جىرايدى, شاماڭا ولشەپ سوي­لەسەڭ نەڭ قۇرايدى. جاقسى بول­ساڭ جارىقتى كىم كورمەيدى, ءوز باعاڭدى وزىڭنەن كىم سۇرايدى؟!». تۋرا ءبىرىنشى وقىعاننان جاتتاپ العانىم. ءسويتىپ 2-كلاس­تا ەسەپ شىعاراتىن بولدىم, ەسەپتى سول قولىممەن, ارىپتەردى وڭ قولىممەن جازامىن. ماتە­ماتيكادان جاقسى بولدىم. ءبىر عاجابى, سول كەزدە ەڭ كۇشتى مۇعا­لىم ماتەماتيكا مەن قازاق تىلدەن بەرەتىن ەر مۇعالىمدەر ەدى. ەر مۇعالىم بولعاننىڭ پايداسى قاتتى ءتيدى.

– ءالىپبي وزگەرگەن سوڭ حا­لىقارالىق تەر­مين سوزدەردىڭ جازىلۋى دا وزگەرمەك, بۇگىن­دە. تەر­مين سوزدەردى قازاق ءتىلىنىڭ ۇندە­سىم زاڭىنا سايكەس سىندىرىپ جازامىز با, الدە اعىل­شىن ەملەسىمەن بىردەي جازامىز با, قاي جولدى تاڭداي­تىنىمىز داۋلى. سىزدەن ءبىر بىلگىمىز كەلەتىنى سول كەزدە «سىن­­دىرىلىپ» جازىلعان ەم­لە قالاي قابىلدانىپ ەدى؟ ال­دە سىزدەرگە مۇلدە بىلىنبەدى مە؟ 

– ول كەزدە تەرمين دەگەننەن حابارىمىز جوق. بىراق سوزدەردى ۇندەستىرىپ جازۋ سول كەزدەن بولاتىن. ءالى ەسىمدە, اشۋداس دەگەن ءسوز – اششىتاستان ايتا كەلە وزگەرىپ كەتكەن. بۇگىن دەگەن بۇل كۇن دەگەن ءسوز, بيىل دەگەن بۇل جىل دەگەن ءسوز دەپ مەكتەپتەن باستاپ ۇيرەتتى. مىنا ەكى ءسوز بىرىگىپ كەتىپ ايتىلعاندا ءبىر ءسوز بولىپ شىعادى. ماعىناسى وزگەرىسسىز, ءدال سونداي ماعىنانى بەرىپ تۇر دەپ وقىتتى. مىسالى, كاسىپوداق, ونەركاسىپ دەگەندەر سول كەزدە پايدا بولدى. ول سوزدەر ءتىپتى تۇسىنىكسىز ەدى. كاسىپ دەگەن نە, ونەر دەگەن نە, كاسىپتىڭ ونەرگە قاتىسى نە دەگەن سياقتى سۇراقتار پايدا بولاتىن. ەرەجە شىعارۋشىلار جاڭا سوزدەردىڭ تۇلعالارى انىق, تۇسىنىكتى بولىپ تۇرۋ ءۇشىن ساقتالىپ جازىلسىن دەپ, سودان وسى كۇنگى مورفولوگيالىق ءپرينتسيپىمىز جول الىپ كەتتى. حالىقارالىق سوزدەر وتە اۋىر قالىپتاستى. بىراق البوم دەگەندى ءالبوم دەپ, قيىندىقسىز جازا بەردىك.

– قالاي ويلايسىز, ەگەر سول ورفوگرافيا بۇگىنگە دەيىن ساق­تالسا, ءبىز ۇتار ما ەدىك, ۇتپاس پا ەدىك؟

– ۇتار ەدىك. ويتكەنى تىلىمىزدە قالاي ايتىلسا سولاي جازۋ بار عوي. داعدى دەگەن بار جازۋدا, نە نارسەگە داعدىلانساڭ سونى اۆتوماتتى تۇردە قايتالاي الاسىڭ. مىسالى, كىرمە سوزدەردىڭ كوبى ورىس ءتىلى ارقىلى كەلدى بىزگە. بارلىعى دەسەك تە بولادى. سوندا وسى البوم دەگەندەردى «»-مەن جازۋ داعدىعا اينالدى دا, وسى كۇنى دۇرىس ەكەن دەپ ويلايمىز. ال لاتىن كەزىندە ءالبوم دەپ جازىلدى. سولاي قالىپتاسىپ كەتسە ەش ۇتىلماس ەدىك. ءالبوم دەگەندە جىڭىشكەلىك بەلگىسىنسىز-اق ء«ا» ءارپى «ل» ءارپىن جىڭىشكەرتىپ تۇر. جازىلۋ مەن ايتىلۋدى ال­دەقايدا جاقىنداستىرار ەدىك. ءالبوم دەپ جازساق, ورىسشا ايتقانداعى البوم شىعادى. مەن جازۋ ەرەجەلەرىن جاساعاندا كومەكتەسەر ەدىم دەگەندە وسىلاردى ايتتىم. 

– كيريلگە كوشكەندەگى كەز ەسىڭىزدە مە؟

– مەن 15 جاسىمدا مۇعالىم بولدىم. كۇز باستالعاندا كيريل­دى قولعا الدى. تەز ارادا جاسىنا دا, كارىسىنە دە ۇيرەتىڭدەر دەدى. كەيبىرەۋلەر تەك ارابشا ءبىلدى, لاتىندى دا ءالى ۇيرەنىپ بىتپەگەن, ال مەن 1-كلاستان لاتىندى بىلەمىن. لاتىنعا كەلگەندە ەشكىمدى الدىما سالمايمىن. ال كيريلگە كەلگەندە بىزدە ورىس ءتىلى جۇرەتىن. ورىسشا ارىپتەردى بىلەمىز, سوندىقتان ماعان قيىن بولمادى. بىزدەردى, جاستاردى كەڭسەلەردە جۇمىس ىستەيتىندەرگە كيريلليتسانى ۇيرەتەسىڭ دەپ ساباقتان بوساتىپ, كەيدە دەمالىس كۇندەرى جۇمسايتىن. ۇل­كەن-ۇلكەن اتالارىمىزعا ۇي­رەتەتىنبىز.

–  42 ارىپتەن تۇراتىن قا­زىر­گى الىپبيمەن ءبىز جاپپاي ساۋات­تىلىققا جەتتىك. قازاق ءتىلى­نىڭ وزىنە ءتان دىبىستارى شا­شاۋى شىقپاي بەلگىلەندى. ارىپتەردىڭ تاڭباسى دا بىردەن تانىلادى, ويتكەنى جۇيەلى. ءبىر ءارىپ – ءبىر دىبىس ءپرينتسيپى ساقتالعان. وسى جەتىستىككە قا­لاي جەتتى؟ 

– ول كەزدە دە قازىرگىدەي ۇزاق تارتىستار بولىپ جاتاتىن. ونداعى تارتىستان مىنا­نى بىلەمىن, ءبىزدىڭ ءالىپبيدى ورىس عالىمدارى, دۇنيەجۇزىنە تانىمال تۇركولوگتاردىڭ ءوزى قاتتى جازعىردى. 42 ءارىپ دەگەن نە سۇمدىق, قىسقارتىڭدار, دەپ. قازاقتار قىرسىق, ءبىر ايتقاننان قايتپايدى, مادەنيەتسىز دەپ كورسەتتى. سوعان قاراماستان ءى.كە­ڭەس­­باەۆ, م.بالاقاەۆتار ءتى­لى­مىزدى ساقتاپ قالامىز دەپ ءوز ايتقاندارىنان قايتپاي تۇرىپ الدى. شىنىندا دا ءتىلىمىز ساق­تالدى. كەيىن دە كونفەرەنتسيالار ءجيى بولاتىن بولدى. اسىرەسە ۋ جانە ي دىبىستارى­ جونىندە كوپ تالاس بولدى. شىن­دىعىندا ولار جارتى داۋىستى نەمەسە سونور دىبىستار. ءتىلىمىزدى ساقتادىق دەگەنگە مىنانى ايتىپ وتىرمىن. مىسالى, تاتارلار تاۋ, باۋ دەگەندەگى ۋ دىبىسىن ورىستىڭ ۆ دىبىسىمەن بەردى. ەندى قازىرگى جاستارى تاۋىقتى تاۆۋك دەپ, تاۋ­دى تاۆ دەپ سويلەپ كەتتى. وسى كۇنى تاتارلار بىزگە قىزىعادى. سەندەر ايتقاندارىڭنان قايت­پاي, تىلدەرىڭدى ساقتادىڭدار عوي دەپ.

– اپاي, داۋىستى ۋ دەگەندى بۇ­رىن ۇۋ دەپ جازدىق. مى­سالى, بارۇۋ دەپ. وسىلاي جازۋ دۇرىس پا؟ 

– بايتۇرسىنوۆتىڭ ارابتى جاڭارتۋداعى پىكىرى دۇرىس بولدى. اسىرەسە كەيبىر سوزدەردى بۋىنعا ءبولۋ ارقىلى جازۋ كەرەك دەگەنى. ەش ۋاقىت 2, 3 بۋىندار داۋىستىدان باستالمايدى, داۋىسسىزدان باستالادى. مىسالى, داۋىس دەگەن ءسوز دا-ۋىس دەپ بو­لىنەدى, سول سياقتى قۋىس دەگەن ءسوزدى قۋ-ىس دەپ بۋىنعا بولە المايمىز. سوندىقتان قۇ-ۋىس دەپ بولىنەدى. بۇلاردىڭ ءبىر ارىپپەن جازىلىپ كەتكەنى – كيريلدەگى ۋ ارپىنە بايلانىستى. ال مىي دەگەندى مي دەپ جازۋعا بولمايدى. ونى تاۆۋق دەگەن سياقتى, مي دەپ وقيدى. و باستا ۋ-دى جۋان داۋىستى, ي-ءدى جىڭىشكە داۋىس­تى دىبىس دەپ الدىق تا, سوعان داعدى الىپ كەتتىك. ۇۋ, ىي دەپ جازۋدىڭ ءبىر قيىندىعى ءارىپ سانى كوبەيىپ كەتەدى. لاتىنعا كوشكەندە كوپ قيىندىقتىڭ كەلمەگەنى, كوبى ءتىپتى ورىس ءالفا­ۆيتىن بىلمەيدى. تەك ارابشا ءبىلدى. قارسىلىق ىستەي المادى. قازىر ەندى ورىسشاعا ۇيرەنىپ قالدى, قارسىلىق كوپ. 80 جىلدان اسا كوز ۇيرەنىپ قالعان جا­زۋعا جات بولىپ تۇرادى. بىراق جازۋ كەرەك. 

كيريلدى قابىلداعان كەزدە دە وتە كۇشتى عالىمدار قىزمەت ەتتى. لاتىنعا كوشكەندە دە كۇشتىلەر بولدى. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مەك­تەبى عوي. قانشا دۇنيە شىق­تى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا. لاتىنعا كوشكەنگە دەيىن قان­شاما گازەت-جۋرنالدار شى­عىپ جاتتى. بىرەۋىن وقي الماي­مىز. ال قازىر ورىسشادان لاتىنعا كوشسەك وڭاي. ويتكەنى ورىس ارىپ­ت­ەرىن دە, ءتىلىن دە بىلە­مىز. ال ارابشادان لاتىنعا كوش­كەن اۋىر بولدى. ويتكەنى اراب جازۋىنىڭ فيگۋرالارى مۇل­دە باسقا عوي, ال ورىس جازۋى مەن لاتىن جازۋى فيگۋرالارى ءبىر. بىراق باسقا بولسا دا, وڭ­تايلى بولدى. مىسالى, ع دىبىسىن جازۋ ءۇشىن ق دىبىسىنىڭ تاڭباسىنا ءسال وزگەرىس سالدى دا, قويدى. سوندىقتان تانۋعا جەڭىل. لاتىنشانى ۇيرەنۋ ەندى عانا مەكتەپكە بارعاندارعا قولايلى بولدى. قازىر ۇيرەنۋ تىپتەن قيىن بولمايدى. سوسىن جازۋدى تەك كومپيۋتەردە بولادى دەپ ويلاماۋ كەرەك. مىسالى, مەن ءبىر بولمەدە وتىرعان ادامعا حات جازعىم كەلەدى, سول كەزدە مەن كومپيۋتەردى تاسىپ جۇرەمىن بە؟ كومپيۋتەرگە ءتىپتى جولاعىلارى كەلمەيتىندەر بولادى, كوزدەرى اۋىراتىندار بولادى. مىسالى, مەن ادەيى ۇيرەنبەدىم. سوندىق­تان ارىپتەر قولمەن جازعانعا دا ىڭعايلى بولۋ كەرەك. قالامدى داپتەر بەتىنەن ۇزبەي جازۋ كەرەك. قازاقتىڭ ءاربىر دىبىسىنا ارنايى ءبىر تاڭبا قاجەت. لا­تىن ءالىپبيىن پايدالاناتىن باسقا حالىقتارعا ءبىزدىڭ ارىپ­­­تەرىمىز وعاش كورىنبەگەنى ءجون, باسقا حالىقتارعا لاتىندا جوق تاڭبالاردىڭ كەزدەسىپ قا­لۋى كەسەلدىك كەلتىرەدى دەگەن پىكىرلەرگە كەلىسپەيمىن. ادام­نىڭ ساناسى تەز ۇيرەنەدى. ودان قورىقپاۋ كەرەك.

اڭگىمەلەسكەن  قۇرالاي كۇدەرينوۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى, پروفەسسور

PS. اپايدىڭ ءبىر ەرەكشە ءسوزى بار: ء«بىر عاجابى» دەگەن. بۇل كىسى دە بايتۇرسىن ۇلى زامانىنىڭ عاجابى. كوزى ناشارلاپ, وقي الماعانىنا, ەلدەگى جاڭالىقتاردى ءوز كوزىمەن وقي الماعانىنا قاتتى ۋايىمدايدى.

عاجاپ.