«قىمباتتى – كۇندەلىكتى پەندە اتاۋلىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي – جىلى لەبىز بىلدىرە ءان-اۋەن جولداپ وتىراتىن «مۋزىكالىق سالەم» باعدارلاماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى! بىزدەن دە ءبىر ءوتىنىش – №12 شاعىن اۋداندا تۇراتىن – جاسىرىن اتى مۋحومور گريشكاعا ءبىر ءان جولداساڭىزدار ەكەن. بىردەن ايتايىق, گريشكا دەگەن – وتە ناشار ادام. ونىڭ ناشارلىعىن – ءبىز تۇراتىن بۇكىل شاعىن اۋدان تۇرعىندارى قوس قولدارىن كوتەرىپ دالەلدەي الادى. مۇنداي انتۇرعان, ءاي, بىزدەن باسقا جەر الەمدە جوق شىعار جانە قايتا تۋماس تا دەپ ويلايمىن.
بىرىنشىدەن, ول – تازا القاش. القاش بولعاندا – كەتىپ قالعان. كەتىپ قالعاندا – اناۋ ءاتىردىڭ ەڭ سورلىسىنان تارتىپ, ەتيلوۆىي ءسپيرتىڭدى دە ءىشىپ, كەي-كەيدە «قۇرامىندا سپيرت بار» دەپ ەتىك مايدى نانعا جاعىپ جەپ جاتقانىن كورگەندەر دە بار.
ەكىنشىدەن, جاتىپىشەر جالقاۋ. عۇمىرىنىڭ 36 جاسىندا (ونىڭ 6 جىلىن قوعامدىق ەڭبەكپەن تۇزەيتىن جەردە وتىرىپ كەلگەن) ءبىر جەردە تۇراقتاپ ءبىر ايدان اسا ەڭبەك ەتىپ كورمەپتى.
ۇشىنشىدەن, ءتۇر-سىقپىتىنا قاراماي قاتىنقۇمار يت. ايتۋعا قاراعاندا – وسى شاعىن اۋدانداعى 67 جاستان تومەنگى ايەل زاتى اتاۋلىدان – بۇل قولىن جايىپ, جۇرەگىن ۇسىنباعان ەشكىم قالماعان كورىنەدى.
تورتىنشىدەن, جۇرگەن جەرى ايقاي-شۋ, ىرىڭ-جىرىڭ. ماسەلەن, ءوزىنىڭ مويىنداۋى بويىنشا وسى كۇنگە دەيىن – 127 تەرەزە شاعىپ, 64 ءتىس قاعىپ, پالەنباي باس جارىپ... ايتا بەرسە, تىزە بەرسە تاڭعا وتىراسىڭ...
سوندىقتان قادىرلى «مۋزىكالىق سالەم»: ەرتەڭ سول مۋحومور ءيتتىڭ تۋعان كۇنى ەدى... ءوتىنىپ سۇرارىمىز: سول تۋماي تۋا شوككىرگە ارناپ, قازالى مارش بولسا ءتىپتى قاتىپ كەتەر ەدى, ءبىر قايداعى جوق القا-سالقا قاڭعىباسقا ولەڭ ارناساڭىزدار ەكەن.
سالەممەن №12 شاعىن اۋدان تۇرعىندارى».
ميحايل نەمچەنكو
دارىگەرلىك «تۇشپارا»
ءبىر توپ ارىپتەستەرى اۋرۋحانا توسەگىندە ساندىراقتاپ جاتقان شەنەۋنىكتىڭ ءحالىن سۇراۋعا كەلەدى. دارىگەر:
– ءحالى ناشار, سىزدەردى تانىماۋى مۇمكىن.
سوندا دا ۇمىتتەرىن ۇزبەگەن ارىپتەستەرى پالاتاعا كىرەدى.
ناۋقاس:
– وڭشەڭ پاراقورلار! جادىگويلەر! وتىرىكشىلەر!
ارىپتەستەرى دارىگەرگە:
– دەگەنمەن ول ءبىزدى تانىپ جاتقان سياقتى عوي...
* * *
كۇيەۋى بايقاماي ۇرەمكەدە قۇيۋلى تۇرعان بەنزيندى ءىشىپ قويىپ, شىداي الماي ءۇيدىڭ ءىشىن اينالىپ زىر جۇگىرىپ جۇرەدى. ايەلى دارىگەرگە تەلەفون سوعىپ:
– دارىگەر, تەز جەتىڭىز, مەنىڭ كۇيەۋىم بەنزين ءىشىپ قويىپ ءۇيدىڭ ءىشىن اينالىپ جۇگىرىپ ءجۇر, – دەسە, ول ساسپاستان:
– قينالماي-اق قويىڭىز, بەنزينى بىتكەسىن ءوزى-اق توقتايدى, – دەگەن ەكەن.
* * *
ءدارىحاناشى كىتاپ دۇكەنىن ارالاپ ءجۇرىپ:
– مىنا كىتاپ قالاي, قىزىق پا؟ – دەپ سۇرايدى ساتۋشىدان.
– بىلمەيمىن, وقىماپپىن.
– سەن قالايشا ءوزىڭ وقىماعان كىتاپتى وزگەلەرگە ساتاسىڭ؟!
– ال سەن دارىحاناداعى دارىلەردىڭ ءبارىن ءىشىپ كورىپ پە ەدىڭ؟!
* * *
ءتىس دارىگەرى ءتىسىن ج ۇلىپ بولعان سوڭ ەمدەلۋشىگە:
– مەنى قارا باسىپ ءسىزدىڭ ساۋ ءتىسىڭىزدى ج ۇلىپ الىپپىن... تاعى دا قايتادان اۋرۋ ءتىسىڭىزدى جۇلۋعا تۋرا كەلىپ تۇرعانى... – دەپ قاپالانعاندا, وعان ەمدەلۋشى:
– دارىگەر مىرزا, ءسىزدىڭ كوز دارىگەرى بولماعانىڭىز مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت! – دەگەن ەكەن.
ماعىناسى مايىسقان ماقالدار
پاراقوردىڭ بالاسى تەڭگەدەن كوزىن المايدى.
* * *
قازىنادان قىمقىرعاننىڭ قارنى اشپايدى.
* * *
باستىق بولساڭ باسىنارسىڭ, وسە بەرۋگە اسىعارسىڭ.
* * *
جەمقوردىڭ دا بارىنەن جەريتىن كەزى بولادى.
* * *
وڭاي تابىس – ولجا عوي, ۇنەمى سولاي بولسا عوي.
* * *
قۋدى قۋلىعى قۇتقارار.
* * *
جەمقور جەمقورعا جاقىن جۇرەدى.
* * *
قازىنادان ۇرلاعان قارجى سۇراماس.
* * *
جەمقور – جاۋدان بەتەر.
* * *
جەمقوردى قۇلقىنى اسىرار.
* * *
اساساڭ اش قالمايسىڭ.
* * *
الماساڭ ازاپقا قالارسىڭ.
* * *
تاعىڭمەن ماقتانبا, تاپقانىڭمەن ماقتان.
* * *
تالاپتىدان تەڭگە ارتىق.
* * *
قىزعانشاق قاراپ ءجۇرىپ قينالادى.
* * *
مىلجىڭ ميدىڭ سورى.
* * *
جەمقوردان – ۇيرەن, جەي المايتىننان – جيرەن.
* * *
ءجونى كەلسە جايىندى دا جۇتارسىڭ.
* * *
تاق قادىردەن دە قىمبات.
* * *
ءوزىمشىل ءوزىن دە اياماس.
ءۇمىت زۇلحاروۆا الماتى
شولاق مىلتىق
ەگدە تارتقان پروفەسسور اياڭداپ كوشەدە كەلە جاتىر ەدى, جانىنا ءبىر عاجاپ كولىك ىشقىنا توقتاپ, ودان ءبىر مىعىم جىگىت اعاسى سەكىرىپ ءتۇسىپ: «قادىرلى پروفەسسور, ءسىز مەنى تانىمادىڭىز-اۋ دەيمىن؟! مەن ءسىز باسقارعان كافەدرادا اسسيستەنت بولىپ ىستەگەنمىن. قازىر پارلامەنتتەگى عىلىم كوميتەتىندە باسشىمىن. مۇمكىندىگىڭىز بولعاندا سوعىڭىز, كەڭ وتىرىپ اڭگىمەلەسەيىك», – دەپ مەكەنجاي تىزبەسىن بەرىپ كەتە باردى.
پروفەسسور كەلەسى كەڭ كوشەنىڭ جيەگىندە كەلە جاتىر ەدى, تاعى ءبىر مىعىم كولىك تاقىمداپ كىدىرىپ, ودان ءبىر سىلقىم بيكەش سۇيرەتىلە ءتۇسىپ: «پروفەسسور مىرزا, مەنى تانىمادىڭىز با؟! ءبىر كەزدەگى اسپيرانتىڭىزبىن عوي! قالا اكىمىنە تۇرمىسقا شىققانمىن. ۇيگە كەلىڭىز, بولماسا ءبىر مىقتى جەردە كەزدەسەيىك», – دەپ جاتىر.
پروفەسسور ودان دا قۇتىلىپ, ءۇي جانىنداعى قوقىس جانىنان وتە بەرىپ ەدى, جاشىكتەردى قوپارىپ-اقتارىپ جاتقان سۇرىقسىز بىرەۋ:
– پروفەسسور, قالايسىز؟! دەنساۋلىعىڭىز نەشىك؟ – دەگەنى.
عالىم شوشىپ كەتىپ:
– نە, ءسىز دە مەنىڭ كافەدرامدا ىستەپ پە ەدىڭىز؟! – دەپ ەدى, اناۋ ىرجيا:
– ىستەپپەڭىزدى تۇسىنبەدىم... قازىردە سوندا قىزمەتتەمىن... – دەگەنى.
تىلتالقى
– ۇيرەتتى, ۇيرەتتى, ۇيرەتتى! و-وي, ۇيرەتە المادى... انشەيىن ۇمىتتەندىرىپ قويىپ, تاعى دا الدادى! – ءسىز ونداي ەسكى گوي-گويدى تاستاڭىز! قازاقشا سويلەۋدى وزىڭىزدەن باستاڭىز! بۇل دا بەرىسپەدى: – جاقسى, مەن باستايىن, ءسىز ونى قوشتاڭىز! – ول ءۇشىن ءسىز ساسپاڭىز... – وسى كەزدە ءۇشىنشى بىرەۋ كيىپ كەتتى, كيىپ كەتتى دە ەكەۋىن بىردەي ءتۇيىپ كەتتى. ء«سىز» بەن ء«بىز» كىمبىز؟ انشەيىن ەشقاشان بىرىگىپ تاسقا اينالمايتىن قۇمبىز. – ءسىز ءويتىپ, كوپكە ءتىل تيگىزبەڭىز. – ەندەشە, قالاقايعا مالاقاي كيگىزبەڭىز. ءبىزدىڭ قۋىپ جۇرگەنىمىز – ەلەس! ماسەلە ء«سىز» بەن «بىزدە» ەمەس! – نەگە كەرەك وسىنداي ەگەس؟ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە ءتىل ءۇشىن ميللياردتاپ ءبولىپ جاتىرمىز قارجىنى. – تىڭداي-تىڭداي وسىنى بىرەۋلەر, ءتىپتى, الجىدى! ول انشەيىن بيلىكتىڭ جۇيكەگە شي جۇگىرتكەن قالجىڭى! سول ميللياردتار جىبەرىلدى دەگەن تۇسقا بارساڭىز, تاڭدايلارى تاق-تۇق! ۇستەلدەرىنىڭ ءۇستى شاق-شۇق سوعىلىپ جاتقان بيلياردتار! – مىنە-مىنە, سول جەرلەردە ءتىلدى ۇيرەتەتىن ۇيىرمە بار. سول ۇيىرگە بار! شىعارىلعان سوزدىكتەر, ءتىل ۇيرەتۋ قۇرالدارى بار... – سولاي دەپ جۇرتتى قۇر الدادىڭدار. ءتىلىمىز دوداعا تۇسكەلى بالانىڭ ءوزى ىشتەگى «ساقالى شىعىپ جات بولدى». ءبولىندى دەگەن ميللياردتار ءىزىم-عايىم ساپ بولدى, تولمايتىن قۇدىققا تاپ بولدى. – ءسىز ولاي كۇنا كوتەرمەڭىز, ادىستەمە الدىردىق شەتەلدەن ءبىز. ول دەگەنىڭىز بۇل جولداعى كەدەرگى بىتكەندى كۇيرەتەدى ەكەن. ءتىلدى ءپرامى ءبىر اپتادا ۇيرەتەدى ەكەن! – ەندەشە, سول ۇيرەتۋدى نەگە جىلداردان جىلدارعا سۇيرەتەدى ەكەن؟ – ول ەندى باسقا اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى. اناۋ بيلىك باسىنداعىلار قازاقشا سويلەسە, تاماقتارىن بىتەپ تاستايدى قاقىرىعى. سوندىقتان ونىڭ قارجىسىن عانا پايدالانادى. بولماسا, ەمىن-ەركىن سايراڭدايتىن قاراجاتتى قايدان الادى؟ مىنە, بۇل دا بولسا ء«تىل ۇيرەنۋدىڭ» پايداسى! قاراساڭدارشى جايعا وسى! ءتىلدى بىردەن ۇيرەنىپ السا, جىل سايىن ميللياردتاپ قارجى بولگىزەتىن تاۋسىلىپ قالماي ما ايلاسى؟! وسىنى ءبىر ءسات ويلاشى! ءىشىپ-جەمىمىمىز كوبەيسىن! كوبەيسىن! كوبەيسىن! ءوزىڭ كەدەيسىڭ. ءتىل, ءتىل دەمەي, ءتىلىڭدى تىستەپ جۇرسەڭ, ساعان دا بىردەڭە تيگىزەيىك, كانە, بۇعان نە دەيسىڭ؟!
كەمەلبەك شاماتاي
الماتى
پارا بەرۋدى بىلەسىڭ بە؟
وسى بار عوي, بىزدەر ۇيدە وتىرىپ الىپ اكىمدەردى كىنالايمىز. پارا الادى دەيمىز, اناۋ ەكەن, مىناۋ ەكەن دەيمىز. سويتسەك پارا الۋ دا, پارا بەرۋ دە ۇلكەن ونەر ەكەن عوي. ءتىپتى ءبىر ۇلكەن شوۋ, ساحنالىق قويىلىم دەسە دە بولادى. شىنىمدى ايتسام, ءوزىم وسىنى باسىمنان وتكەرگەن سوڭ اكىمدەردى كەرەمەت سىيلايتىن بولىپ كەتتىم.
اڭگىمە بىلاي. ءۇيىمنىڭ ارتىنداعى ەشكىمگە كەرەكسىز ءبىر-ەكى «سوتىق» جەردى زاڭداستىرىپ الام با دەپ ويلاعانمىن. سويتسەم بۇل, قۇداي باسقا سالماسىن, شەشىلۋى قيىن شارۋا ەكەن. اۋداندىق جەر كوميتەتىنە بارىپ ەدىم, «اكىم قول قويماي ەشتەڭە ىستەي المايمىز» دەپ ات-توندارىن الا قاشتى. ال سىرت ەستۋىم, اكىم مىرزا اركىمنىڭ قاعازىنا قول قويا بەرمەيدى ەكەن. بۇل راس تا بولسا كەرەك, ويتكەنى ول كىسىنىڭ اتىنا جازعان ءوتىنىشىم ءبىر جىلدان بەرى حابارسىز جاتىر.
مىقتىگۇل ۇيدە قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى قۇلاعىمنىڭ ەتىن جەيدى:
– ءاي, سەن سياقتىلاردىڭ ءبارى اكىمگە پارا بەرىپ شەشىپ جاتىر ەكەن عوي شارۋالارىن, بىردەڭە تاۋىپ اپارىپ قىستىرسايشى قولىنا!
– ويباي-اۋ, مىقتاش-اۋ, ەرتەڭ مەنى پارا بەرگىش دەپ جەتەلەپ اپارىپ جاۋىپ تاستاسا قايتەم؟! قازىر پاراقورلىققا قارسى كۇرەس ءجۇرىپ جاتقانىن بىلەسىڭ عوي. جانە اكىم مىرزانى سىرتتاي بىرەر مارتە كوردىم, اسا سىپايى, گالستۋك تاققان ازامات ەكەن, پارا الاتىن كىسىگە ۇقسامايدى.
– ءاي, ناقۇرىس, گالستۋك بايلاعان ادام پارا المايدى دەپ كىم ايتتى ساعان؟! السا, سولار السىن! سەن اۋەلى انا دىمقىل سۇمىرايعا بارىپ جولىقشى, اكىمنىڭ ءتىلىن تاۋىپ, ءتورت-بەس دۇكەن ۇستاپ وتىر عوي. سەنى دوسىم دەگەندە سونداي, ايتسىن اقىلىن!
امالسىزدان سۇمىرەيىپ دىمقىلعا جەتتىم. ادەتتەگىدەي قارىزعا اقشا سۇراي كەلدى دەپ ويلاسا كەرەك, سالەمىمدى ق ۇلىقسىز الدى. كەلگەن شارۋامدى ايتتىم. اكىمگە پارانى قالاي بەرەم, سوماسى قانشا بولۋى كەرەك دەپ سۇرايمىن عوي باياعى. مەنى ءتىسىن شۇقىپ وتىرىپ تىڭداعان دىمقىل: – ءاميانىڭ بار ما؟ – دەگەن توتەنشەلەۋ سۇراق قويدى.
– بار, – دەپ, قالتامنان كونەتوزداۋ ءاميانىمدى الىپ كورسەتتىم.
– انداعىڭ بولمايدى, دۇرىستاۋ ءاميان ساتىپ ال, سودان كەيىن ىشىنە 10 مىڭ تەڭگە سال.
ءسويتىپ دىمقىل دوسىم سول جەردە اكىمگە قالاي پارا بەرۋدىڭ «مەحانيزمىن» ءتۇسىندىرىپ بەردى.
قويشى, سونىمەن ەرتەڭىندە دىمقىلدىڭ جاساپ بەرگەن ستسەناريى بويىنشا ءولدىم-تالدىم دەگەندە ءتۇس اۋا اكىمگە دە كىردىم-اۋ. شارۋامدى ايتىپ ەدىم, اكىم مىرزا سالعىرت تىڭداپ, بارا بەر, تاعى ءبىر كەلەرسىڭ دەدى. جاقسى دەپ, ەسىككە قاراي بۇرىلا بەرە ءاميانىمدى جەرگە تاستاپ جىبەردىم دە, اكىمگە قاراي بۇرىلىپ:
– وي, كەشىرىڭىز, مىنا ءبىر ءاميان جەردە جاتىر ەكەن, سىزدىكى ەمەس پە بايقاماي ءتۇسىپ قالعان؟ – دەدىم دە, دىمقىلدىڭ ۇيرەتۋى بويىنشا جەردەن كوتەرىپ الىپ, اشىپ قارادىم.
– نە بار ەكەن-ەي ىشىندە؟! – دەدى اكىم ءسال ەلەڭ ەتكەندەي بولىپ.
– ون مىڭ تەڭگە...
– ءاي, سەن مەنى كىم دەپ تۇرسىڭ, ءا؟! ەسىڭدە بولسىن, مەنىڭ ءاميانىمدا 200 مىڭنان كەم اقشا جۇرمەيدى!
ءبىتتى وسىمەن اڭگىمە. شىعا سالا جۇگىرىپ دىمقىل دوسىما كەلىپ, سولاي دا سولاي دەپ, بولعان جايدى بايانداپ بەردىم.
– تۇسىنىكتى! – دەدى دىمقىل تاجىريبەلى ادامنىڭ كەيپىمەن. – بۇرىن 150 مىڭ ەدى, ەندى «كريزيسكە» بايلانىستى 200 مىڭ بولعان عوي. جارايدى, بەلگىلى بولدى سوماسى, ەندى وسىنى تاۋىپ اپارىپ بەر!
ءسويتىپ شاعىن نەسيە الىپ, كورشىلەرگە قارىزدانىپ دەگەندەي, اكىمنىڭ سۇراعان سوماسىن اپارىپ بەردىم. جۇمىسسىز جۇرسەم دە, اۋپىرىمدەپ نەسيەمدى تولەپ جاتىرمىن شاما كەلگەنشە. باسقا امال جوق, ەندى نە ىستەيمىن؟ بىراق بار عوي, ەڭ باستىسى اكىمگە پارا بەرۋدىڭ ءادىسىن ۇيرەنىپ الدىم. ەندى, قۇدايعا شۇكىر, مەن دە بىرەۋگە اقىل ايتا الامىن!
سايلاۋ بايبوسىن
ەكىباستۇز
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر