تاۋەلسىز ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك ساياسي ساحنادا ورنىقتى ورنى بار اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىندا (ەقىۇ) توراعالىق ەتۋگە كىرىسىپ تە كەتتى. ارينە, ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى, ەۋروپانىڭ بۇل ۇيىمنىڭ ءتورىن قازاق جۇرتىنا ۇسىنۋى – وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. بۇعان ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ ۇستانعان ساياساتى مەن باتىل قولعا العان باستامالارىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. بۇل توراعالىق – قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن ابىروي ءارى مارتەبە.
بارلىعىمىزعا بەلگىلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 1 بابىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسى – الەۋمەتتىك-دەموكراتيالىق, زايىرلى مەملەكەت. ونىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى – ادامنىڭ ءومىرى مەن بوستاندىعى” دەپ جازىلعان. مىنە, وسى قاعيدانى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ بەرىك ۇستانىپ كەلەدى. وسى ۋاقىتتان بەرى دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ, ادامنىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىعى ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ءبىزدىڭ وسى ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن جىلداردان باستاپ قابىلداعان زاڭدارىمىزدىڭ, تىنىس-تىرشىلىگىمىزدىڭ بارلىعى – وسى ادام قۇقىعىن قورعاۋ مەن ادامنىڭ بوستاندىعىنا, سونداي-اق ادام ءومىرىنىڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە تىكەلەي باعىتتالعان دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. سوندىقتان دا, بۇكىل ەۋروپا ەلدەرى مەن جالپى ەۋروپا الەمى قازاقستاننىڭ وسىنداي باسىمدىقتارىن باعالاپ, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءوز ءتورىن ۇسىندى. ۇسىنىپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىن جان-جاقتى قۋاتتاپ قولدادى.
ەندى, مىنە, قازاقستان – ءوزىنىڭ ارشىندى قادامىمەن ۇيىمعا توراعالىق ەتۋگە بار ىنتا-ىقىلاسىمەن بەلسەنە كىرىسىپ تە كەتتى. بۇل رەتتە ءبىز توراعالىقتىڭ ەكى قىرى بار ەكەندىگىن ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك. ءبىرىنشىسى – الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى دە بەلدى ۇيىمىنا قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتۋى – بۇل ەل ءۇشىن, جۇرت ءۇشىن ءسوزسىز ابىروي, ءسوزسىز مارتەبە. ال ەكىنشىدەن, بۇل توراعالىق قازاقستانعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. سەبەبى, توراعالىققا قول جەتكىزۋىمىز – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كۇللى تمد ەلدەرى مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى بەدەلىن ايقىنداپ قانا قويماي, ولاردىڭ اراسىندا بۇل مارتەبەنى ءبىرىنشى بولىپ يەلەنگەندىگىن كورسەتەدى. ياعني, بۇل قازاقستاننىڭ وسى ەلدەردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ, ء“بىرىنشى مەملەكەت” بولعاندىعىن ايعاقتايدى. بۇل رەتتە ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ توراعالىعى تەك قانا قازاقستاننىڭ مۇددەسىن عانا ويلاپ قويماي, وسى ءبىزدىڭ گەوگرافيالىق جۇيەدەگى تمد, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ دە مۇددەلەرىن قورعايتىن بولادى.
كۇنى كەشە عانا ەلباسىمىز وسىدان 10 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى اتالعان ۇيىمنىڭ ءسامميتى وتپەگەندىگىن اتاپ ايتقان بولاتىن. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى بۇل ءسامميتتى بيىل, ياعني 2010 جىلى قازاقستان ەلورداسى – استانادا وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. وسى ورايدا, اتالعان سامميتتە كوپ ماسەلە شەشىمىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىز. بۇل شەشىمدەردىڭ ءبىر تەتىگى – توزىمدىلىك ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى دەر ەدىم. سەبەبى, توزىمدىلىك – قازاق ەلىنىڭ بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى كەزىندە ۇستاناتىن باستى ۇراندارىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. تولەرانتتىلىق, ياعني توزىمدىلىك ءوز تامىرىن قازاقستاندا كەڭىنەن جايعان دەۋگە بولادى. سەبەبى, ءدال قازىرگى تاڭدا ەلىمىز ءتۇرلى كونفەسسيالار مەن ءتۇرلى ەتنوستار اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتىپ قانا قويماي, دىنارالىق تاتۋلىق باعىتىندا باتىل باستامالار كوتەرىپ جۇرگەن جاس مەملەكەت رەتىندە ايداي الەمگە تانىلدى. بۇگىندە ەلىمىزدە 140 ەتنوس ءومىر ءسۇرىپ, 40-تان استام كونفەسسيا ءوز جۇمىستارىن ەش كەدەرگىسىز جۇرگىزۋدە. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ بۇل, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت ساياساتىندا توزىمدىلىك ۇستانىمىنىڭ بەرىك ورناعاندىعىنىڭ, ءتۇرلى ەتنوس اراسىنداعى مامىراجاي, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىكتىڭ كورىنىسىنىڭ ءبىر بەلگىسى. ال وسى توزىمدىلىك ۇستانىمىن كەڭىنەن ءسوز ەتكەندە مىنانى ايتۋعا بولادى. توزىمدىلىك ماسەلەسىندە باسقا مەملەكەتتەرگە ۇقسامايتىن قازاقستاننىڭ ءوز جولى, ءوز تاجىريبەسى بار. قازىرگى تاڭداعى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ نەگىزگى ساياساتتارىنىڭ ءبىرى – ول قازاقستاندا شوعىرلانعان 140 ەتنوس پەن 40-تان استام كونفەسسيانى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرۋ. بۇل رەتتە قازاقستان ءوز ۇستانىمىن جوعارى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى دەۋگە بولادى. بۇعان ءبىز ايتىپ وتىرعان كونفەسسياارالىق, ەتنوسارالىق تاتۋلىق دالەل بولا الادى.
قازاقتا “بىرلىك بولماي, تىرلىك بولماس” دەگەن جاقسى ماقال بار. ءبىزدىڭ نەگىزگى ۇرانىمىز دا وسى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز تولەرانتتىلىق دەگەن قاعيدامىزدى الەمگە تانىتىپ كەلەمىز. ول بىزدەگى ءتۇرلى دىندەر اراسىنداعى تاتۋ-ءتاتتى ءتىرشىلىكتەن كورىنەدى. استانادا ءۇش مارتە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىندە رۋحاني قالىپتى, ادام بويىنداعى مورالدىق قۇندىلىقتاردى, ۇلتتار اراسىنداعى بىرلىك پەن ءوزارا سەنىمدى ساقتاۋ ءۇشىن نە قاجەت دەگەن وزەكتى ساۋالدار توڭىرەگىندە قانشاما پىكىر الماسىلدى. مۇنى حالىقتى توزىمدىلىككە جەتەلەيتىن باتىل باستاما رەتىندە الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى قازىردىڭ وزىندە مويىنداپ ۇلگەردى.
ەكىنشىدەن, بىزدەگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن الىپ قارايىقشى. بۇل – الەمدە ۇلگىسى جوق قازاقستاندىق جوبا. ياعني, ەشقانداي ەلدە مۇنداي جوبا جوق دەسەك تە بولادى. مىنە, سول سەبەپتى ءبىز ء“ارتۇرلى ەتنوستى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرۋ” دەگەن ۇستانىمدى دۇنيە جۇزىنە تانىتۋىمىز قاجەت. تانىتىپ قانا قويماي, تاراتۋىمىز قاجەت. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندەگى 4 ۇراننىڭ ءبىرى – توزىمدىلىك وسى ماقساتتى كوزدەيدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, بۇكىل الەمدەگى ەلارالىق ىنتىماقتى, بىرلىكتى, تاتۋلىقتى كوزدەگەندىكتەن تۋىپ وتىر.
قازاقستانعا ءوز ءتورىن ۇسىنعان ەقىۇ – ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ باعىتىندا جۇمىس اتقاراتىن ۇيىم. مىنە, سوندىقتان قازاقستان ءوزىنىڭ ەڭبەگى, جۇرگىزگەن ىشكى-سىرتقى ساياساتى, دىنارالىق, كونفەسسياارالىق, ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋداعى كوزقاراسى نەگىزىندە ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, ءوز ۇلگىسىن تانىتۋعا لايىق دەپ ويلايمىن. سەبەبى, تولەرانتتىلىق تەتىگى قازاقستاندا بەرىك ساقتالعان. ەلىمىزدىڭ ەۋروپا تورىنە شىعۋى – مەملەكەتىمىزدەگى تولەرانتتىلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنىڭ ارقاسى, ەلدەگى بىرلىك پەن ىنتىماق ورناعانىنىڭ جانە دىندەر اراسىنداعى تاتۋ-تاتتىلىكتىڭ ناتيجەسى.
جالپى, تاتۋ-تاتتىلىك, ىنتىماق, بىرلىك بولماسا, قانداي دا ءبىر مەملەكەت ەشقانداي جەتىستىككە جەتە المايدى! ەشبىر شىڭدى باعىندىرا المايدى! مەيلى ول ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدا بولسىن, يا بولماسا, مادەني, ءبىلىم-عىلىم تۇرعىسىندا بولسىن, ىنتىماقسىز بۇل سالالاردا بەلگىلى ءبىر جەتىستىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, بۇل سالالارداعى تابىستارىمىزدىڭ بارلىعى ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ, ءبىر-ءبىرىمىزگە دەگەن توزىمدىلىكتىڭ ارقاسى. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستاندا قالىپتاسقان تولەرانتتىلىق ۇستانىمى بۇكىل الەمگە ۇلگى بولاتىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلدى دەۋگە بولادى. وسى باعىتتا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. ناتيجەسىن ءوزىمىز كورىپ وتىرمىز.
توزىمدىلىك ۇستانىمىن كەڭىرەك تارقاتقان كەزدە تاعى دا مىنانى ايتقىم كەلەدى. ول الەمدەگى بارلىق ەلدەر قازاقستان سەكىلدى ءتوزىمدى بولسا ەكەن, بىزدەگىدەي ىنتىماق پەن بىرلىك ساقتالسا ەكەن دەگەن ىزگى ويدان تۋىندايدى. ەگەر تەرەڭنەن ساراپقا سالاتىن بولساق, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى وتە ءبىر قيىن كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. بۇگىندە الەمدى كەڭىنەن جايلاعان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس ءالى ايىلىن جيار ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, كوپتەگەن ەلدەردە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى شيەلەنىستەر ءجيى بوي كورسەتۋدە. ال مۇنداي جاعدايلاردىڭ تولەرانتتىلىق ۇستانىمىنىڭ ساقتالماۋىنان ورىن الاتىنى انىق. كوپ جەرلەردە سوعىستار ءجۇرىپ جاتىر. نەبىر ماقساتتى كوزدەگەن شەرۋلەر ۇيىمداستىرىلۋدا. بۇكىل الەمدە ۇلتتار اراسىنداعى, دىندەر اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر ءجيى-ءجيى كورىنىس بەرىپ قالىپ ءجۇر. ال ءدال وسىنداي قيىن كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى, تەك توراعالىق ەتىپ قانا قويماي, قازاقستاندىق ۇلگىنى بۇكىل الەمگە تاراتۋى – ۇلكەن جەتىستىك. سونىمەن قاتار, جوعارىدا ايتىلعانىنداي, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تە. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ قانىمىزعا سىڭگەن تولەرانتتىلىق ۇستانىمىنا كوپ نارسە بايلانىستى. بىزدە, قۇدايعا شۇكىر, ىنتىماق بار, بىرلىك بار. ەشقانداي تۇسىنىسپەۋشىلىك جوق. سەبەبى, مەملەكەتتىك ساياساتىمىز, زاڭدارىمىز وسى ىنتىماق پەن بىرلىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان. ەڭ ءبىرىنشى قۇندىلىعىمىز – ادامنىڭ ءومىرى مەن بوستاندىعى. ءبىزدىڭ ءومىر تانىمىمىز, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمىمىز – بارلىعى توزىمدىلىك يدەياسىنا نەگىزدەلگەن.
قازىر بىزدە مىنە, ءدال وسىنداي قوعام قالىپتاسۋدا. ياعني, ىنتىماق پەن بىرلىكتى قۋاتتايتىن, بارلىق ەتنوس وكىلدەرىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرەتىن قوعام قالىپتاسىپ وتىر. ال وسى يدەيانى نەگە وزگەگە تانىتپاسقا؟! ادامزاتقا قاسىرەت اكەلەتىن سوعىس, ەل ىشىندەگى شيەلەنىسكە ۇرىندىراتىن قاقتىعىستار ەشكىمگە ابىروي اپەرمەيدى. ال بۇل تۇرعىدا كەلىسپەۋشىلىكتىڭ بارلىعىن بىلەكتىڭ كۇشىمەن ەمەس, اقىلمەن شەشۋگە, وسىنداي ۇنقاتىسۋلار ارقىلى وڭتايلاندىرۋعا بولادى. وسى رەتتە اقىلدى اشۋعا جەڭدىرمەي, توزىمدىلىككە جەڭدىرۋ قاجەت.
ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ كەزىندە الەم ەلدەرىن الاڭداتقان, دۇنيە ءجۇزىن تولعاندىرعان نەبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تالقى تارازىسىنا سالىنادى. ال وسى ماسەلەلەردىڭ دۇرىس باعىتتا ۇيلەستىرىلۋى بيىلعى قازاقستان توراعالىعىنا دا تىكەلەي بايلانىستى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ اتالعان ۇيىمنىڭ توراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋىنە وراي جاريالاعان ۇندەۋىندە: “قازاقستان ءىس باسىنداعى توراعا رەتىندە ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن بەرىك ۇستاناتىندىعىن ايتقىم كەلەدى”, دەگەن بولاتىن. ال بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ ۇستانعان ءتورت ۇرانى, ونىڭ ىشىندە توزىمدىلىك ۇرانى ءوزىنىڭ يگى ناتيجەسىن بەرەدى دەپ سەنەمىن.
بەرىك بەكجانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.