ەلدىگىمىزدىڭ بويتۇمارى – ەل بىرلىگى

ەل ىشىندەگى تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ وزىندىك ەرەكشە مودەلىن قالىپتاستىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بۇل كەزەكتى سەسسياسى 1500-دەن استام ادامنىڭ باسىن قوستى. القالى جيىنعا ەلىمىز­دىڭ­ بارلىق وڭىرلەرىنەن كەلگەن اسسامبلەيا مۇشەلەرى مەن ار­داگەرلەرى, رەسپۋبليكالىق جانە وڭىر­لىك ەتنومادەني بىرلەس­تىك­تەردىڭ توراعالارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ورتالىق اتقا­رۋشى ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, ءدىني بىرلەس­تىكتەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ باسشىلارى, جوو رەكتورلارى, شەت مەملەكەتتەردىڭ ديپلوماتيالىق ميسسيالارىنىڭ, عىلىمي, شىعارماشىل زيالى قاۋىمنىڭ وكىلدەرى جانە باق باس­شىلارى قاتىستى.

سەسسيا جۇمىسى مەملەكەتتىك Əنۇرانمەن اشىلعاننان سوڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى لەونيد پروكوپەنكو بايانداما جاساۋ ءۇشىن ءسوز كەزەگىن ەلباسى – قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ توراعا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۇسىندى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىن­دە ءبىرىنشى كەزەكتە جۇرت­شى­­لىقتى اسسامبلەيانىڭ XXVI سەس­سياسىنىڭ اشىلۋىمەن قۇت­تىقتاي كەلىپ, ۇيىمنىڭ قوعامداعى ماڭىزدى ءرولى مەن العا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرىنە توقتالدى.

«اسسامبلەيا قۇرىلعان كۇننەن باستاپ ەلىمىزدەگى مىزعىماس بىرلىكتىڭ ۇيىتقىسى, سارقىلماس بەرەكەنىڭ باستاۋى بولىپ كەلەدى. بۇگىندە ول – ەلىمىزدەگى تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ەڭ باستى كەپىلى. ءاردايىم ەلدىك ىستەردىڭ باسىندا جۇرەتىن اسسامبلەيا مەنىڭ ىرگەلى باستامالارىما ءار ۋاقىتتا قولداۋ ءبىلدىرىپ, حالقىمىزعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. قازاقستان سان قىرلى جاڭعىرۋعا بەت بۇرعان قازىرگى تاڭدا اسسام­بلەيا­عا دا تىڭ مىندەتتەر جۇك­تە­لەدى», دەگەن ەلباسى XXVI سەسسيانىڭ تاقىرىبى «بەس الەۋ­مەت­تىك باستاما – قوعامنىڭ الەۋ­­مەتتىك بىرلىگىنىڭ تۇعىرى» دەپ اتا­لۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار ەكە­نىن جەتكىزدى. سونداي-اق ەلدىگىمىزدىڭ بويتۇمارى – ەل بىر­لىگىنىڭ قادىر-قاسيەتىنىڭ ورنى بولەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.

ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى دۇ­نيە جۇزىندە كوگىندە تۋى, تو­رىندە بيلىگى بولسا دا بىرلىگى قا­شىپ, بۇگىنى بۇلدىر, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولعان قانشاما مەم­لەكەتتىڭ بار ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, ىنتىماعىمىزدى ىرىس-بەرە­كەمىزدىڭ باستاۋى ەتىپ العا باسىپ كەلە جاتقانىمىزدى, وسى جولدان تايماۋىمىز قاجەتتىگىن ءسوز ەتتى.

«اسسامبلەيا بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ناعىز شىراق­شى­سى­نا اينالدى. سول سەبەپتى مەن قحا سەسسيالارىنا ءاردايىم ءوزىم قاتىسامىن. بۇگىنگى تاڭدا دا الەۋمەتتىك ينتەگراتسيا فاك­تورىن پايدالانا وتىرىپ, ءبىز­ تۇتاستىعىمىزدى ودان ءارى نىعاي­تا تۇسەمىز. الەمدەگى مىقتى مەم­لەكەتتەر – ءبىرتۇتاس ۇلتتار ەكە­نى جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ بار­لىعى ءبىرتۇتاس بىرەگەيلىككە سۇيەنە وتىرىپ جاڭعىرادى. ءبىز دە وسى جولعا تۇستىك. «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ ءمانى دە وسىندا. الەۋمەتتىك بىرلىك ساياساتى – ءبىرتۇتاس ۇلت قالىپتاستىرۋ جو­لىنداعى ماڭىزدى قادام دەپ بىلەمىن», دەدى ەلباسى.

مەملەكەت باسشىسى «بەس الەۋ­مەتتىك باستامانى» ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى ءۇش فاكتورىنا توقتالىپ, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ ءوتتى.

«بىرىنشىدەن, جاڭا عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنىڭ باستاپقى سەگىز جىلىنا جاسالعان تالداۋ كورسەتكەندەي, جەكەلەگەن مەملەكەتتەر تاراپىنان ەگەمەن ەلدەردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋىنىڭ سالدارىنان الەمنىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندە بولاتىن داعدارىستاردىڭ باسقا دا سەبەپتەرى بار. بۇل – الەۋمەتتىك بىر­لىك پەن ينتەگراتسيانىڭ بولماۋى. جاھاندىق جانە وڭىر­لىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, قالىپ­تاسقان مەملەكەت – بۇل الەۋ­مەتتىك بىرلىك نەگىزى سانالى تۇردە نىعايتىلاتىن مەملەكەت. ءبىزدىڭ جاڭا باستامالارىمىز, ەڭ الدىمەن, وسىعان ارنالعان.

ەكىنشىدەن, قازىرگى زامانعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي تەوريا مەن تاجىريبەدە الەۋمەتتىك جانە ما­­دەني كاپيتال ارتتا قالعان سالا ەمەس, ولار ءوسىمنىڭ تۇراقتى دراي­­ۆەرلەرى دەگەن كوزقاراس بەرىك ور­نىقتى.

ءبىلىمنىڭ جاڭا ەكونوميكاسى, تسيفرلاندىرۋ, ءوندىرىستى روبوتتارمەن جابدىقتاۋ, تەحنولوگيالىق ين­نوۆاتسيالار الەۋمەتتىك جانە مادەني كاپيتالدىڭ مۇلدە باسقا سيپاتىن قاجەت ەتۋدە. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ جاڭا الەۋمەتتىك باستامالارىمىز جاڭا ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.

ۇشىنشىدەن, پوليەتنيكالىق مەملەكەت جاعدايىندا الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق ساياسات ءوزارا تىعىز بايلانىستى. مەن ۇسىنعان بەس الەۋ­مەتتىك باستاما ەلىمىزدىڭ بار­لىق ازاماتتارىن قامتيدى, بۇكىل حالقىمىزدىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ولار تۇرعىنداردىڭ از قام­تىلعان بولىگى مەن جاستار ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. سول سە­بەپتى مەن وسى ماسەلەنى قحا سەس­سياسىندا تالقىلاۋدى ۇسىندىم», دەدى ەلباسى.

قازىرگى تاڭدا قازاقستان الەۋ­مەتتىك كاپيتالدى كۇشەيتۋ ارقىلى ءوز بولاشاعىنا سەنىم­مەن قاراپ وتىر. وسى ورايدا مەم­لەكەت باسشىسى ناقتى مالى­مەتتەر كەلتىرە وتىرىپ, ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلاتىن الەۋمەتتىك جوبالاردىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشى­سى «بەس باستاما» قازىرگى قا­زاق­ستاننىڭ ەڭ ماڭىزدى بەس الەۋمەتتىك پروبلەماسىن شەشۋگە باعىتتالعانىن ايتتى.

«ەگەمەن ەل بولعالى 12 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولى سالىندى جانە قايتا جوندەلدى, 2,5 مىڭ شاقىرىمنان استام جاڭا تەمىر جول جەلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىڭ ءبارى ەكونوميكانى دامىتۋعا, ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇر­عىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارت­تىرۋعا سەپتىگىن تيگىزۋدە. وسى جىلدار ىشىندە زاماناۋي­ مە­ديتسينالىق قۇرالدارمەن جاب­دىق­تالعان 1300-دەن استام اۋرۋحانا, ەمحانالار مەن امبۋلاتوريالار سالىندى. سونىڭ نا­تي­جەسىندە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ارتىپ, ءولىم-ءجىتىم ازايدى جانە انا مەن بالاعا قولداۋ كورسەتىلدى. 1545 جاڭا مەكتەپ پەن 500-دەن استام بالاباقشا – ءبىزدىڭ بالا­لارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن سا­لىندى. 70 ستاديون, 36 سپورت سارايى, 8 مىڭنان استام سپورت الاڭدارى مەن زالدارى اشىلدى. بۇل دەگەنىمىز – دەنساۋلىق كەپىلى. مۋزەيلەر سانى 2,7 ەسە, تەاتر­لار سانى 1,5 ەسە, كىتاپحانالار سانى 1,4 ەسە ءوستى. وسى ايتىلعان بار­لىق الەۋمەتتىك, مادەني جانە سپورت نىساندارى بۇكىل حال­قى­مىز ءۇشىن سالىنىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءار قازاقستاندىق ەلى­مىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋ­دا. ويتكەنى ءبىز ەڭبەك ەتىپ جالاقى الامىز, سودان كەيىن ونى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جۇمسايمىز», دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەۋمەتتىك كاپيتالدى كۇشەيتۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ بولاشاعى بەكەمدەلە تۇسكەنىنە كوڭىل اۋداردى.

«بۇل – پراگماتيكالىق اقيقات. سەبەبى الەۋمەتتىك كاپيتال – ادام مەن قوعامنىڭ دامۋىنا جە­تەلەيتىن الەۋەت. ءبىز ادام با­سىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇل­كەن جولدان وتتىك. ول 600 دول­لاردان 10 مىڭ دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. بۇل – الەۋمەتتىك كا­پي­تالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بازا. ءبىر عانا مىسال: بيىلعى قاڭتار ايىندا دۇنيە­جۇ­زىلىك ەكونوميكالىق فورۋمدا مەملەكەتتەردى باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلدى. ول – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسۋىنە جانە باسقا دا ون ءبىر پارامەترگە بايلانىس­تى بولاتىن ينكليۋزيۆتى دامۋ ين­دەكسى. بۇل يندەكستىڭ باستى كورسەتكىشى – ءال-اۋقات دەڭگەيى. دا­مۋشى 74 ەلدىڭ رەيتينگىندە قا­زاقستان 15-ورىندا. مەنىڭشە, بۇل – لايىقتى ناتيجە!», دەدى ەلباسى.

بۇدان سوڭ پرەزيدەنت الەۋ­مەت­تىك بىرلىكتى تولىق نىعايتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. «مەنىڭ بۇعان بەرگەن پرەزيدەنتتىك جاۋابىم – «بەس الەۋمەتتىك باستاما», دەي كەلىپ, باسپانا ماسەلەسىنىڭ نەلىكتەن ءبىرىنشى قويىلعانى تۋرالى ايتىپ ءوتتى.

ء«بارىمىز جايلى تۇرمىس ءۇشىن باسپانانىڭ الاتىن ورنىن جاقسى تۇسىنەمىز. سوندىقتان مەن بۇل باعدارلامانى ءبىرىنشى ورىنعا قويدىم. جۇمىس ىستەيتىن كەز كەلگەن ازاماتتىڭ جاڭا تالاپتار بويىنشا يپوتەكاعا قول جەتكىزە الۋى ايرىقشا ماڭىزدى. بۇل دەگەنىمىز – ءبىزدىڭ ميلليونداعان ازا­ماتتارىمىز! ولار مەرزىمى 25 جىل­عا دەيىن ۇزارتىلعان ارزان يپوتەكا الا الادى. وسىعان وراي, باستاپقى جارنا 20 پايىزدان اس­پايتىن بولادى, ال بۇرىن بۇل 50 پايىز بولعان ەدى», دەدى ەلباسى.

مەملەكەت باسشىسى اتالعان باستاما اياسىندا ارزان يپوتەكا­نى الدىمەن جاس وتباسىلارعا بەرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق ەكىن­شى باستاما – جالاقىسى تو­مەن ەڭبەككەرلەر ءۇشىن سالىق جۇك­تەمەسىن ازايتۋ بويىنشا جەكە تابىس سالىعىن تومەندەتە وتىرىپ, 2 ميلليوننان استام ادامنىڭ جالاقىسى وسىرىلەتىنىن ايتتى.

جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قول­جە­تىم­دىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا قاتىستى ءۇشىنشى باستاما بويىن­شا گرانتتار سانى, اسىرەسە تەحني­كا­لىق ماماندىقتار بويىنشا ارتتىرىلعانىن ايتىپ وتكەن ەل­باسى ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار پروبلەماسىن شەشۋ ماسەلەسى بويىن­شا «ولار جاي قونىپ شى­عاتىن ورىنعا عانا ەمەس, جايلى تۇرىپ, ءبىلىم الۋعا ارنالعان تو­لىق بازاعا اينالۋى ءتيىس» دەپ اتاپ تاپسىردى.

ءتورتىنشى باستاما بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن شاعىن نەسيە الاتىنداردىڭ سانىن ەكى ەسە ارتتىرۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەنىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى بۇل باعدارلامانىڭ اۋىلدىق جەرلەر ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسى ازاماتتارىمىزدى بيزنەستىڭ قىر-سىرىنا ۇيرەتىپ, ماڭىزدى جۇمىس اتقارۋدا. كوپ­تەگەن ادام كاسىپكەرلىكتى مەڭگەرىپ شىقتى. ەندى ولارعا باستاپقى كاپيتال قاجەت. شاعىن نەسيەنى ءبىرىنشى كەزەكتە سولارعا بەرۋ كەرەك», دەدى ەلباسى.

سونىمەن قاتار بەسىنشى باستاما – ەلىمىزدى ودان ءارى گازبەن قامتۋ بويىنشا ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستانعا جاڭا گاز قۇبىرىن تارتۋ جوباسى بيىلعى جىلدىڭ شىلدە ايىندا باستاۋ الاتىنىن ايتتى.

ءسوز رەتىندە ەلباسى بەس باس­تا­مانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قان­شا قاراجات جۇمسالاتىنىن مالىمدەدى.

«تۋراسىن ايتقاندا, مۇنىڭ ءبارى مەملەكەت ءۇشىن ارزانعا تۇس­پەي­دى. بەس الەۋمەتتىك باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جالپى 2,6 تريلليون تەڭگەدەن استام قار­جى ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل – وتە ۇلكەن قاراجات, ءبىز­دىڭ ادامدارىمىزعا, ولاردىڭ بولا­شا­عىنا باعىتتالعان تىكەلەي ين­ۆەستيتسيا. مۇنداي الەۋمەتتىك ساياسات جالعاسا بەرەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

«ەڭ باستىسى: ولاردىڭ بارلى­عى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءارى بۇكىل قوعامعا ارنالعان. بۇل – جالپىۇلتتىق جوبالار. جەر­گى­لىك­تى جەرلەردە اسسامبلەيا مۇشە­لە­رى بۇعان بەلسەنە قاتىسىپ, ولار­­دىڭ ورىندالۋىن «نۇر وتان» پارتياسىمەن بىرلەسە با­­قى­­لاۋعا الۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.

سەسسيا بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياسا­تى­نىڭ ستراتەگياسى دۇرىس تاڭ­دال­عانىن اتاپ كورسەتتى.

«جاھاندىق ەتنيكالىق جاع­داي ءبىزدىڭ ىشكى ساياساتتاعى سترا­تە­گيامىزدىڭ دۇرىستىعىن كورسە­تەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءبىز ەلىمىز­دىڭ ازاماتتارىن قانداي دا ءبىر كوز­قاراس بويىنشا ەشقاشان بولە-جارىپ كورگەنىمىز جوق. وسى جىلداردا بۇكىل قوعامدى ۇيىس­تى­راتىن ءبىرتۇتاس ساياسات جۇرگىزۋ مەنىڭ مىزعىماس ۇستانىمىم بولدى. بۇل بارلىق ازاماتتار مەن ەتنوستارعا جاپپاي قاتىستى», دەگەن ەلباسى وسى ورايدا قازىرگى تاڭدا قوعامىمىزدىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا نازار اۋدارۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىنە ەكپىن بەردى.

«وسى ماسەلە بويىنشا نەگىزگى رە­سۋرس – الەۋمەتتىك سالا. بۇل – ءبىزدىڭ بارلىعىمىزعا قاتىستى ومىر­لىك ءمانى بار سالا. ءححى عا­سىر الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق, تەح­نوگەندىك سياقتى جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەر ەشقايدا جويىلىپ كەتپەيتىنىن كورسەتىپ وتىر. الەمدىك داعدارىس مەم­لە­كەت­تەردىڭ الەۋمەتتىك مۇمكىن­دىك­تە­­رىن ازايتتى», دەدى مەملەكەت باس­شىسى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان­نىڭ كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىنا باعا بەرە وتىرىپ, ەلىمىز كەلەشەكتە جۇك تاسىمالىنىڭ وزىنەن عانا جىلىنا 5 ملرد دوللار تابىس تاباتىنىن جەتكىزدى.

«قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا مەملەكەتارالىق قاتىناستىڭ ۇلگىسى رەتىندە وتە جاقىن بايلانىس ورناتتىق. ءبىز بۇل ۇستانىمعا ادال­مىز جانە ونى ساقتاۋىمىز قاجەت. ويتكەنى بۇل قازاقستاننىڭ تۇبەگەيلى ۇستانىمدارىنا جاۋاپ بەرەدى. رەسەي ءۇشىن دە ءدال سولاي ەكەنىنە سەنىمدىمىن», دەدى ەلباسى.

ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ دا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ءسوز ەتتى.

جيىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق قاقتىعىستارعا سە­بەپ بولعان جاعداياتتار تۇرعى­سىن­دا دا ءسوز قوزعاپ, الەمدەگى ەكو­نوميكالىق سانكتسيالار مەن قا­رۋلى شابۋىلدارعا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.

«ەكونوميكالىق سانكتسيا­لار, پروتەكتسيونيزم, تەرروريزم, ەكسترەميزم, جەكەلەگەن مەم­لەكەتتەردەگى تۇراقسىزدىق, ەگە­مەن ەلدەرگە باعىتتالعان قا­رۋ­لى شابۋىلدار حالىقارالىق قۇ­قىق­تى بۇزىپ, جەر بەتىندەگى بارشا جۇرتتىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سە­نىمسىزدىگىن قالىپتاستىرىپ وتىر», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ەلباسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل احۋال كەدەيشىلىك, جۇمىسسىز­دىق پروبلەمالارىن ۋشىقتىرىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان ەكو­نوميكا ءوسىمى تومەندەۋدە, ەل­دەر­­دىڭ تەڭسىزدىگى تەرەڭدەۋدە. ال الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ەكسترە­ميزم­­دى تۋدىرادى, راديكالدى رە­ۆوليۋتسيالارعا الىپ كەلەدى. وسى ورايدا ن.نازارباەۆ بۇۇ ما­لىمەتتەرىنە نازار اۋداردى. جەر بەتىندەگى حالىقتاردىڭ 14 پايىزى اشارشىلىق قيىندىقتارىن سەزىنۋدە. مۇنىڭ سالدارىنان الەمدە جىل سايىن 24 مىڭ ادام كوز جۇمادى. جۇمىسسىزدار سانى 200 ملن ادامعا جاقىنداعان.

ەلباسى الەۋمەتتىك باس­تامالا­ر­- دى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جۇم­سالاتىن قا­راجات قازاقستان قو­عامىنىڭ بو­لاشاعىنا ارنالعان تىكەلەي ين­ۆەس­تيتسيا بولىپ سانالاتىنىن اتاپ ءوتىپ, اسسامبلەياعا بىرقاتار جاڭا مىندەتتەر جۇكتەدى.

ء«بىرىنشى. اسسامبلەيا جاڭعىرۋ­دىڭ وزەكتى مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ءتيىس. مەنىڭ تاپسىرماممەن «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ەندى جا­ڭار­عان زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى جوسپار كەرەك. اتاپ ايتقاندا, ەتنومادەني بىر­لەستىكتەر مەن دوستىق ۇيلەرى ما­دەنيەت, ءتىل, ءداستۇر سالاسىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل جۇمىستى جالعاستىرا بەرۋ قاجەت.

ۇكىمەت قازاقستاندىق ەتنوس­تار­دىڭ مادەنيەتىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپ­سىرىس­تاردى جيناقتاۋعا ءتيىس. الەۋ­­مەتتىك بىرلىك جولىنداعى جۇمىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار ءۇشىن بەرىلەتىن گرانتتاردىڭ تاقىرىپ اياسى كەڭەيتىلسىن.

ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنە «نۇر وتان­­­مەن» جانە اسسامبلەيامەن بىرلەسىپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­لاماسى مەن جاڭا الەۋمەتتىك باستامالاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن عىلىمي-اعارتۋ جوباسىن ازىر­لەۋدى تاپسىرامىن.

ەكىنشى. جاڭعىرۋدىڭ باسىم­دىقتارىن, الەۋمەتتىك ساياسات­تى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­لاماسىن ەسكەرە وتىرىپ, اس­سامبلەيانىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارى مەن كونتسەپتسياسىن ساپالى تۇردە جەتىلدىرۋ قاجەت.

ءۇشىنشى. اسسامبلەيا مەملەكەت­تىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, قايى­رىمدىلىق جۇمىستارىن جال­عاستىرا بەرۋ كەرەك. تەك وتكەن جىلى از قامتىلعان 60 مىڭ وتباسى مەن 8 مىڭ الەۋمەتتىك ۇيىم كومەك الدى.

ءتورتىنشى. قحا-نىڭ «جاڭعى­رۋ جولى» اتتى جاڭا جاستار قوزعالىسى جاستاردى جاڭعىرۋ اياسىندا بىرىكتىرۋى كەرەك. كۇش-جىگەرىمىزدى جاستاردىڭ وزەكتى ستارتاپتارىن قولداۋعا باعىتتاۋ قاجەت.

بەسىنشى. استانا, الماتى جانە­ وبلىس اكىمدەرى, سونداي-اق اسسامبلەيا اۋداندار مەن وك­رۋگ­­تەردەگى قوعامدىق كە­لى­سىم كەڭەستەرىن جەرگىلىكتى بيۋد­جەت­­­تى ءتيىمدى پايدالانۋعا جۇ­مىل­دى­رسىن. كەڭەستەر اگرو­ونەر­كا­سىپ سەكتورىندا اقىلدى تەح­نولو­گيالاردى ىلگەرىلەتۋگە دە كومەكتەسۋى كەرەك. بۇل جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋعا, مەنىڭ جولداۋىم مەن الەۋمەتتىك باستامالارىمدى ىسكە اسىرۋعا قوسىلاتىن ۇلەس بولماق.

التىنشى. بيىل ءبىز ەلوردا­نىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. استانا – بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ جالپىۇلتتىق ۇلگىسى. قالا اكىم­دىگى مادەنيەت جانە سپورت مي­نيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, «ەتالوندى ستاندارت» رەتىندە قابىلداناتىن ەلوردالىق اسسامبلەيانىڭ باع­دار­لاماسىن ازىرلەۋى قاجەت. استانادا دوستىق ءۇيىن اشۋ ماسە­لە­سىن شەشەتىن كەز كەلدى دەپ سانايمىن. ول ءۇشىن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى قولايلى بولادى دەپ ويلايمىن.

جەتىنشى. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا 1 ناۋرىز – العىس ايتۋ كۇنى اسسامبلەيانىڭ جاڭا مۋل­تيمەديالىق پورتالى اشىلدى. ول جالپىۇلتتىق بىرىگۋدىڭ ما­ڭىزدى رەسۋرسىنا اينالۋى كەرەك. اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى اسسامبلەيانىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە ناسيحاتتالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم تاقىرىبى بويىنشا الەۋمەتتىك روليكتەر تسيكلىن دايىن­داۋى قاجەت.

سەگىزىنشى. قوعامنىڭ بىرلىگى تۇراقتى عىلىمي زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى. اسسامبلەيانىڭ عىلىمي-ساراپتامالىق قوعامداستىعى, سونداي-اق, مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا قۇرىلعان ەتنوسارالىق قاتىناستار جانە دەموگرافيا­ ءىسى جونىندەگى ورتالىقتار ناقتى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋدە. بۇ­عان جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنداعى 40-تان استام كافەدرا مەن اسسامبلەيا ورتالىق­تارى دا اتسالىسادى. تەك وتكەن جىل­دىڭ وزىندە اسسامبلەيا قۇرى­لىم­دارى ونداعان كىتاپ پەن جۇز­دەگەن ماقالا دايىندادى. بۇل جۇمىستى جۇيەلى تۇردە ۇيلەستىرۋ كەرەك» دەدى ەلباسى.

ەلباسىنىڭ بايانداماسىنان كەيىن ءسوز شىمكەنت قالاسىنىڭ «وقۋشىلار سارايىنىڭ» ديرەكتورى ناتاليا رومانوۆاعا بەرىلدى. ءوزىنىڭ ءسوزىن «مەن بۇگىن ءوزىمنىڭ پىكىرلەستەرىمنىڭ اراسىندا تۇرعانىما قۋانىش­تى­مىن», دەپ باستاعان ول وڭتۇس­تىك­قازاقستاندىق ۇستازدارعا ەلبا­سى­نىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى ۇلكەن قۋانىش سىيلاعانىن ايتتى. «سوڭعى 18 جىلدا شىمكەنت تۇرعىندارىنىڭ سانى ەكى ەسە ءوستى. قازىر 1 ميلليون ادامعا جۋىق. سوندىقتان كوپتەگەن قالا تۇرعىندارىنا باسپانا الۋ قول جەتپەس ارمان ەدى. ەندى «7 – 20 – 25» باعدارلاماسى ارقا­سىندا وسى ارماننىڭ ورىن­دالۋىنا مۇمكىندىك بەرىلدى. مەن انا جانە پەداگوگ رەتىندە مەم­لەكەتتىڭ اتا-اناعا ۇلكەن قام­قورلىق جاساپ وتىرعانىنا ريزا­شى­لىعىمدى بىلدىرەمىن» دەدى ول.

ەكىنشى ءسوز ينگۋشەتيا رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى, قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن رۋسلان اۋشەۆكە بەرىلدى. «مەن ءتۇرلى قىز­­مەتتەر اتقاردىم, سونىڭ ىشىندە ءتۇرلى اسكەري بولىمدە كومان­دير, رەسپۋبليكانىڭ پرە­زيدەنتى بولۋ باقىتى دا باسى­ما بۇيىردى. ال كەشە مەن ءوزىم ءۇشىن اسا جاۋاپتى جانە قۇر­مەت­تى جۇمىس – قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ دوس­تىق ەلشىسى قىزمەتىنە تاعاي­ىن­­دا­لدىم. قازاقستاننىڭ بۇ­گىنگى تا­بىستارىنىڭ ءبارى ءبى­رىن­شى كە­زەك­­تە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ونىڭ كومان­دا­سى­نىڭ ەڭبەگى. سونىمەن بىرگە مەن بۇل قازاق حالقىنىڭ ءوز جەرىنە قۋعىن-سۇرگىنمەن كەلگەن بارلىق حالىقتارعا جاساعان قامقورلىعى ءۇشىن اللانىڭ بەرگەن سىيى دەپ ويلايمىن. سول نيەتى ءۇشىن قازاق حالقى بۇگىن تىنىش ءارى باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جا­تىر. مەن دوستىق ەلشىسى رە­تىندە وسى جەتىستىكتى باسقا جەر­لەر­گە جەتكىزۋگە تىرىسامىن. قا­زاقستان ارقاشاندا دوستىقتىڭ, توزىمدىلىكتىڭ وردا­سى بولىپ قالا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەدى ول ءوزىنىڭ ءسوزىنىڭ اياعىندا.

ءسوز كەزەگى وزىنە بەرىلگەندە ءبى­لىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەر­لان ساعاديەۆ: ء«بىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى اسسامبلەيامەن ۇنە­مى تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەي­دى. قازىر كوپتەگەن جوو-دا اسسامبلەيا كافەدرالارى اشىلعان. سوندىقتان ءبىز قحا-مەن بىرگە ەتنوستاردىڭ ىنتىماعىن قامتاماسىز ەتۋدەمىز. قازىرگى كەزدە بالالار ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋدە. بۇل ساياسات بولاشاق بىرلىكتىڭ تۇعىرى ەكەنى ءسوزسىز. سوڭعى 17 جىلدا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇمىستارىنا مەملەكەتتەن بولىنگەن قاراجات كولەمى 54 ەسە ارتتى. ال ورتا ءبىلىم بەرۋگە قاجەتتى قارجى 12 ەسە, كاسىبي-تەحنيكالىق بىلىمگە – 36 ەسە, جوعارى ءبىلىم بەرۋگە – 20 ەسە ءوستى. مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسىن سوڭعى رەت ءوسىرۋ 300 مىڭ ادامدى قامتيدى», دەدى. سونىمەن بىرگە ە.ساعاديەۆ مينيسترلىك بەس الەۋمەتتىك باستامانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جوسپار جاساپ, ول ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەنىن جەتكىزدى. وندا جاڭا گرانتتار بەرۋمەن قاتار ستۋ­دەنتتەردى جاتاقحانالارمەن قام­تۋ قاراستىرىلعان. جاڭا گرانت­تار سانى 20 مىڭ بولادى. «وسى گرانتتاردى العان ەكونو­مي­كانىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى ينجە­نەرلەردى, حيميكتەردى, ءىت تەحنو­لوگيا, روبوت-تەحنيكا, نانو­تەحنولوگيا ماماندارىن وقۋدى بىتىرگەن سوڭ ەڭبەككە ورنالاستىرۋ جولدارى دا قاراستىرىلدى», دەي كەلىپ, جاتاقحانالارمەن قامتۋ بويىنشا بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە 66 مىڭ ورىنعا تاپسىرىس تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى.

ءسوز سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­­تىق جاستار باستاما ور­تا­لىعىنىڭ اقپاراتتىق-كون­سۋ­ل­­تاتسيالىق ءبولىمىنىڭ جەتەك­شىسى روكسانا ورىنباساروۆاعا بەرىلگەندە, ول 2013 جىلى پرە­زي­دەنتتىڭ باستاماسىمەن اشىل­عان «جاستاردىڭ رەسۋرستىق ورتا­لىقتارىنىڭ» بۇگىندە 200-دەي ۇيىمدى بىرىكتىرىپ, 6 ميلليونداي قازاقستاندىق جاستارعا ۇيىتقى بولىپ وتىرعانىنا توقتالدى. «وسى جىلداردا ءبىز ونداعان مىڭ جاستاردىڭ ومىر­دەن ءوز ورنىن تاۋىپ, جۇمىس­قا تۇرۋىنا كومەكتەستىك. قۋات­تى ۆولونتەرلىك كورپۋس قۇر­دىق, ءجۇ­ز- دەگەن باستامانىڭ قول­داۋ­شى­سى بولدىق. ءبىز ءسىزدىڭ سەنىمدى كومانداڭىزبىز, بىزگە ءسىزدىڭ: «جاستار بارلىق رەفورمالاردىڭ اۆانگاردى بولۋى كەرەك» دەگەن ءسوزىڭىز ۇران بولدى», دەدى.

بۇدان سوڭ ءسوز كەزەگى تيگەن قازاقستان ۇيعىرلارى رەسپۋب­لي­كا­لىق مادەني ورتالىعى استانا فيلي­الىنىڭ توراعاسى رۋستام ابدۋ­سالاموۆ ەلباسىنىڭ وسكە­لەڭ ۇرپاققا قامقورلىعىن ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ جەتىستىكتەرىن مى­سال ەتە وتىرىپ باياندادى. وتىز بەس جاستاعى بۇل جىگىت­تىڭ ەكى بىردەي ماگيسترلىق دارە­جە­سى بار, مەملەكەتتىڭ ءىرى كوم­پا­نيا­لارىنىڭ بىرىندە باس­قارۋ­شى توپ مەنەدجەرى رەتىندە ونداعان جىلدىق تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرگەن. بىرنەشە ءتىل مەڭگەرگەن, ونىڭ ۇستىنە جەكە كاسىبى دە ورلەپ كەلەدى, قايىرىمدىلىق جاساۋعا دا قۇلشىنىسى جوعارى.

– جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ جولايرىعىندا تۇرىپ, ومىر­لىك جولىمدى تابۋعا تىرىس­تىم. الدىمەن – الماتى, سونان سوڭ ماسكەۋ استىم. ءتىپتى الىس شەت­ەلگە كەتۋدى دە ويلادىم. بىراق شەتتە ءجۇرىپ وتانىمىزعا قاجەت ەكەنىمدى سەزىندىم. 2005 جىلى ءبىر دوربا قول جۇگىمدى الىپ جاڭا استانامىزعا جول تارتتىم. قازىر سول كەزدە دۇرىس تاڭداۋ جاساعانىما كوزىم جەتتى. شىندىعىندا, استانا – ارماندار ورىندالاتىن قالا! استاناعا اتا-انامدى, تۋىسقاندارىمدى, دوستارىمدى الا كەلدىم, وسى جەردە ۇيلەندىم, بالالى بولدىم. ەندى ءبىزدىڭ شاعىن وتباسىلىق اسسامبلەيامىز بار – ءبىر شاڭىراق استىندا قازاق, ۇيعىر, تاتار جانە سلاۆياندار تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك كەشىپ جاتىر. ال مەنىڭ بالالارىم – قازاقستاندىقتار, حالىقتار دوستىعىن بويلارىنا سىڭىرە ءوسىپ كەلەدى, – دەدى ر.ابدۋسالاموۆ.

– قازاقستان – قامقورلىق قانات جايعان قوعام. «جەتىم كور­سەڭ – جەبەي ءجۇر» دەگەن ۇعىم قانىمىزعا سىڭگەن. وسى مىنبەدە ء«بىزدىڭ ەلدە جە­تىم بالا بولماسىن» دەگەن ۇران ءجيى ايتىلدى. راسىندا دا, جاقىن­دا عانا اقمولا وبلىسىندا ءبىر اۋىلدىڭ اقساقالدارىنىڭ شەشى­مى­مەن بالالار ۇيىنەن ءبىر مەزەتتە 11 بالا اسىراپ الىندى, – دەدى ءسوزىن تولىقتىرعان رۋستام ابدۋسالاموۆ.

ەلباسى وسى ساتتە جاس كاسىپ­كەر­دىڭ ءسوزىن ءبولىپ, ەلدە بالالار ۇيلەرىنىڭ ازايعاندىعىن, وتباسىلىق بالالار ۇيلەرىنىڭ اشى­لىپ, تاستاندى­لاردى اسىراپ الۋشىلاردىڭ كوپ­تەپ كەزەكتە تۇرعاندىعىن جەت­كىزدى. بۇگىندە بۇل كەزەكتە 1500 وتباسى تۇر.

ەلباسى: «بۇل – ەڭ قايىرىمدى ءىس. مەن ەلدە «بالالار ءۇيى» دەگەن تۇسىنىكتىڭ بولعاندىعىن قالا­ماي­مىن. ءبىز ەلدە بالالارىن ء«تىرى جەتىم» اتاندىرىپ, بالالار ۇيىنە تاپسىرۋعا ءماجبۇر بولاتىن جاندارعا كومەكتەسىپ, انالاردىڭ جاعدايىن جاساساق دۇرىس بولار ەدى», دەپ اتاپ ءوتتى.

ال «پرەزيدەنتتىڭ بەس باستاماسى» ىشىندە قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان باپتاردى ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ ايتىپ بەردى. اتالعان جوبا بويىن­شا الدىمەن باسپاناسى جوق ادامدار قامتىلادى, ما­سىل­­دىقتىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن ۇمىت­كەرلەردىڭ تابىسى ەسەپتەلەدى. جو­بانىڭ باستاپقى كەزەڭىندە جاڭادان سالىنعان ۇيلەردەگى پا­تەر­لەرگە باسىمدىق بەرىلىپ, كەي­ىن باعدارلاما اياسى كەڭەيتىلە تۇسەدى. ەڭ باستىسى پاتەرلەردىڭ شەكتىك قۇنى بەلگىلەنىپ, استانا, الماتى, اقتاۋ, اتىراۋ سياقتى ءىرى قالالاردا پاتەردىڭ قۇنى 25 ملن تەڭگەدەن, ال وزگە وڭىرلەردە 15 ملن تەڭگەدەن اسىرىلمايدى.

مەملەكەت باسشىسى وسى رەتتە قۇرىلىسشىلاردان قۇرى­لىس­­تىڭ وزىندىك قۇنىن ءالى دە تو­مەن­دەتۋدى تالاپ ەتۋ كەرەكتىگىن ەس­كەرتتى. ەڭ باستىسى, حالىققا, جاس وتباسىلارعا باسپانانىڭ قول­جەتىمدىلىگىن, نەسيە مەرزىمىنىڭ ۇزا­ر­تىلۋىنان اي سايىنعى تو­لەمنىڭ ازاياتىندىعىن جەتە ءتۇسىن­دىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

د.اقىشەۆ بانكتەردىڭ «7 – 20 – 25» باعدارلاماسىنا قاتىسۋعا قۇل­شىنىپ وتىرعانىن دا جەت­كىزدى.

– «7 – 20 – 25» مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى مامىر ايىندا قابىلدانادى. كۇنى كەشە ۇلت­تىق بانكتىڭ باسقارما وتىرى­سىن­دا باعدارلاما وپەراتورى – ارنايى كومپانيانى قۇرۋ تۋرالى شەشىم ماقۇلداندى. اتالعان يپوتەكالىق كومپانيا «باسپانا» دەپ اتالادى. بانكتەر جاڭا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا دايىن, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

ال بۇدان سوڭ مىنبەگە كوتە­رىل­گەن جازۋشى, قاراتاۋدىڭ باۋ­رايىندا دۇنيەگە كەلگەن سەرگەي لۋكيانەنكو قازىر رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ازاماتى. اكەسى – ورىس, اناسى – سەمەي­لىك تاتار قىزى. قازاقستاندا ەر جەتىپ, تۇراقتى مەكەنىن رەسەي­دەن تاپقان. ول ءوز سوزىندە ەل ارا­لاۋعا قۇمار ەكەندىگىن, بىراق قا­زاق­تىڭ دارحان دالاسى, قار باسقان تاۋلى شىڭدارى, بال تاتىعان قىمىزىنىڭ ءدامى مەن دوم­بىرا ءۇنى ارقاشان ساناسىن­دا ساقتالعاندىعىن ايتادى.

– قازاقستان حالقى, ءداستۇرى مەن مادەنيەتى مەنىڭ بارلىق كىتاپتارىمدا كورىنىس تاپتى. ورىس تىلىندە جازىلىپ, الەمنىڭ وتىزدان اسا تىلىنە اۋدارىلعان تۋىندىلارىمدا تۋعان ەلىمنىڭ تيتىمدەي بولسا دا جۇرناعىن بەينەلەۋگە تىرىستىم. پوستكەڭەستىك ەلدەر تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىندا كوپتەگەن قيىن­شى­لىقتارعا كەزىكتى. ولاردىڭ كو­بى تاۋەلسىزدىكپەن قاتار قول جەتكىزگەن تابيعي بايلىق پەن باس­قا دا مۇمكىندىكتەرگە يە بول­عا­نىمەن, ۇقساتىپ يگەر­گەن­دە­رى از. ال جەتىستىكتىڭ نەگىزگى كىل­تى – حالىقتار دوستىعى مەن تاتۋ­لىق­تا ەدى. ءبىرتۇتاس ۇلت رەتىندە جۇمىلعان ەلدەردىڭ ءبىرى – قازاقستان. بۇعان اسسامبلەياعا جي­نال­عان كوپتەگەن ەتنوستاردىڭ اۋىز­بىرشىلىگىن, ەلدەگى وركە­ني­ەت­تىڭ ناقتى مىسالىن كورىپ وتىرمىن. بۇندا قوناق رەتىندە شاقىرىلعانىممەن, ءوزىمدى جات جۇرتتىق رەتىندە سەزىنبەيمىن. قازاقستان مەنىڭ – وتانىم, – دەگەن جازۋشى, ءسوزىنىڭ سوڭىن «تۋعان جەرىم» دەپ قازاقشالاپ تەبىرەنىپ كەتتى.

اسسامبلەيا سەسسياسىنداعى ءسوز اعىنىن كەزەگى كەلگەندە «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قالي سارسەنباي جانداندىرىپ جىبەردى. ءجۋرناليستىڭ اڭ­گىمەسى قادىر اقىننىڭ «ەڭ ال­دىمەن – ەل قامى, سودان كەيىن – قالعانى» دەگەن تىركەسىمەن باس­تالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الماتىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندا­رىندا 140 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقيدى. كوللەدجدەردە 27 مىڭنان اسا جاس تەگىن ءبىلىم الۋدا. ال جاتاق­حاناعا ناقتى قاجەتتىلىك 23 مىڭ ورىندى قۇرايدى. بۇل تاپشىلىقتى جويۋ ءۇشىن بىلتىر شاھاردا 2 مىڭ ورىندىق جاتاقحانا سالىنسا, 2020 جىلعا دەيىن تاعى 20 جاتاقحانا سالۋ جوسپارلانعان. جوعارى وقۋ ورىندارى ءوز كۇشتەرىمەن قوسىمشا 5 مىڭ ورىندىق جاتاقحانا سالۋدى مىندەتىنە العان.

– جاستار ەندى پاتەر جاعالاماي الاڭسىز ءبىلىم الاتىن بولادى. قالاداعى بالانىڭ جاعدايى جاقسارعان سوڭ اۋىلداعى اتا-انا­سى الاڭدامايدى, – دەدى ق.سارسەنباي.

«پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» سوناۋ باتىستىق ساراپشىلاردى دا ءتانتى قىلعانىن اسسامبلەيا وتىرىسىندا بايقا­دىق. بەرليندەگى شىعىس ەۋروپا جانە حالىقارالىق زەرت­تەۋ­لەر ورتالىعىنىڭ عىلى­مي قىزمەتكەرى, پروفەسسور بەاتە ەشمەنت ءوز سوزىندە قوعام­دىق ينستيتۋت مارتەبەسىنە لايىق­تى قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ سەسسياسىندا بايانداما جاساۋ وزىنە زور قۇرمەت ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. نەمىس ساراپشى­سى اسسامبلەيا جۇمىسى مەن قازاق­ستاننىڭ ساياساتىن ءجىتى نازاردا ۇستاپ وتىرعانىن ايتتى.

– قازاقستانعا العاش رەت توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا كەلدىم. ەڭ العاشقى عىلىمي باعىتىم جاڭا تاۋەل­سىز مەملەكەتتەگى قازاق پەن ورىس ۇلتى وكىلدەرىنىڭ قوڭسى قو­نىس­تانۋى بولدى. سول كەزدە باتىستىڭ كوپتەگەن باقى­لاۋ­شى­لارى قازاقستاندا مادەني تەكەتىرەستەر بولاتىنى, ول ورىس جۇمىسشىلارىنىڭ كوتەرىلىسىنە ۇلاساتىنى تۋرالى ساۋەگەيلىك تانىتىپ جاتتى. الايدا بۇلاردىڭ بىرەۋى دە بولعان جوق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتارىزدى مەن دە جۇزدەگەن ەتنوستىڭ ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك ەتەرىنە سەنگەن باتىستىق العاشقى عالىمداردىڭ ءبىرى بولدىم, – دەگەن ب.ەشمەنتتىڭ سوزىنە اسسامبلەيا وتىرىسىنا قاتى­سۋ­شىلار ەرەكشە قولداۋ ءبىلدىردى.

ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ IT كاسىپكەرى گۋربان يۆانوۆيچ «ەگەر مەنەن اقش-تىڭ سيليكون القابى مەن قازاقستانعا ءتان ورتاق دۇنيەنى سۇراسا, مەن ويلانباستان كرەاتيۆتى ادامدار مەن ەلباسىنىڭ بەس باستاماسى دەپ ايتار ەدىم», دەپ باستادى ءوز ءسوزىن.

«2009 جىلى جالاقىسى مەن پەرسپەكتيۆاسى جوعارى مۇناي سالاسىنان كەتىپ, IT سالا­سىنا كەلگەندە مەنى ەشكىم تۇ­سىن­بەدى. الايدا ۋاقىت مەنىڭ تاڭداۋىمنىڭ دۇ­رىس ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. مەن كاليفورنيانىڭ جوعارى تەحنولوگيالار يندۋسترياسىنىڭ ورتا­لىعىندا بولعاندا, IT كوم­پانيالاردىڭ كاپيتاليزاتسياسى جال­پى ەلدىڭ ىشكى ءونىمىن جابۋعا قابىلەتتى ەكەنىنە كوزىم انىق جەتتى.

ماڭعىستاۋ وبلىسى «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا كوپتەگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. مەن ءبىر جىل بۇرىن باعدارلامالاۋعا ار­نالعان ءوز مەكتەبىمدى اشىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن 150 وقۋشىنى وقى­تتىق. ولار بولاشاقتا IT كومپانيالارىن اشىپ, تسيفرلى قازاقستان قۇرۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوساتىنىنا بەك سەنىمدىمىن. سونىمەن قاتار وبلىستا «دامۋ» قوعامدىق قورىنىڭ قولداۋىمەن بىرەگەي قارجىلىق قولداۋ باعدار­لاماسى ىسكە قوسىلدى. باع­دار­لاما اياسىندا شاعىن جانە ورتا كا­سىپكەرلىكپەن اينالىسا­تىن جان­دار ءۇشىن 1 پايىزبەن كرەديت بەرىلەدى. قازىرگە دەيىن وسى باعدارلاماعا 200 جو­با ۇسىنىلدى. ءسىزدىڭ قولداۋ­ى­ڭىز­بەن العا قويعان ماقساتتاردى تابىس­تى جۇزەگە اسىراتىنىمىزعا سەنىمدىمىن», دەدى كاسىپكەر.

كەلەسى ءسوز كەزەگىن العان «بايسەركە-اگرو» جشس ديرەكتورى كيريلل پاۆلوۆ ءوزىن ءارتۇرلى سالالاردا بايقاپ كورگەنىن ايتتى. «الايدا اۋىل شارۋاشىلىعىنا ورالدىم. بۇگىندە جۇمىسسىز جۇرگەن جانداردى كورگەندە, ولاردى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينا­لىسۋعا شاقىرامىن. قازاقستان – اگرارلىق الەۋەتى زور مەملەكەت. الايدا جاستار اگرارلىق سەكتورد­ى تابىستى دەپ سانامايدى. بۇل – قاتە پىكىر. مەنىڭ ويىمشا, پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قاجەتتى جاعدايدىڭ نەگىزىن قالادى. ۇلكەن ەڭبەكسىز ومىردە جەڭىس بولمايدى, سوندىقتان تالماي ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك», دەدى ك. پاۆلوۆ.

«قازاقشا سويلەيىك» كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى وكسانا دراچەۆا «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى ۇندەۋى جاستار ءۇشىن وتە ماڭىزدى دەپ سانايدى. «الەمدىك گۋمانيتارلىق ءبىلىمدى قازاق تىلىندە وقۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى ءبىزدىڭ سانامىزعا قۇيىلاتىن ءنار دەپ ايتۋعا بولادى. مەن قازاقشا ۇيرەتۋ ماقساتىندا «قازاقشا سويلەيىك» كلۋبىن قۇردىم. قازىر جوبا اياسىندا كوپتەگەن شەتەل ازاماتتارى جانە ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدە. ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ – جارقىن بولاشاققا اپاراتىن بىرەگەي جوبا», دەدى وكسانا.

ال نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دياز مۋساليموۆ: «مەن قازىر نيۋ-يورك ۋنيۆەرسي­تە­تىندە ۆو­كالدان ساباق بەرەمىن. ستۋ­دە­نتتەرىمە ەلىمىزدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ينستيتۋتى بار ەكەنىن, سونداي-اق الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى وتەتىنىن, سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرو­لىق قارۋعا قارسى كۇرەستىڭ كوش­باس­شىسى ەكەنىن ايتسام, ولار بىز­گە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايدى. سوندىقتان ولار مەنىڭ بۇگىن وسى سەسسيادا ءسوز سويلەيتىنىمدى ءبىلىپ, ادامزاتقا دەگەن ۇلكەن ماحابباتىڭىز ءۇشىن سىزگە ۇلكەن العىستارىن ءبىلدىرىپ, جالىندى سالەمدەرىن جولدادى», دەدى.

«مەن العاشقى ديپلومىمدى قازاقستاندا الدىم. ءارى قاراي وقۋىمدى اقش-تا جالعاستىرىپ, 10 پايىزدى قۇرايتىن ۇزدىك تۇلەكتەر قاتارىنا كىردىم. قازاق­ستاندىق ءبىلىم – شەتەلدەگى اكا­دەميالىق جەتىستىكتىڭ باستى كە­پىلى. وسى ورايدا وتانىمىزدى حا­لىقارالىق جارىستاردا تا­نىستىرۋعا مۇمكىندىك الۋىم مەنى شاتتىققا بولەيدى. ەلىمىزدىڭ ءانۇرانىن لاس ۆەگاستا گولوۆكين-الۆارەس جەكپە-جەگىندە ورىندادىم. مەن شەتەلدە جۇرگەندە ەلىمدى قاتتى ساعىنامىن. ءبىز­دىڭ ەلىمىز – تۇراقتىلىق پەن تاتۋ­لىقتىڭ وتانى ەكەنىن ماقتان تۇتامىن», دەيدى د.مۋساليموۆ.

ال اسسامبلەيا مىنبەرىنە كوتەرىلگەن تاعى ءبىر تانىمال تۇلعا – قازاقستان تاريحىن­دا تۇڭعىش رەت پاراليمپيادا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى بول­عان الەكساندر كوليادين: «بۇ­كىل قازاقستاندىقتاردىڭ مەنى قول­­داعانى ءۇشىن العىس ايتقىم كە­لەدى. پاراليمپيادا ويىندارىندا ­قا­زاقستاندى قازىر تانىپ قانا قوي­ماي, سىيلايدى. بۇل وتە ماڭىزدى. سون­دىقتان بۇل مەنىڭ عانا جەڭىسىم ەمەس, بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ جەڭىسى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىز سىزدەن كوپ نارسەنى: ماقسات قويا ءبىلۋدى, ءوز حالقىڭ مەن مەملەكەتىڭنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدى ۇيرەنەمىز. مەنەن «كەدەر­گىلەردى قالاي جەڭەسىڭ؟» دەپ ءجيى سۇرايدى. ومىرىمدە كوپ قيىندىق بولدى. اپات, اياعىمنىڭ امپۋتاتسياسى, جۇمىسسىزدىق... بىراق مۇنىڭ ءبارى العا قاراي جىلجۋعا كەدەرگى كەلتىرگەن جوق», دەدى.

اسسامبلەيا تورىنە شىققان­دار­دىڭ ءبىرى – پاۆلودار وبلىسىندا «اۋىل – مەملەكەت تىرەگى» جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, تابىستى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان دميتري كورەپانوۆتىڭ اتا-اجەسى قازاقستانعا تىڭ يگەرۋ جىل­دارى كەلگەن. قازىر ءوزى دە اۋىلعا ورالىپ, اگرارلىق سالادا قوماقتى تابىسقا كەنەلگەن. ول اسسامبلەيا سەسسياسىندا ەلباسىنىڭ اۋىلدى قولداپ, جاستاردى دەمەۋگە باعىتتالعان شارالارىنىڭ وڭ اسەرى مول ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.

– مەن اۋىلدىق جەردە تۇرۋ­دىڭ قۇرمەتتى ءارى مارتەبەلى ەكەن­دىگىن ءتۇيسىندىم. ەلباسىنىڭ ۇتىم­دى ساياساتى ارقىلى ماقسا­تىمىزدى ايقىندادىق. ال «اۋىل – مەملەكەت تىرەگى. قازاقستان اگرا­ريلەرىنىڭ بولاشاعى» جوبا­سى­نىڭ ماقساتى – اۋىلدى دامىتۋ, جاستاردى كاسىبي باعدارلاۋ. مەك­تەپتەردە اۋىلدىق جەرگە قاجەتتى ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم الۋعا بايلانىستى ءدارىس وتكى­زەمىز. بۇگىنگى وقۋشىلار – ەرتەڭ­گى اۋىلداعى شاعىن نەسيە الىپ, ءوز ءىسىن باستاۋشىلار. ويت­كەنى اۋىل – مەملەكەتىمىزدىڭ تىرەگى, ءپاتريوتيزمنىڭ باستاۋى, – دەيدى ول.

قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 6-كۋرس ستۋدەنتى ۆياچەسلاۆ ليتۆينوۆ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءۇشىن وزدىگىنەن قوزعالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەكزوسكەلەت جوباسىمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن ايتتى.

«ستاتيستيكا بويىنشا, حالقى­مىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى 6 جىلعا ۇزارىپ, الەۋمەتتىك جاعدايى جوعارلاعان. بۇل – ءسىزدىڭ قامقور­لى­عىڭىزدىڭ ارقاسى. ءسىزدىڭ ۇن­دەۋ­ىڭىز دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر جانە ءوز ءومىرىن جاقسارتقىسى كەلەتىن بارلىق ازامات ءۇشىن ءتيىمدى. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان ەكزوسكەلەتتى بىلتىر مينسكىدە «تمد ءۇشىن 100 يدەيا» كورمەسىندە ۇسىندىق. ءبىزدىڭ جوبا­مىز 10 جىلدان بەرى ارباعا تاڭىلعان ايەلگە ءۇمىت سىيلادى. قازىر ول ءوزى قيمىلداپ, ەركىن قوز­عا­لا الاتىن جاعدايعا جەتتى. وسى جو­بانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ينۆەس­تورلارمەن بىرىگىپ جۇمىس جاساپ جاتىرمىز», – دەدى ول.

ال وزبەك ەت­نومادەني ورتا­لى­عىنىڭ تو­را­عاسى شەرزود پۋ­لاتوۆ وزبەكستاننىڭ قازاق­ستان­دا­عى جى­لىن ەلىمىزدەگى وزبەك ۇلتى ۇل­كەن قۇرمەتپەن قابىل­دا­عانىن اتاپ ءوتتى. ول: «استانادا اسسام­­ب­لەيا­­نىڭ قولداۋى­مەن لەۆ گۋ­ميلەۆ اتىن­داعى ەۇۋ جانىندا وز­بەك ادەبيەتىنە ارنالعان ناۋاي ور­تالىعى قۇرىلىپ جاتىر. وسى ەكى تۋىس ەلدى جاقىنداستىرا ءتۇسۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ الدىمىزدا كوپتەگەن ماق­ساتتار مەن مىندەتتەر تۇر» دەي كەلە, بارلىق وتانداستارىن وسى جولدا جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.

سەسسيا سوڭىندا ءسوز العان قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى­نىڭ الماتى قالالىق انالار كە­ڭە­­سىنىڭ مۇشەسى ماليكا تاش­بو­­لاتوۆا اسسامبلەيا اياسىندا از قامتىلعان وتباسىلارعا كومەك­تەسۋ ماقساتىندا «قايىرىمد­ى­لىق ءۇيى» دەپ اتالاتىن قايى­رىم­دىلىق جوباسىن قولعا الىپ جاتقاندارىن ايتىپ ءوتتى.

سەسسيا بارىسىندا قحا تور­اعاسىنىڭ جاڭا ورىنباسارلارى تاعايىندالدى. بۇل ورايدا: «وزدەرىڭىزبەن كەلىسكەندەي, جىلىنا ءبىر رەت اسسامبلەيا سەسسياسىندا ءتۇرلى ءوڭىردىڭ ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى ۇسىنعان قحا تور­اعا­سىنىڭ جاڭا ورىنباسارلارى اۋىسۋ ارقىلى تاعايىندالادى. بيىلعى جىلى دا اسسامبلەيا كە­ڭەسى اقىلداسا كەلە ماعان بۇل لاۋازىمدارعا «Lituanica» قوعام­دىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ۆيتالي يونو تۆاريوناس پەن قحا مۇشەسى, مەتسەنات يسلامبەك تولەۋباي ۇلى سالجانوۆتى ۇسىندى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى كوپشىلىكتىڭ قولداۋى نەگىزىندە اتالعان ەكى ازاماتتى اسسامبلەيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىنداۋ تۋرال