قازاقستان جانە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ومىردە جۇزەگە  اسقان ەۋرازيالىق جوباسى تۋرالى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز ءتا­ۋەل­سىز­دىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىن تۇبەگەيلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار جۇرگىزۋ باعىتىندا كەڭ اۋقىم­دى جەتىستىكتەرمەن قارسى الىپ وتىرعان بولسا, ال حالىقارالىق قوعامداستىق قا­زاقستاندى بۇگىندە جاھاندىق ۇدەرىستەرگە بەدەلدى دە ىقپالدى قاتىسۋشى رەتىندە تانيدى. قازاقستاندا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ بەرىك ىرگەتاسى قالانىپ, ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى قامتاماسىز ەتىلدى. ەل سەنىمدى تۇردە دامۋدىڭ نارىقتىق قاتىناس جولى­نا قادام باسىپ, الەمدىك ەكونوميكاعا ءساتتى ەندى. بۇگىندە قازاقستان – بۇل تا­بىس­تى, ديناميكالىق سيپاتتا دامىپ, الەمدىك ۇدەرىستەردە ەلەۋلى ءرول اتقارىپ وتىرعان مەملەكەت. ءبىزدىڭ ەلىمىزدى وزگەلەر باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت دەپ بىلەدى, ونىسى ءححى عاسىردىڭ ءتۇرلى سىناقتارى مەن قاتەر­لەرىنە ۋاقتىلى جانە ءتيىمدى قام-قارە­كەتتەرىمەن دالەلدەنىپ وتىرعانداي. تۇراقتى ىشكى ساياسي احۋال, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق كەلىسىم, مەملەكەتتىك قۇرىلىستى ۇتىمدى جۇرگىزۋ – وسىنىڭ ءبارى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاباندى دا ساليقالى سايا­سا­تىنىڭ ناتيجەسى. مىنا ءبىر ءجايتتى ەسكە سالا كەتكىمىز كەلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ­تىڭ 1997 جىلعى قازاندا جاساپ ۇسىن­عان قازاقستاننىڭ دامۋى جونىندەگى العاشقى باعدارلاماسى – «قازاق­ستان-2030» سترا­تە­گياسى بولاتىن. اۋقىمدى دا كەشەندى بۇل جوسپاردا ۇزاق مەرزىمدىك مودەر­نيزاتسيالىق قايتا جاڭ­عىرتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ماقسات­تارى انىق ايقىن­دالىپ, ەلدىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك جانە ەكو­نو­ميكالىق سالال­ا­رى قام­تىل­دى, قازاق­ستاندى تاۋەلسىز جانە باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاس­تىرۋ كوزدەلدى. دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتى 2009 جىلعى مامىردا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك ۇدەمەلى ين­دۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامادا تيا­­ناق­تالىپ, ايقىندالدى. باعدار­لاما­نىڭ نەگىزگى مىندەتى – ۇدەمەلى قارقىنمەن, ەڭ ال­دىمەن يننوۆاتسيا جانە وزىق تەح­نو­لو­گيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى جاڭا ين­دۋس­تريالىق ەكونوميكا قۇرۋ بولدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاما­سىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇ­رى­لۋى جانە ونىڭ باي دا كوپەتنوستى ەلىمىزدىڭ كەسكىن-كەلبەتىندە سەنىم مەن ىنتىماقتىڭ, ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ەرەكشە اۋانىن قالىپ­تاستىرۋى, ءسوز جوق, الەمدىك تاجىريبەدەگى جاڭاشىلدىق بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق ۇنقاتىسۋ ماسەلەلەرىن ءتيىمدى شەشىپ وتىرعان مەملەكەت رەتىندەگى بەدەلى مەملەكەت باسشى­سىنىڭ وركەنيەتتەر مەن كونفەسسيالار اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلاردى ورىستەتەتىن جانە بۇگىندە داستۇرگە اينالعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسى ار­قىلى دا دالەلدەنە ءتۇستى. قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى جەتەكشى ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى دە ەلدىڭ جەتىستىكتەرىن مويىنداۋدىڭ, سونداي-اق, الەمدىك ارەناداعى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ جوعارى بەدەلىنىڭ ايقىن دالەلى بولدى. وعان ەۋروپا ەلدەرى باسشى­لارىنىڭ, ارالارىنداعى قاراما-قايشى­لىقتارعا قاراماستان, ساياسي ەرىك-جىگەرىن وياتۋدىڭ, 11 جىلدان سوڭ ءبىرىنشى رەت استانادا ۇيىم ءسامميتىن وتكىزىپ, جاڭا تاريحي جاعدايدا حەلسينكي رۋحىن ءتىرىلتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءسوز جوق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى بەدەلىنىڭ ىرگەتاسى سوناۋ 1990-جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان كوشباسشىسى يادرولىق قارۋسىزدانۋ باس­تاماسىن كوتەرگەندە قالانعان بولاتىن. 1991 جىلى يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ جانە سەمەيدەگى سىناق پولي­گونىن جابۋ جاھاندىق يادرولىق قارۋ­سىزدانۋ مەن ونى تاراتپاۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس بولىپ قوسىلدى. بۇل شەشىم ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يادرولىق ەمەس مارتەبەسىنىڭ نەگىزىن قالاپ قانا قويماي, شىن مانىسىندە يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ جونىندەگى الەمدىك ۇدەرىستىڭ باستاۋىنا اينالدى. قازاقستان پرەزيدەنتى – قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شىنايى سترا­تە­گيالىق ارىپتەستىكتىڭ سەنىمدى جاق­تاۋ­شى­سى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى ءححى عا­سىرعا باعدارلانعان ماڭگىلىك دوستىق پەن وداق­تاستىق تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ, عا­جايىپ «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ قىزمەتى جانە كاسپيدىڭ قويناۋىن يگەرۋ ءجو­نىندەگى ەلەۋلى كەلىسىم-شارتتاردىڭ قا­بىلدانۋى وسىنىڭ ناقتى دالەلى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاساعان جانە جۇزەگە اسىرعان جەتىستىكتىڭ فورمۋلاسى ءبىر جاعىنان, رەفورمالاردى جۇرگىزۋ با­رىسىندا قازاقستاننىڭ جاراتىلىستىق ارتىقشىلىقتارىنا: تابيعي بايلىقتا­رىنا, گەوگرافيالىق جاعدايىنا, قۋاتتى ادامي كاپيتالىنا نەگىزدەلگەن بولسا, ەكىنشى جاعىنان, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەۋرازيا مەملەكەتتەرىمەن ينتەگراتسيانى ساتىلى تۇردە تەرەڭدەتە جۇرگىزۋى دە ماڭىزدى فاكتور سانالادى. قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جاڭا, مەيلىنشە تۇراقتى دا ادىلەتتى الەمدىك ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋدىڭ باستى قۇرالى بولىپ وتىر. تەرەڭ ءيىرىمدى ءوز­گەرىستەر, تۇبەگەيلى وزگەرىپ بارا جاتقان بۇگىنگى دۇنيە «ءبىلىم ەكونوميكاسىنا» كوشۋگە, وزىق تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ مەن تاراتۋعا, يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ الەۋەتتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا جاڭاشا عاجايىپ مۇمكىندىكتەر تۋدىرۋدا. بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە وسى زامانعى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمداردى قۇرۋ كوپ رەتتە ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ عاسىرلار بويى كەلە جاتقان بەرىك تاتۋ كورشىلەستىك جانە ءوزارا سىيلاستىق ءداس­تۇرلەرىنە نەگىزدەلگەن. ايتسە دە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان قازىر­گى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى – كور­شىلەس مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ىقپالداستىعىن بەلسەندى دە ساتىلى تۇردە ودان ءارى كەڭەيتۋدىڭ «پراكتيكالىق نۇس­قاۋى» بولعانداي. كوپشىلىك بىلەتىندەي, قازاقستان پرەزيدەنتى سوناۋ 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە نەگىزىندە مەملە­كەتارالىق ىقپالداستىق جانە وعان انا­عۇرلىم دايىن ەلدەردىڭ تىعىز ەكونو­مي­كالىق, گۋمانيتارلىق ينتەگراتسياسى جاتقان «ەۋرازيالىق مەملەكەتتەر وداعىن قا­لىپتاستىرۋ تۋرالى» (ەاس) جوباسىن تا­نىستىردى. وسى ەاس جوباسى بويىنشا ەۋرازيا ەلدەرى بىرىگۋىنىڭ نەگىزىندە ەكونوميكا جاتۋى كەرەك دەلىندى. ونىڭ ۇستىنە, ەۋ­رازيالىق وداق نارىقتىق وزگەرىستەردە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتە, الەمدىك ەكونومي­كالىق جۇيەگە بىرلەسىپ ەنۋدە كەلىسىلگەن قادام-قارەكەتتەردى قولدانۋدى قامتاماسىز ەتكەن بولار ەدى. جوبا اۆتورىنىڭ ويىنشا ەاس جي­ىنتىق ينتەگراتسيالىق الەۋەتى بار, ءاربىر قاتىسۋشى ەلدىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك ءمۇد­دەلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان تەڭ­قۇقىقتى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ وداعى بولۋى ءتيىس. ەۋرازيا مەملەكەتتەرى ينتە­گراتسياسىنىڭ باستى ماقساتى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ايماقتا الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسيا ءجۇر­گىزۋ بولىپ تابىلادى. جاڭا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ ينستيتۋتتارى مەن مەحانيزمدەرىن قالىپ­تاستىرۋ ەۋرازيالىق ستارتەگيانى ىسكە اسىرۋداعى العاش قادام بولماق. قۇجاتتا, ەاس-تا ەۋروپالىق وداقتاعىداي ۇلتتىق­تان جوعارى تۇراتىن ورگاندار قۇرىلا­تىندىعى ايتىلدى. قازىرگى ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە قالىپتاسقالى جاتقان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك سەكىلدى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار «ەۋرازيالىق جوبانىڭ» جۇزەگە اسۋىنىڭ ناقتى كورىنىستەرى. استانادا 2000 جىلى قۇرامىنا بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى جانە تاجىكستان رەسپۋب­ليكاسى كىرەتىن ەۋرازيالىق ەكونومي­كالىق قوعامداستىق قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانۋى ءوزارا كوپ جاقتى ىنتىماقتاستىق پەن شىنايى ەكونو­ميكالىق ينتەگراتسيا جولىمەن تابان­دى تۇردە جۇرۋگە بەل بايلاعان بەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرلەرى بىرلىگىنىڭ دالەلى بولدى. ەۋرازەق – بۇل الەمدەگى (قۇرلىق­تىڭ 15 پايىزىن قۇرايتىن) ۇلكەن تەرريتورياعا ورنالاسقان, مول مينەرالدىق-شيكىزاتتىق قورعا يە جانە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق الەۋەتى بار (181 ميلليونداي تۇتىنۋشى تۇراتىن) ايماقتىق ءىرى رىنوك. تمد ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ ەسەبىنشە, ونىڭ الەمدىك ءىجو-دەگى ۇلەسى 2010 جىلى 4,4 پايىزدى قۇرادى. قوعامداستىق ەلدەرىندە الەمدەگى بارلانعان مۇناي قورىنىڭ 8,5 پايىزى, تابيعي گازدىڭ 25 پايىزى, كومىر­دىڭ 22 پايىزى, تۇششى سۋ مەن ورمان القا­بىنىڭ 20 پايىزدان استامى ورنالاسقان. ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەدەندىك اۋماعىندا ەركىن ساۋدا رەجىمىن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 2000 جىلعى 29 ملرد. دوللاردان 2008 جىلى 123 ملرد. دوللارعا دەيىن, ياعني 4,2 ەسەگە ءوسىردى. بۇل ەكونو­ميكالىق ينتەگراتسيانىڭ كەلەسى ساتىسى – كەدەن وداعىن قۇرۋعا سەنىمدى نەگىز بولىپ, لوگيكالىق العىشارت جاسادى. 2007 جىلعى قازاندا بەلارۋس, قازاق­ستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرى باسشىلا­رىنىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋ جونىندەگى شەشىمى دە ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. جۇرت بىلەتىندەي, 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ورتاق كەدەندىك تاريف پەن ورتاق تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ ارقىلى كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستادى. 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن رەسەي, قازاق­ستان جانە بەلارۋستىڭ ىشكى شەكارالارىنان كەدەندىك باقىلاۋ الىنىپ, كەدەندىك باقى­لاۋ مەن تىركەۋدىڭ بارلىق ءتۇرى كەدەندىك بەلدەۋدىڭ سىرتىنا شىعارىلدى. وسىلايشا, كەدەن وداعى الەمدىك ولشەمدەرگە ساي: ورتاق كەدەندىك تەرريتوريا, ورتاق كەدەندىك تاريف جانە كەدەن كودەكسىمەن ىسكە كىرىسىپ, وندا پوستكەڭەستىك اۋماقتاعى تۇڭعىش ۇلتتىقتان جوعارى ورگان – كەدەن وداعى كوميسسياسى (كتس) جۇمىسىن باستادى. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ساۋدا مەن ەكونوميكانىڭ وسۋىنە, ەركىن باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىنا جانە وعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ىشكى رىنوكتارىندا يننوۆاتسيالىق بەلسەن­دىلىكتىڭ كۇشەيۋىنە قولايلى جاعداي تۋ­دىردى. كەدەن وداعى ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا اينالىمى 2010 جىلى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 21 پايىزعا ءوسىپ, 88,4 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. ول 2011 جىلى 110 ملرد. اقش دوللارىنا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى, بيزنەس قاۋىمداستىعى مەن بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي تۇرعىندارى كەدەن وداعىنان پايدا تاپپاسا, زيان شەككەن جوق, ويتكەنى, ءۇش ەلدىڭ ءوزارا ساۋدا-ساتتىعىندا كەدەندىك جانە باسقا دا كەدەرگىلەر جويىلدى, كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكاراسىندا كەدەندىك راسىمدەۋدەن وتكىزىلىپ, باسقا ەلدەردەن اكەلىنگەن يمپورتتىق تاۋارلار كەدەندىك تەرريتوريانىڭ ىشىندە ەركىن اينالىپ, ءبىزدىڭ تاۋارلارمەن باسەكەگە تۇسەتىندەي جاعداي قالىپتاستى. وسىنىڭ ءبارى كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنداعى ناقتى سەكتور كاسىپورىندارىنىڭ جۇمىسى مەن دامۋىنا, ولاردىڭ وندىرىستىك كووپەراتسيا­سىنا, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋىنا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, سايىپ كەلگەندە, ەكونو­مي­كانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ وسۋىنە جەتكىزەدى. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ حالىق شا­رۋاشىلىعىن بولجاۋ ينستيتۋتىنىڭ ەسەپ­تەۋلەرى بويىنشا, «ەۋرازەق اياسىندا كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدىڭ ماكروەكونوميكالىق تيىمدىلىگى الداعى بەس جىلدا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5 پايىز شاماسىندا, ال 10 جىل مەرزىمدە 15 پايىز ءوسىمدى قۇرايتىن بولادى». ەۋرازەق پەن كەدەن وداعىن قۇرۋعا سول ۋاقىتتاعى ەڭ ءبىر تابىستى جانە ينتە­گراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ العاشقى مىندەتتەرىن مەيلىنشە تولىق جۇزەگە اسىرعان ەۋروپالىق وداق ۇلگى بولدى. ەۋرازەق ىنتىماقتاستىق قارقىنى جانە ستراتەگيا­لىق دامۋ باعىتى بويىنشا ەو-نى ەسكە تۇسىرەدى, الايدا, بۇل تالاي وي ەلەگىنەن وتكىزىلگەن جانە پوستكەڭەستىك اۋماق ەلدەرىندەگى ماكروەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ دەڭگەيى مەن دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە ىڭعاي­لاس­تىرىلىپ قۇرىلعان. ەۋروپالىق وداقتىڭ iرگە قالاۋى 1950 جىلداردان باستاۋ الادى. ونىڭ ال­عاشقى بەلگiلەرi ەۋروپا كومiر جانە بولات بiرلەستiگi تۋرالى كەلiسiم (ەوۋس, 1951 جىل) مەن ەۋروپا اتوم ەنەرگياسى جونiندەگi قاۋىمداستىق تۋرالى كەلiسiمدە (ەۆراتوم, 1957) كورiنiس تاپتى. 1957 جىلى ريمدە قول قويىلعان ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قوعام­داستىق تۋرالى كەلiسiم-شارت ەۋروپالىق وداق قۇرۋ ماسەلەسiن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردi. ەۋروپا ەلدەرىنە كەدەن وداعىن قۇرۋعا 11 جىل, ورتاق ىشكى رىنوك قۇرۋعا 34 جىل, ال ەكونوميكالىق جانە ۆاليۋتالىق وداق قۇرۋعا 43 جىلداي ۋاقىت قاجەت بولدى. بەلارۋس, قا­­زاقستان جانە رەسەي بۇل جولدا شاپشاڭ قار­قىن­مەن ءجۇرىپ كەلەدى: ەۋر­از­ەق-تان كەدەن وداعىن قۇ­رۋعا دە­يىن 11 جىل, ال ءبىرتۇتاس ەكو­نو­ميكالىق كە­­ڭىس­تىك­تىڭ جۇ­مىس ىستەي باس­تاۋىنا دەيىن 12 جىل ۋاقىت كەتتى. ەۋرازەق-تىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالۋىن كۇتپەي-اق, 2009 جىلعى 19 جەلتوقساندا الماتىدا وتكەن بەيرەسمي سامميتتە ءۇش مەملەكەتتىڭ باس­شىلارى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك (بەك) قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەت جوسپارىن بەكىتتى. اتالعان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ تاباندى ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن وسى ەلدەر ۇكىمەتتەرىنىڭ بەلسەندى جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا بەك-ءتىڭ قۇقىق­تىق بازاسىن جاساۋ جونىندەگى كۇردەلى مىندەت اسا قىسقا مەرزىم ىشىندە (باسىندا جوس­پارلانعان ەكى جىلدىڭ ورنىنا ءبىر جىلدا) ورىندالىپ شىقتى. 2010 جىلدىڭ جەلتوق­سانىندا بەك قالىپتاستىراتىن ارقاۋلىق 17 كەلىسىم قابىلداندى. بۇل كەلىسىمدەر 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كۇشىنە ەنىپ, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جۇمىس ىستەي باستايدى. بەك-ءتىڭ تولىق كولەمدە جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2011 – 2015 جىلدار ارالىعىندا تاعى دا 55 حالىقارالىق كەلىسىمدەردى جانە باسقا دا قۇجاتتاردى قابىل­داپ, بەلگىلەنگەن ناقتى مەرزىمدەرىنە سايكەس بەك قالىپتاستىراتىن كەلىسىمدەر بويىن­شا 74 مىندەتتى شارالاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بەك-ءتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستى­راتىن كەلىسىمدەردى شارتتى تۇردە التى توپقا بولۋگە بولادى: كەلىسىلگەن ەكونومي­كالىق ساياسات جۇرگىزۋ جانە ەكونوميكانى رەتتەۋ جۇيەسىن ۇيلەستىرۋ; قىزمەت كورسە­تۋدىڭ ورتاق رىنوگىن جاساۋ; كاپيتالدىڭ ورتاق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ جانە كەلىسىلگەن ۆاليۋتالىق ساياسات جۇرگىزۋ; ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ورتاق رىنوگىن جاساۋ; ورتاق ەنەرگەتيكالىق رىنوك قالىپتاستىرۋ, ەنەر­گەتيكا مەن كولىك سالاسىندا تابيعي مونو­پوليالاردىڭ قىزمەتىنە قولجەتىم­دىلىكتى تۋعىزۋ; تەحنيكالىق رەتتەۋ دەگەن سياقتى. بەك-ءتى قۇرايتىن ءتورت قۇرامداس بولىكتىڭ بىرەۋى – تاۋارلاردىڭ ورتاق رىنو­گى – جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەدەن وداعىمەن اتقارىلىپ وتىر. بەك-ءتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى بولىگى – قىزمەت كورسەتۋدىڭ ورتاق رىنوگىنىڭ العىشارتتارى 2012 جىلدىڭ باسىندا جاسالماق. وسىنىڭ شەڭبەرىندە بەك-كە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر وزدەرىندەگى زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ قىزمەت كورسەتۋ رىنوكتارىنا ەنۋدىڭ ۇلت­تىق رەجىمدەرىن بەكىتۋگە ۇمتىلىپ, ارنايى ليتسەن­زيانى قاجەتسىنەتىن قىزمەت تۇرلەرىنە بەرىلگەن ليتسەنزيالاردى مويىنداۋدى قامتا­ماسىز ەتەدى جانە ۇلتتىق زاڭناما­لاردى ۇيلەستىرەدى, ال قىزمەت كورسەتۋ ساۋداسى بويىنشا ءۇشىنشى ەلدەرگە قاتىستى كەلىسىلگەن ساياسات جۇرگىزەدى. 2013 جىلعى 1 قاڭتاردان جۇكتەردى تاسىمالداۋدىڭ تەمىر جول تاريفتەرى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىلىپ, ءاربىر مەملەكەتتىڭ تەر­ريتوريالارىندا قولدانىلىپ كەلگەن بۇرىنعى ەكسپورتتىق, يمپورتتىق جانە ىشكى تاريفتەر جويىلادى. ولاردىڭ ورنىنا ورتاق تاريف ەنگىزىلەدى. 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان بەك-كە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جۇك تاسىمالداۋشىلارى ءۇشىن تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن ەركىن پايدالانۋ مۇمكىن­دىگى قامتاماسىز ەتىلەدى. 2014 جىلعى 1 قاڭتاردان بەك-كە ءمۇ­شە ەلدەر ءۇشىن مەملەكەتتىك (مۋنيتسي­پالدىق) ساتىپ الۋ جۇيەسىندە ۇلتتىق رەجىم قولدانىلاتىن بولادى. 2014 جىلعى 1 قاڭتاردان كاپيتالدىڭ ورتاق رىنوگىن قۇرۋ شەڭبەرىندە بەك-كە مۇشە ەلدەردىڭ ۇلتتىق رەجىم جاعدايىندا قارجى, بانك جانە ساقتاندىرۋ قىزمەت­تەرىنە ەركىن ەنۋ قامتاماسىز ەتىلىپ, ينۆەس­تيتسيالىق قىزمەتكە تەڭقۇقىقتىق جاعداي جاسالادى, ۆاليۋتالىق وپەراتسيالارعا شەكتەۋ الىنىپ تاستالادى. 2015 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن گاز باعاسى بويىنشا (نارىقتىق) بىردەي پايدا تۇسە­تىندەي جاعدايعا قول جەتكىزىلەدى. بەك-تە ورتاق ەڭبەك رىنوگى قالىپتا­سادى. بەك-كە مۇشە ەلدەردىڭ ەڭبەك ميگ­رانت­تارى بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى پايدالانىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارى قورعالاتىن بولادى. وسى اتالعان شارالار­دىڭ ءبارى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەك-ءتىڭ تولىق سيپاتتا جۇمىس ىستەۋىن قام­تا­ماسىز ەتەدى. بەك-ءتى قۇرۋ – بۇل ەڭ الدىمەن, ەركىن باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك جانە ورتاق كەڭىستىكتە يننوۆاتسيالىق بەلسەن­دىلىكتىڭ كۇشەيۋىنە جاعداي تۋدىرۋ. مۇن­داي باسەكەلەستىك تاۋارلار مەن قىزمەت كورسە­تۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ ما­ڭىز­دى ىنتالاندىرۋشىسى بولىپ تابىلادى. بەك-ءتى قالىپتاستىرۋدا نورمالار مەن ەرەجەلەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ مەن ۇيلەستىرۋ كاسىپ­ورىنداردا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم­دەر شىعارۋعا جانە ولاردى دامۋدىڭ ين­نوۆا­تسيا­لىق جولىنا سالۋعا قولايلى جاعداي جاسايدى. بيىلعى جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا پوستكەڭەستىك اۋماق ەلدەرى ءۇشىن تاريحي وقيعا بولىپ, رەسەي, قازاقستان جانە بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق ينتەگراتسيا تۋرالى دەكلاراتسيا مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا (ەەك) جونىندەگى كەلىسىمدى قابىلدادى. – مۇنىمەن ءبىز ەۋرازيالىق ەكونومي­كالىق وداق قالىپتاستىرۋ جولىندا كەزەكتى جانە وتە مىقتى قادام جاسادىق, – دەدى دميتري مەدۆەدەۆ بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا. – بۇل بىرلەستىك ەشبىر كۇمانسىز ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى. وسى رەتتە ول بىلاي دەپ اتاپ ايتتى: «مەن ەڭ الدىمەن ءوز ارىپتەستەرىمە العىس ايتقىم كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا راحمەت, ەگەر تۋراسىن جانە اشىعىن ايتاتىن بولساق, اسا قيىن 90­-­جىلدارى ول وسىناۋ يدەيانىڭ ۇسىنۋ­شىسى بولدى. سول ۋاقىتتىڭ وزىندە نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى شىن ىقىلاسىمەن پوستكە­ڭەستىك اۋماقتا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس­تەرمەن اينالىسۋعا شاقىردى». – ءبىز ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە بەك سەكىلدى پەرزەنتتەردى دۇنيەگە اكەلگەن اكەلەر رەتىندە ءوز شەشىمىمىزگە بەرىكپىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. – مۇنىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە اسا جوعارى, باسقا حالىقتاردىڭ دا قوسىلۋى ءۇشىن ەڭ تارتىمدى ناعىز ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك بولۋىن قالايمىز. باستى ماقساتىمىز – ءبىزدىڭ حالىقتارى­مىز­دىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ. سوندىقتان ەكونو­ميكانى دامىتۋ نەگىزگى ماقسات ەمەس. ماقسات ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن جاقسارتۋ. ادام­داردىڭ وسىن­داي يگىلىكتەرگە كەنەلۋى ءۇشىن ەكونوميكا تابىس تابادى. ءبارى وسىنداي ماق­سات ءۇشىن جاسالادى. ينتەگراتسيا دا وسىعان باعىتتالعان. بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ءوز كەزەگىندە بىلاي دەدى: «مەن ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە جاڭا ەكونوميكالىق, ساياسي كۇش ورتالىعىن قۇرۋ ارقىلى بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەيدىڭ دۇرىس باعىتتا ءجۇرىپ كەلە جاتقانىنا سەنىمدىمىن, ويتكەنى, بەك تابىسى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز عانا ەمەس, جاقىن كورشىلەرىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى بولماق. جانە ول بارلىق ءىرى حالىقارالىق ورتالىقتار ءۇشىن ەلەۋلى فاكتور بولادى». ءسوز جوق, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيا ۇدەرىسى بۇدان ءارى دە ءتيىمدى دامي بەرەدى. مۇنداي تابىستى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدارعا ەۋرازەق جانە تمد-نىڭ باسقا دا مۇشەلەرى قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. جۇرتقا ءمالىم ەكەنىندەي, قىرعىزستان باسشىلىعىنىڭ وتىنىشىنە جاۋاپ رەتىندە بۇل ەلدىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋىن دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس مەحانيزمى ىسكە قوسىلدى. مۇنداي قىزىعۋشىلىقتى تاجىكستان دا ءبىلدىرىپ وتىر. 2011 جىلعى 26 قازاندا «يزۆەستيادا» پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەۋرازيالىق وداق: يدەيادان بولاشاقتىڭ تاريحىنا» دەگەن باعدارلامالىق ماقالا­سى جاريالانىپ, وندا ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداققا ۇلاساتىن كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ مۇمكىندىكتەرى نا­نىمدى تۇردە بەينەلەندى. ەۋرازەق-تىڭ دامۋىنىڭ پراكتيكالىق ناتيجەلەرىن باعالاي كەلە, قازاقستان پرەزيدەنتى 11 جىل ىشىندە قوعامداستىقتا ينتەگراتسيانىڭ ءار ءتۇرلى ولشەمدەردەگى ءتيىمدى جىلجۋىن قامتاماسىز ەتەتىن توراپتىق مەحانيزمدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە, سالالىق دەڭگەيدە, سونداي-اق كاسىپكەرلەر, عىلىم قايراتكەرلەرى, جاستاردىڭ باستا­ماسىمەن قۇرىلعان قۇرىلىمدارىنىڭ قالىپتاسقانىن اتاپ كورسەتتى. وسى ماقالاعا وراي جازىلعان ۇنقو­سۋىندا اكادەميك ولەگ بوگومولوۆ نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازياشىلدىق يدەيا­سىن جاڭاشىل سيپاتتا جانە ىرگەلى وي-قۇندىلىقتارمەن بەرىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. اكادەميك قازاقستان كوشباسشى­سىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرس­تاردى شەتتە قالعان ەكسپورتقا شىعارۋشى جانە مودەرنيزاتسيانىڭ شاڭىندا قالۋشى رەتىندەگى جاعدايىن ورىندى سىناۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان. عالىم ىقپال­داستىقتىڭ ءار ءتۇرلى دەڭگەيلىك سيپاتى مەن يكەمدىلىگىن كوزدەيتىن ينتەگراتسيانىڭ نەگىزگى ۇستانىم­دارى رەتىندەگى تولىق تەڭ­قۇقىقتىق جانە ەرىكتى ارىپتەستىك يدەياسىن قولدايدى. بەلگىلى رەسەيلىك ەكونوميست, رعا اكادەميگى يۆان يۆانوۆتىڭ پىكىرىندە دە وسىنداي ويلار ايتىلعان. ول ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق ءوسۋىنىڭ الەۋەت­­تەرىن بىرىكتىرۋگە جانە «كاسىپورىن دەڭگەيىندە كاسىپ­كەرلىكتىڭ جاندى ۇلپا­سىن» تۇزەتىن بيزنەس پەن بيلىكتىڭ ۇنقاتى­سۋىن قالىپتاستىرۋعا سۇيەنگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ۇستانى­مىنىڭ دۇرىستىعىن ايتادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازياشىل­دىق يدەياسىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق تەرەڭ­دىگى مەن پراكتيكالىق دامۋىن رعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, رعا ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان گرينبەرگ تە اتاپ كورسەتكەن. عالىم ەۋرازەق-تىڭ «تابىس فورمۋلاسى» پراگماتيزمدى كۇشتى ءارى عىلىمي ەۋرازيالىق ينتەگرا­تسيالىق باستامانىڭ يدەولوگيالىق قۇرام­داس بولىگىمەن بىرىكتىرۋدە دەپ بىلەدى. ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەدى: «ەۋرا­زياشىلدىق – بۇل بولاشاقتىڭ يدەياسى. بۇل بۇگىنگى كۇنى جاھاندانۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تاجىندەگى الماس. ەۋرازەق, اوسشك جانە شىۇ ءتارىزدى پراكتيكالىق ءۇش قۇرىلىم – كەلەشەكتەگى ەۋرازياشىلدىقتىڭ قۇرامداس ءۇش بولىگى. مەن تۇبىندە ۇلكەن ەۋرازيا­شىلدىق يدەيا, ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ بىرلىگى جەڭەدى دەپ ويلايمىن». جاقىندا جارىق كورگەن «ەۆرازيسكي پروەكت نۋرسۋلتانا نازارباەۆا, ۆوپلو­ششەن­نىي ۆ جيزن» دەپ اتالاتىن كىتاپتا تۇڭعىش رەت قۇجاتتىق نەگىزدە ىرگەلەس ەۋرازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرى قاراستىرىلدى جانە ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيا جوباسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ وزەكتى قۇرالدارىنا اينالعان ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ دامۋى تالداندى. قازاقستان كوشباسشىسى ءورىسى كەڭ ەۋرا­زيالىق مەملەكەتتەر وداعىن قالىپ­تاس­تىرۋ يدەياسىن ۇسىنىپ, مۇنداي ينتە­گراتسيالىق ۇسىنىستىڭ تيىمدىلىگىنە ىرگەلەس مەملەكەت­تەردىڭ باسشىلارىن سەندىرە وتىرىپ جانە سولاردىڭ بەلسەندى قاتى­سۋىمەن وسىناۋ ەۋرازيالىق جوبانى تابىستى تۇردە جۇزەگە اسىرا ءبىلدى. وي مەن پراكتيكانىڭ وسىنداي تۇتاستىعى جانە ولاردى ساباقتاس تا نىق سيپاتتا ىلگەرىلەتۋ ەۋرازيا جوباسىنىڭ تابىستى بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇلعاسىنىڭ پاس­سيونارلىعىنىڭ ارقاسىندا كەشە عانا ورىن­­­دالمايتىن ارمان سياقتى كورىنگەن ماقساتتار بۇگىندە شىندىققا اينالۋدا. ءسوز جوق, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىل­دارىن­داعى تابىس­تارى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباس­شىلىق فاكتورىندا جاتىر. 2011 جىلعى ساۋىردەگى يناۋگۋراتسيا سالتاناتىندا نۇر­سۇل­تان ءابىش­ ۇلى بىلاي دەدى: «مەن وسى­دان 20 جىل بۇرىن, ياعني ءبىزدىڭ تاۋەلسىز­دىگى­مىزدىڭ العاش­قى كەزەڭىندە حالقىمىز­دىڭ الدىنا قو­يىلعان ماقسات­تار مەن مىندەت­تەردىڭ ورىن­دالعانىن, ءتىپتى اسىرا ورىن­دالعانىن ماقتا­نىشپەن ايتا الامىن. ءجا­نە دە مەن وسىنداي جاڭا ۇلتتىڭ, الەم حا­لىقتارىنىڭ وتباسىنا لايىقتى ەنگەن ءبىز­ودىڭ قازاقستانداي ۇلى ەلدىڭ كوشباس­شىسى بولۋ سياقتى ۇلكەن باقىت­قا كەنەلگەنىم ءۇشىن تاعدىرىما ريزا­شى­لىق بىلدىرەمىن!». تايىر مانسۇروۆ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ باس حاتشىسى.