اۋىل حالقى ازايىپ بارادى. نەگە؟ ەشكىمگە ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق بولىپ كەتكەن بۇگىنگىدەي زاماندا ول جاعىن ويلاپ باس قاتىرىپ جاتقان دا بىردە-ءبىر جان جوق. بار ايتاتىن ۋاجدەرى – ۋربانيزاتسيا. ءبىر ەسەپتەن ول دا دۇرىس شىعار. قالالارعا قاراي جاقىنداسا اۋىل قازاقتارى دا وركەنيەتتى ومىرگە ارالاسادى, وزگەلەرمەن بىرگە قازىرگى زاماننىڭ يگىلىكتەرىنە ورتاقتاسادى. بىراق...
ەگەر جۇرت اۋىلداردى تاستاپ, قالانى بەتكە الىپ جاپپاي جوڭكىلىپ كوشە بەرەتىن بولسا, ۇلان-بايتاق جەرىمىزگە كىم يە بولادى, قالالىقتاردى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن كىم قامتاماسىز ەتەدى؟ قازىردىڭ وزىندە جۇزدەگەن اۋىل يەسىز قالىپ, بۇرىن ىعى-جىعى حالىق تۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ, ءومىر سۇرگەن ەلدى مەكەندەر بۇگىنگى كۇنى قۇلازىعان دالاعا اينالدى. جازدا ەڭبەك دەمالىسى كەزىندە ەل جاققا بارىپ, اۆتوماشينامەن ءارىلى-بەرىلى ءجۇرىپ وتكەن كەزدە ونى ءوز كوزىمىزبەن كورىپ تە ءجۇرمىز. كەيدە جالىنداپ جانىپ جاتقان دالا ءورتىن كەزدەستىرىپ قالاتىن ساتتەر دە بولادى. ول وتتى ءسوندىرىپ جاتقان ءبىر جان جوق. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلداردا ءورت سوندىرەتىن تەحنيكانى بىلاي قويعاندا, قاراپايىم سۋ تاسيتىن ماشينالاردىڭ ءوزى ەمگە تابىلمايدى. سوندىقتان جاڭاعىداي ورتتەر ەكى-كۇش جانىپ, كەيىن وزىنەن ءوزى سونەتىن كورىنەدى. بالكىم, جاۋا قالسا جاڭبىردىڭ دا سەبى تيەتىن شىعار. ال باياعى كەڭەستىك زاماندا دالادا ءسال وت تۇتاندى دەگەنشە اۋىلداعى باس كوتەرەر حالىقتى تايلى-تاياعىنا دەيىن قالدىرماي جيناپ, ءورت سوندىرۋگە الىپ باراتىن. قالىڭ جۇرت سۋ تاسىعىش ماشينا اكەلگەن سۋدى شەلەكپەن تاسىپ, ەندى بىرەۋلەر ەسكى-قۇسقى كيىمدەرمەن ۇرعىلاپ, ايتەۋىر اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ وتتى سوندىرەتىن. ودان كەيىن دە بىقسىپ جاتقان قولامتا بولسا قايتادان تۇتانىپ كەتىپ جۇرمەسىن, مۇقيات قاراڭدار دەپ ءبىر-ەكى ادامدى ءتۇنى بويىنا كەزەكشىلىككە قالدىرىپ كەتەتىن. سەبەبى ول ۋاقىتتاردا دالا دەگەنىڭ جاعالاي شابىندىق. وعان وت ءتيدى دەگەنشە قالىڭ وسكەن ءشوپ قاۋلاپ تۇرىپ جانادى. ونى ءسوندىرۋ دە وڭايعا تۇسپەيدى. ال شابىندىق جانىپ كەتسە كەڭشاردىڭ بۇكىل مالى قىستا ءشوپسىز قالادى. ءشوپ بولماۋدىڭ اياعى – جۇت. سول سەبەپتى ول ۋاقىتتاردا بيلىك تە, حالىق تا ۇلتاراقتاي جەردىڭ ءوزىن وتقا بەرمەۋگە تىرىسادى. ەل ءۇشىن كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇگىندە ەشكىمگە ەشتەڭە كەرەك ەمەس.
وسىندايدا ەندى نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ەرتەدەن قۇلاعامىزعا ءسىڭىستى بولعان جاتتاندى ساۋال الدىمىزدان شىعادى. راسىمەن دە, اتا-بابالارىمىزدان اماناتقا قالعان, ءبىر كەزدەرى اكە-شەشەلەرىمىز ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, ءوزىمىز جاسىل جەلەگەنىڭ ۇستىمەن جالاڭاياق جۇگىرگەن جەرلەر قاڭىراپ, مۇلدە يەسىز قالماۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
جىل سايىن دەرلىك ونداعان ەلدى مەكەننىڭ جويىلىپ كەتىپ جاتقانىنا قارماستان, ءالى دە تۋعان جەرلەرىن تاستاپ كەتۋگە قيماي وتىرعان نەمەسە كوشۋگە جاعدايلارى كەلمەيتىن ادامداردىڭ ارقاسىندا اۋپىرىمدەپ بولسا دا كۇندەرىن كورىپ وتىرعان اۋىلدار بار. ەندىگى مىندەت – سولاردى ساقتاپ قالۋ. ول تۇرعىدا اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىستار دا سونشالىقتى قيىن ەمەس. ول ءۇشىن اۋىلدىقتاردىڭ كوشۋىنىڭ سىرى نەدە دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ كەرەك.
وسى ورايدا ەڭ الدىمەن ويعا ورالاتىنى – جۇمىسسىزدىق. بۇل پروبلەمانى جاپپاي شەشىپ تاستاۋدىڭ وڭاي ەمەستىگى دە تۇسىنىكتى. ويتكەنى ءوندىرىس جوق جەردە جۇمىستىڭ بولمايتىنى بەلگىلى. بىراق اۋىلدىقتاردى قيناپ وتىرعان ەڭ نەگىزگى ماسەلە بۇل ەمەس. اسپانداعى ايدى الىپ بەر دەپ تالاپ ەتپەيتىن اۋىلدىقتار ءۇشىن بارىنەن بۇرىن جول قاتىناسى, مەكتەپ, ەمحانا, ساۋدا ورىندارى مەن پوشتا, تەلەفون بايلانىسى سياقتى كۇندەلىكتى تىرشىلىك ءۇشىن قاجەتتى دۇنيەلەر قيىن تۇيىنگە اينالىپ وتىر. ەگەر اۋىرىپ-سىرقاعان كەزدە قارالاتىن دارىگەرى, بالالارىن وقىتاتىن مەكتەبى, ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الاتىن دۇكەنى, شارۋا تۋا قالعاندا اۋدان, وبلىس ورتالىقتارىنا جەتكىزەتىن اۆتوبۋسى بولسا كوپتەگەن جۇرت جىلى ورىندارىن سۋىتپاي وتىرا بەرۋگە باقۇل. جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنە كەلسەك, كوپتەگەن اعايىندار بۇل پروبلەمانى مال ءوسىرۋدىڭ ەسەبىنەن الدەقاشان-اق شەشىپ العان. ازدى-كوپتى مالىن الىپساتارلارعا ساتىپ, ودان تۇسكەن تيىن-تەبەنگە قانت-شايى مەن كيىم-كەشەگىن الادى. وكىنىشتىسى سول, وسىنىڭ ءوزى تالعاجاۋدان ارتىلمايتىن تىرلىك, «شىقپا جانىم, شىقپانىڭ» كەرى بولىپ تۇر. سول ءۇشىن, ياعني اۋىلداعى اعايىننىڭ اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بۇل ورايدا دا ولارعا ازداعان قولداۋ كەرەك. ول – اۋىلدىقتاردىڭ مال ونىمدەرىن قابىلداپ الۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋ. بۇگىندە اۋىلدا تۇراتىن كەز كەلگەن ادامدا مال مەن قۇس بار, ءتىپتى ازداپ بولسا دا باۋ-باقشا سالىپ وتىرعاندار دا جوق ەمەس. ال, مال بار جەردە ەت, ءسۇت, ماي, قايماق, ودان قالدى جۇمىرتقا بار. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وسى ونىمدەرىن قينالماستان وتكىزە الۋىنا جاعداي جاسالسا, سونىمەن بىرگە ولاردىڭ جول قاتىناسى, ەمحانا مەن مەكتەپ ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرسە, جۇرتتىڭ جۇمىلا كوشۋىنە ايتارلىقتاي توقتاۋ بولارى انىق.
كەلمەسكە كەتكەن كەڭەستىك داۋىردە اۋىلداردا وسىلاردىڭ ءبارى دە بولدى. اۋرۋحانا, مەكتەپ, پوشتا, دۇكەندەرىڭ توقتاۋسىز جۇمىس ىستەدى. وبلىس نەمەسە اۋدان ورتالىعىنا بارعىڭ كەلسە اۆتوبۋسىڭ دايىن. مالىڭدى ەتكە تاپسىرساڭ, ءبىر ايدان كەيىن اقشاسى جەرگىلىكتى پوشتا بولىمشەسىنە كەلىپ ءتۇسىپ تۇرادى. ال دا جۇمساي بەر. سوڭعى جىلدارى اۋىلداردا بالاباقشالار مەن تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ۇيلەرى دە اشىلا باستاعان بولاتىن. سوندىقتان دا اۋىل تۇرعىندارى, كوپتەگەن ايەلدەر مەن قىزداردىڭ جۇمىسسىز بولعانىنا قارماستان, ەش الاڭسىز, تاماق توق, كيىم كوك دەگەندەي, جايباراقات ءومىر ءسۇردى. ءيا, جۇمىسسىزدىق بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ول زاماندا دا بولعان. ايتالىق, وقىماعان, بەلگىلى ءبىر ماماندىعى جوق ايەلدەر جاعى وت باسى, وشاق قاسىنىڭ ماڭايىنداعى شارۋالارمەن شۇعىلداناتىن. ونىڭ اراسىندا ارينە, بالا-شاعاسىن باعىپ-قاعىپ, تاربيەلەيتىن. انا ءۇشىن ودان وتكەن نەندەي باقىت كەرەك؟
اۋىلدىقتارعا قايعى-مۇڭسىز سول كۇندەرىن قايتارا الساق, ودان زوردى ولار دا سۇراماس ەدى...
سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»