سەيىت پەن كوپەن
2008 جىلى جازۋشى-ساتيريك سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى ۇلى جاسۇلانمەن قىتايعا ىسساپارمەن كەتىپ بارا جاتىپ, الماتىدا كوپەن امىربەك ءىنىسىنىڭ ۇيىنە توقتايدى. قوناقاسى دايىن بوپ, كوپەن ەت تۋراپ تۇرىپ اڭگىمەگە ارالاسا بەرەدى. مۇنى كورىپ وتىرعان كوپەننىڭ جارى: «اكەل, مەن تۋرايىن, سەن اس ۇيدەن پىشاق الىپ كەل» دەپ كوپەندى جۇمساپ جىبەرەدى. كوپەن اس ۇيدەن پىشاعىن الىپ كەلىپ ەت تۋراۋعا كىرىسىپ, سەيىت اعاسىنا «بۇل قالاي بولدى؟» دەگەندە, سەيىت: – ەلۋدەن اسقان سوڭ ايەلىڭ شەشەڭ سەكىلدى بولىپ كەتەدى, ول ءبىر جەرگە جۇمساعاندا جۇگىرىپ بارىپ ورىنداپ كەلگىڭ كەلىپ تۇرادى, – دەگەن ەكەن.
اق پەن اراق – سەكەڭ ءبىر جىلدارى جامبىل وبلىسىنداعى شۋ اۋدانى كالينين اتىنداعى كولحوزعا ىدىرىس دەگەن قارتتىڭ ۇيىنە قۇدا بولىپ بارادى. ءۇي يەسى, اۋىل ازاماتتارى اقىندى بارىنشا سىيلاپ, ىشىمدىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ۇسىنادى. ىشىمدىكپەن, شىلىممەن جانى قاس اقىن بەيتانىس جەردە «ىشپەيتىن ەدىم» دەمەيدى. ءدال سول كۇنى ياعني جۇما بولسا, جۇما كۇنى, سەنبى بولسا, «سەنبى كۇنى ىشپەيتىن ەدىم» دەيتىن سىلتاۋىن ايتىپ, كونياكقا قول سوزبايدى. سول كەزدە بىرەۋ: – قۇدا, مۇمكىن اق ىشەتىن شىعارسىز؟ – دەپ قالىپتى. – ونى ماعان كىم بەرىپ وتىر؟ – دەپتى اقىن. داستارقان باسشىسى دەرەۋ اق اراق قۇيىپ ۇسىنادى. – بۇل نە؟ – دەپتى سەكەڭ. – اق قوي. – جىگىتتەر, تۇرلەرىڭ قازاق سياقتى, ىستەرىڭ ورىس سياقتى. مۇنى قازاق «اق» دەمەيدى, «اراق» دەيدى. «اق» دەپ ءبىز قىمىزدى, شۇباتتى, ايراندى ايتامىز. ال مەن «اق» دەگەنگە قىمىز بەرەدى ەكەن دەپ دامەتىپ قالىپ ەدىم, – دەپتى سەمسەر ءتىلدى اقىن.
توكەنگە توتە ولەڭ
– سەيىت تىعىز شارۋاسى بولىپ تەاتر ديرەكتورى توكەن ەلتەباەۆتى ىزدەيدى. تەاترداعىلار «مادەنيەت باسقارماسىنا كەتتى» دەيدى. ونداعىلار «مۋزەيگە كەتتى» دەيدى. وندا بارسا, مۋزەي باستىعى ءبىر ايەلمەن كەتتى دەيدى. بۇعان ىزا بولعان سەكەڭ: – تاپتىرمايسىڭ ىزدەسە, قۋىپ ءجۇرمىن ءىز كەسە. دوس-جاراندى ۇمىتتىڭ نە پالەڭ بار قىز دەسە؟ – دەپ قاعاز جازىپ جىبەرىپتى.
توبەگە وتىرۋ ارقالىقتا جاڭا ءۇي بەرىلىپ, ودان سەيىتكە جوعارى, سابىرجانعا ءبىر قابات تومەننەن پاتەر ءتيىپتى. – ەكەۋىڭىز نەگە ءبىر قاباتتان الماعانسىڭدار؟ – دەپ سۇراپتى جۇماعالي. – مەن سابىرجاننىڭ توبەسىندە وتىرۋىم كەرەك قوي, – دەپتى سەيىت.
جاسۇلان سەيىت ۇلى استانا
*****
«ايعا ۇشپاسام جەر جوق...»
جەر تەلىمىن الا المادىم, قۇر ساندالىپ الاڭدادىم. قايدا بارسام بىردەمە دامەتكەندەي, ءار ەسىكتى كۇزەتىپ ايالدادىم. سىلتاۋ سىرعىپ وڭار ەمەس, زاڭ شەڭبەرى تولار ەمەس. جەرى تەگىن دەسەدى عوي, ايعا ۇشپاسام بولار ەمەس.
ءبىر كۇندىك ء«ان»
«ەلۋ-الپىس ءان جازامىن ءار جىلى, كوزىن اشىپ ماحابباتىڭ تاڭ نۇرى. ەڭ الدىمەن كەلىنشەگىم تىڭداسا, بالقىپ-شالقىپ ء«الدي» بولىپ قالعىدى. سازىم قانداي ۇل-قىزىمدى باۋرايدى, جۇرەكتەرىن الدە ءبىر كۇش جاۋلايدى. دەيدى بىرەۋ جازعانىمدى جازعىرىپ, «قىرعىز, تاتار اندەرىنەن اۋمايدى». «كۇنشىلدىك» دەپ سەزىنەمىن ونى مەن, ءان ساپارىم كەلە جاتىر وڭىمەن. قاراڭدارشى «حيتكە» اينالدىم ءوزىم دە, نۇرعيسا مەن شامشىلەردىڭ جولىمەن...» – دەپ ماقتاندى «كومپوزيتور» جار سالىپ, تەرىس قاراپ «قول سوعادى» بارشا جۇرت. ءان-كۇيىنىڭ ءبىر-اق كۇندىك ءومىرى, ءوزىن-ءوزى جارنامالار قانشالىق؟!.
«اي-95»
«اي-95» بەنزينى, ايعا شاپشىپ قۇتىرىپ تۇر. باعاسى ۋداي بولسا دا, باسىن بەرمەي سونشاما, «كەلسەڭ كەل» دەپ جۇتىنىپ تۇر. ارزان بەنزين «جىلامساق» بىردە بار دا, بىردە جوق, كەيبىر كەزدە مۇلدە جوق, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى «رەمونت» دەپ سىتىلىپ تۇر, قارا حالىق ۇتىلىپ تۇر.
ءازىربايجان قونارباەۆ
ماڭعىستاۋ وبلىسى *****
سۇراق – جاۋاپ
– بەس بانكىدەن كرەديت الىپسىز. تولەۋى قيىن ەمەس پە؟ – وپ-وڭاي. العاشقى العانىمدى سوڭعى العانىممەن جاۋىپ تاستايمىن. – كىنالىمىن, مىرزام! – نەنى ءبۇلدىردىڭ؟ – ماشيناڭىزدى اۋدارىپ الدىم. – تراكتوردى ورتەگەندە دە وسىلاي قينالماعان بولاتىنسىڭ؟.. – شەتەلدىڭ كينوسىنان كورگەندەرىم عوي, كادەگە جاراپ جاتقان...
– پارا بەرمەي جۇمىسقا تۇرعان ادامدى ەستىدىڭ بە؟ – قۇلاعىم كەرەڭ بولسىن. – كوشەدە مىڭ دوللار تاۋىپ العان ادامنىڭ ونى ەگەسىنە قايتارعانىن كوردىڭ بە؟ – كوزىم شىقسىن. – جاقىن جىلداردا كەرەڭ دە بولمايسىڭ, كوزىڭ دە شىقپايدى, ۋايىمداماي ءومىر سۇرە بەر.
جەتكەرگەن ابدىرەي ۇلى قىزىلوردا وبلىسى
*****
ەندى نە قىل دەيسىڭدەر؟.. (شاقپا ءتىلدى شاقاربەكتىڭ مونولوگى)
جۇرت مەنى سىرتىمنان ء«تىلى اششى, بەتالباتى سويلەيتىن ادام» دەپ سوگەتىن كورىنەدى. نەگە ولاي دەيتىندەرىن تۇسىنبەيمىن, ويتكەنى مەنىڭ تىلىمنەن جاماندىق كورىپ, زارداپ شەككەن ەشكىمدى كورگەن ەمەسپىن. ەندەشە ولار نەگە ورىنسىز جالا جاۋىپ, ادامنىڭ جۇيكەسىنە شي جۇگىرتەدى؟ جاسىراتىنى جوق, مەن ءوزىم اجەپتاۋىر قالجىڭباس اداممىن. كەيدە, اسىرەسە «بىرەر ءجۇزدى» قاعىپ العان ۋاقىتتا توڭىرەكتەگى جۇرتتى كوڭىلدەندىرەيىن دەگەن ويمەن ازداپ ءازىل ايتاتىنىم بار. بۇگىنگى حالىق كوپ وقىعان سايىن توپاستانىپ, دوعالدانىپ كەتكەن سىڭايلى. ولاي دەيتىنىم, قالجىڭدى تۋرا ماعىناسىندا ءتۇسىنىپ, ەزۋ تارتاتىنداردىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە ازايىپ بارا جاتقانداي. ءبىر ءسوزىڭدى كوتەرمەي جاعالاسا كەتەتىن «نەرۆنىيلارعا» نە دەرسىڭ؟ ونىڭ ۇستىنە ايەلىم دە اتتاعان سايىن اقىل ايتىپ: – اۋزىڭا يە بول, ءجونسىز سويلەمە! قالجىڭ سەنىڭ نە تەڭىڭ؟! – دەپ قىجىرتادى دا وتىرادى. ءجا, اڭگىمەنىڭ تۋرا مازمۇنىنا كوشەيىن. ءبىر كۇنى ايالدامادا اياعىن ارەڭ باسىپ سەندەلەكتەگەن ءبىر قاتتى قىزۋ جىگىت جولىقتى. بەتىنە ءبىراز قاراپ تۇردىم دا: – باۋىرىم, جاڭا جىلدا نەگە ماس كىسى بولىپ كيىنبەيسىڭ؟ ءتۇرىڭ قاتتى ۇقسايدى ەكەن, – دەگەنىم سول, الگى نەمەنىڭ ءتىرىلىپ كەتىپ, ماعان قونا تۇسكەنى. مەن ءوزىم ورتا بويلى عانا قاعىلەز اداممىن, سول ارادا تۇرعان ازاماتتار اراشالاماسا الگىنىڭ قولىنان اجال تابۋىم دا مۇمكىن ەدى. «سونشالىقتى شامداناتىنداي نە ايتتىم وعان؟» – دەپ ءالى كۇنگە باسىم قاتىپ ءجۇر. وتكەن ناۋرىز مەيرامىندا ناۋرىز كوجە ىشۋگە ومەش دەگەن دوسىمنىڭ ۇيىنە باردىق. ەل جيىلعانشا ەكەۋمىز ايەلدەرگە بايقاتپاي مونشاعا كىرىپ ءبىر جارتىنى «جاۋكەمدەپ» تاستادىق. داستارقان باسىنا كەلگەندە اجەپتاۋىر كوڭىلدى بولاتىنمىن. ءدال الدىمدا وتىرعان تۇيەنىڭ جارتى ەتىندەي بەيتانىس بايبىشەنىڭ «كوجەلەرىڭ ءدامدى ەكەن» دەپ ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرىن قىلعىتقانى ۇناماي قالدى دا, ءازىل ايتپاق نيەتپەن: – ساناپ وتىرمىن, وسىمەن جەتىنشى كەسەنى جونەلتتىڭىز. ابايلاڭىز, انداعى تىرسىلداپ ارەڭ سىيىپ وتىرعان كويلەگىڭىز تىگىس-تىگىسىنەن سەتىنەي جونەلمەسىن, – دەپ ىرجيدىم. الگى پاقىرىڭ دا «يۋمور» دەگەن تۇسىنىك اتىمەن جوق ەكەن, «مەنى اسىراپ جۇرگەن سەن بە ەدىڭ, نە وتتاپ وتىرسىڭ, سۇمىراي؟!» – دەپ ايعايعا باسسىن كەلىپ. ايەلىم دىرىلداتقان كۇيى سىرتقا سۇيرەپ الىپ شىقپاعاندا ايۋداي نەمەنىڭ مەنى ءتۇتىپ تاستاۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. ۇيگە كەلگەن سوڭ بايبىشەمنىڭ زىركىلى مەن ويبايىن ءبىراز ۋاقىت تىڭداۋعا تۋرا كەلگەنىن نەسىنە جاسىرايىن... تاعى بىردە ماسليحاتقا دەپۋتات بولعالى جۇرگەن كانديدات اعامىزبەن كەزدەسۋ بولىپ, سوعان قاتىسقان ەدىك. ءوزىم قاسقايىپ ەڭ الدا وتىرعانمىن. كوپتەن تانىس اعامىز ەگەر دەپۋتات بولىپ سايلانعان جاعدايدا بار جاقسىلىقتى باسىمىزعا ءۇيىپ-توگەتىنىن ايتىپ, ءبىراز جەرگە كوسىلدى. «كىمدە سۇراق بار؟» – دەگەندە ويىما ەلدەن ەستىگەن ءبىر جايدىڭ ساپ ەتە قالعانى بار ەمەس پە. قول كوتەرىپ ەدىم, باسقارۋشى ءسوزدى بەرە قويدى. – اعا, – دەدىم مەن, – وسى ءسىز رايپونى باسقارعاندا موينىڭىزعا بالەن ءجۇز مەتر كەزدەمە ءمىنىپ, شىعىپ قالعانىڭىز راس پا؟ جۇرت دۋ كۇلدى. اعامىزدىڭ رەڭى ءورت سوندىرگەندەي قابارىپ, ودان سوڭ بوزارىپ, ءبىر كەزدە شيقانداي قىزاردى. سول كەزدە ول ورنىنان اتىپ تۇرىپ: – مىنا اقىماقتى كىم شاقىرعان, مۇندا؟ مەن سەنى سوتقا بەرەمىن, الگى ايتقانىڭدى دالەلدەپ موينىما قويماساڭ, تۇرمەدە ءشىريسىڭ, ءيتتىڭ بالاسى! – دەپ شارت كەتتى. تانىسى كوپ, سۇيەۋى مىقتى نەمە دەۋشى ەدى, «قايدان عانا ايتتىم الگى ءسوزدى؟» دەپ ماڭايدان بەزدىم. سودان بەرى ىشكەنىم بويىما سىڭبەي قاتتى ۋايىمداپ ءجۇرمىن. جىل اينالىپ ناۋرىز مەرەكەسى تاعى كەلىپ قالىپتى. «ىرگەدەگى كورشىنىڭ ءۇيى ناۋرىزكوجەگە شاقىرىپ جاتىر. ءبىراز ادام جيىلاتىن سياقتى. پاتشاعار, اۋزىڭا يە بولىپ, جىلاننىڭ تىلىندەي ءتىلىڭدى تىستەپ وتىر. ايتپەسە, تاعى ءبىر اڭگىمە تاۋىپ الارسىڭ», – دەپ بايبىشەم تاڭ اتپاي ەسكەرتىپ قويعان. مەن ايتايىن دەپ ايتپايمىن عوي, قاپىدا اۋزىمنان شىعىپ كەتەدى كەيبىر سوزدەر. مىنەزىم سولاي بولسا نە ىستەيىن؟ الدە ىشكەندى قويعانىم ءجون بە؟ نە قىل دەيسىزدەر ماعان, حالايىق؟!
حاسەن زاكاريا
شىعىس قازاقستان وبلىسى
*****
اكە-بالا ءاجىڭ-گۇجىڭى
اكەسى بالاسىنا: – نەگە بۇگىن مەكتەپكە بارمادىڭ؟ – اپايىما سىيلىق جاسادىم. – قانداي سىيلىق؟ – بۇگىن – اپايدىڭ تۋعان كۇنى. فسىن دەدىم. * * * كەشكە جۇمىستان كەلگەن اتا-اناسى بالاسىنا: – مىنا كىتاپتاردىڭ بارلىعىن نەگە اشىپ-شاشىپ قويعانسىڭ؟ – ەندى وزدەرىڭىز عوي, ء«ومىرى كىتاپتىڭ بەتىن اشپايسىڭ» دەيتىن... * * * اكەسى بالاسىنا: – ساباعىڭ دۇرىس پا؟ – ءبارى جاقسى. – سوندا دا ەرتەڭ مەكتەبىڭە بارامىن. – قايداعى مەكتەپ, مەن ستۋدەنتپىن عوي, اكە... * * * ەرجەتىپ قالعان ۇل اكەسىنەن سۇراپتى: – كەزدەسىپ جۇرگەن قىزىمنىڭ شىن مانىندە مەن تۋرالى نە ويلايتىنىن قالاي بىلسەم ەكەن؟ – وعان ۇيلەن, – دەپتى اكەسى كۇرسىنىپ.
*****
اۋىلدىڭ ايتقىشتارى
تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ
مال بورداقىلاۋ الاڭىندا جۇمىس ىستەيتىن تۇرسىمات كۇنىگە كەشكە ۇيىنە جارتى قاپ جەم ارقالاپ قايتاتىن كورىنەدى. وعان باسشى, قوسشىلاردىڭ دا كوزى ۇيرەنگەن, ەشتەڭە دەي قويمايدى, تۋرا ءبىر سولاي بولۋى ءتيىس سەكىلدى. ءبىر كۇنى سوۆحوزعا جاڭادان باس زووتەحنيك بولىپ تاعايىندالعان ەردالى ورازوۆ جۇمىسشىنىڭ مىنا قىلىعىن بايقاپ, ەسكەرتۋ جاسايدى. سوندا سوزدەن توسىلمايتىن تۇرسەكەڭ; – ە, بۇل مەنىڭ پارساڭىم عوي, – دەپتى دە قابىن ارقالاپ كەتە بەرىپتى. زووتەحنيك اڭ-تاڭ تۇرىپ قالادى, «پارساڭ» دەگەنى نە پالە؟! سويتسە, ونىسى تارازىنى تەڭەستىرىپ تۇراتىن تەتىك ەكەن, ياعني, تەپە-تەڭدىگىمدى ساقتاپ, اۋىتقىماي ءجۇرۋىم ءۇشىن جارتى قاپ جەم كەرەك دەگەندى تۇسىندىرگەنى.
گرادۋسى «كۇشتى» ۆينو
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ سوڭى بولسا كەرەك. قارجى تاپشىلىعى, ءىرى شارۋاشىلىقتار تاراعان, ءوندىرىس جوق... ءبىر جيىندا جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ اكىمى اۋداننىڭ الداعى جوسپارلارىن ورتاعا سالىپ: «كەڭەس اۋىلىنان پالەن گەكتار ءجۇزىم ەگەمىز, ۇزاتپاي ۆينو جاسايتىن زاۋىت ىسكە قوسىلادى, سول كەزدە كونۆەيەر ۇستىندە ۆينو بوتەلكەلەرى بىل-لاي جىلجىپ كەتىپ بارا جاتادى...» دەپ قولىمەن كولبەۋ باعىتتى كورسەتە كەرەمەت اسەرلى ايتسا كەرەك. «بىل-اي...» دەپ اكىمنىڭ كورسەتكەن قولىنىڭ باعىتىنا كوزىمەن ەرە ەلىتكەن الدىڭعى جاقتا وتىرعان قاريا كىسى جانتايا قيسايىپ بارا جاتادى. سوندا ونىڭ جانىندا وتىرعان قانجاربەك: – بايقاڭىز, ۆينومىزدىڭ گرادۋسى دا كۇشتى كورىنەدى, الدىمىز ماسايا باستادىق, – دەيتىن كورىنەدى قۋاقىلانىپ. احاۋ كەرىم, ويباي بەلىم...
وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى جاڭاقورعانداعى ابدىكەرىم شالدىڭ بالاسى كەلىن تۇسىرەدى. اۋىل ادامدارىنىڭ كولحوز جۇمىسىنان بوسامايتىن كەزى. ءبىر كۇنى ەسىك الدىنداعى قۇدىقتى تازالاماققا اتاسى ىشىنە تۇسەدى دە, كەلىنى سىرتتا قاۋعا تارتىپ تۇرادى. شەلەككە لاي تولتىرعانشا جاس كەلىنشەك سىرتتا ىڭىلداپ ولەڭ ايتاتىن كورىنەدى. قانشا دەگەنمەن جاس ادام عوي: «احاۋ كەرىم, بۇراڭ بەلىم...» دەيدى اتاسىنىڭ ەسىمى قاپەلىمدە اۋزىنا ءىلىنىپ. سوندا شال قۇدىق ىشىندە تۇرىپ جوتكىرىنىپ: – ويباي, بەلىم! – دەپ قوياتىن كورىنەدى ءوزىنىڭ بار ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ.
نۇرماحان ەلتاي
قىزىلوردا وبلىسى
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر