بۇگىنگى ۋاقىت تالابى مەملەكەتتىڭ رىنوكقا تىكەلەي ارالاسۋىن كوتەرمەيدى. بۇگىندە ۇكىمەت تە, مەملەكەت تە تىرشىلىگىڭە قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى, ال اركىم ءوزى تالپىنىپ ءومىر ءسۇرۋى شارت. سول سياقتى ءاربىر ۇلكەن كومپانيا, كورپوراتسيالار دا ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى كەرەك. بىراق مەملەكەت رىنوكقا تىكەلەي ارالاسپاسا بولمايتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. اكتسياسى ءجۇز پايىز مەملەكەتتىكى سانالاتىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق وسى كۇندەرى بيداي رىنوگىنداعى نەگىزگى «ويىنشىلاردىڭ» قاتارىندا. ءسويتىپ بيداي رىنوگىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ ءارى ارالاسىپ وتىر.
ەلىمىزدە بيداي رىنوگى نارىق زاڭىن باسشىلىققا الا وتىرىپ جاقسى دامىعان ءارى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي جۇمىس ىستەپ تۇر. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى استىق ەگەتىن جەر 16,6 ميلليون گەكتار بولعان, ونىڭ 14,3 ميلليون گەكتارىنا بيداي ەگىلگەن. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر ءبىزدىڭ استىقتى استىق ەكسپورتتايتىن ەلدەردىڭ وندىعىنا كىرگىزدى. قازاقستان بيدايى جوعارى ساپاسىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. انىقتاپ ايتساق, ءبىزدىڭ بيدايدىڭ قۇرامىندا 12,5 پايىز پروتەين جانە 23-28 پايىز كلەيكوۆينا بار ەكەن. بۇل ۇننىڭ ساپاسىن جوعارىلاتاتىن فاكتورلار. سوندىقتان الەمدىك رىنوكتاردا ءبىزدىڭ بيداي دا, ۇن دا جوعارى سۇرانىسقا يە. ال ۇندى ەكسپورتتاۋ جونىنەن ەلىمىز كوشباسشى مەملەكەتتەردىڭ ۇشتىگىنە كىرەدى. سوندا استىق رىنوگىنا, ونىڭ ىشىنە بيداي رىنوگىنا مەملەكەت نە ءۇشىن ارالاسۋى كەرەك دەگەن زاڭدى ساۋال كولدەنەڭدەيدى؟
وعان حال-قادەرىمىزشە جاۋاپ بەرىپ كورەيىك. اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى تاۋەكەلى كوپ, ونىڭ ۇستىنە بىرنەشە تابيعات فاكتورلارىنا ءتاۋەلدى ءوندىرىس. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, ونداي فاكتورلار بولا قالسا مەملەكەتتىڭ دە, ديقاننىڭ دا قولىنان تۇك كەلمەي قالادى. ول بىرىنشىدەن, قۇرعاقشىلىق. قۇرعاقشىلىق ورىن السا, ەككەن استىعىڭ شىقپاي قالۋى كادىك. شىقسا دا كۇتكەننەن از جينالادى. الىسقا بارماي-اق, بىلتىرعى جىلدى الايىق. بىلتىر قۇرعاقشىلىقتىڭ زاردابىنان ديقاندار ەگىس دالاسىنان 13 ميلليون توننا استىقتى ارەڭ جيناپ العان. ال بيىل جاڭبىر كوپ جاۋدى. 30 ميلليون تونناعا جۋىق استىق ورىلدى. ونىڭ 25 ميلليون تونناسى بيداي. ءيا, اۋا-رايىنىڭ كىرپيازدىعىمەن تالاي رەت بەتپە-بەت كەلىپ جۇرگەن ديقانداردىڭ ايى وڭىنان تۋعانداي. دەسە دە «بىراق» دەگىزەتىن ماسەلەلەر دە بار.
رىنوكتا بيداي تونناسىنىڭ كوپتىگى, نە ازدىعى ونىڭ باعاسىنا تاۋەلدى بولماق. بيداي از بولسا – باعا جوعارى, ال كوپ بولسا, باعا تومەندەيدى. بۇل قالىپتى نارىق ۇدەرىسى. بىراق باعانىڭ تومەندەۋى «ەگىننەن ەگىنگە دەيىن» تىرشىلىك قىلاتىن ديقانداردىڭ قالتاسىنا قيىندىق تۇسىرەدى. ەگەر ءىرى كومپانيالار وزدەرىندەگى قوردىڭ ارقاسىندا ونداي جاعدايلارعا توتەپ بەرىپ, كەيىننەن جاعدايىن تۇزەۋگە مۇمكىندىك الاتىن بولسا, قاتارداعى قاراپايىم فەرمەردىڭ قولىنان بۇل ۇدەرىستەن قينالماي شىعۋ كەلمەيدى. ويتكەنى ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى – دامۋدىڭ جولىنا ەندى عانا ءتۇسىپ كەلە جاتقان سالا. سوندىقتان دا مەملەكەتكە استىق رىنوگىنا ارالاسىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى.
ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى – ۇكىمەتتىڭ «استىق رەتتەگىش» وكىلى. ول جىل سايىن رەتتەگىش, تۇراقتىلىق قىزمەتتەرىن اتقارىپ, شاعىن فەرمەرلەردى بانكروتتىقتان, ال حالىقتى نان باعاسىنىڭ كۇرت كوتەرىلىپ كەتۋ قاۋپىنەن ساقتاپ وتىرادى. مىسالى, وتكەن جىلى كومپانيا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن ءوندىرۋشىلەردەن مەملەكەتتىك استىق قورىنا بيداي ساتىپ الىپ, ونى ساقتاپ قويدى. سودان استىق تاۋسىلا باستاعاندا بيدايدىڭ ءبىر تونناسى 55 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلا باستادى. سول كەزدە كورپوراتسيا بيدايدىڭ تونناسىن 26500-دەن بوساتىپ, ەلدەگى نان باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتتى.
ال بيىل ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى الدىنا قويىپ وتىرعان مىندەت ءتىپتى بولەك. ول ەلدىڭ ىشكى رىنوگىن ارتىق استىقتان «قۇتقارۋى» كەرەك. تاعى دا ستاتيستيكاعا جۇگىنەيىك. ەلىمىز جىل سايىن 9,5 ميلليون توننا استىق تۇتىنسا, ونىڭ 8 ميلليونى بيداي. ال بيىل 30 ميلليون تونناعا جۋىق استىق جينالعانىن ەسكەرسەك, ەكسپورتقا شىعارۋعا ءتيىس استىقتىڭ مولشەرى ۇلعايعانى شىندىق. ءبىزدىڭ ەل استىق ەكسپورتتايتىن ەلدەردىڭ وندىعىنا كىرەتىنىن جوعارىدا ايتتىق. ەگەر ەكسپورت ماسەلەسىندە قيىنشىلىق بولماسا, بەستىككە ىلىگۋى دە مۇمكىن ەدى دەگەن دامە دە جوق ەمەس. نەگە دەڭىز؟ ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, ياعني تەڭىزگە جەتكىزەتىن توتە جولدىڭ جوقتىعى الەمدىك ءىرى ترەيدەرلەردەن ءبىزدى ءبىرشاما تومەندەتىپ وتىر. ءبىز استىقتى ەكسپورتتاۋ ءۇشىن وزگە مەملەكەتتەردى ترانزيت ارقىلى باسىپ وتەمىز. سودان كەيىن عانا قارا تەڭىز پورتىنا شىعامىز. ول جەردە تاعى دا قيىنشىلىق تۋىندايدى. ويتكەنى ول پورتتا ءبىزدىڭ استىق ساقتايتىن قويمامىز دا, تەرمينالىمىز دا جوق. كەلەشەكتە بۇل ماسەلە دە ءوز شەشىمىن تابار. بىراق, ءبىزدىڭ ەكسپورتىمىز دا وسال ەمەس ەكەنىن باسا ايتىپ قويايىق. بۇل جىلى تىپتەن كۇشەيەتىن سىڭايى بار. سەبەبى اقش پەن ەۋرووداق ەلدەرى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان بيىل كوپ استىق, ونىڭ ىشىندە بيداي جيناعان جوق. ءبىزدىڭ نەگىزگى باسەكەلەسىمىز سانالاتىن رەسەي مەن ۋكراينا ەلدەرىنىڭ دە استىق قامباسى ورتا قۇرساق كۇيدە. سوندىقتان اقش جانە ەۋرووداق ەلدەرىنەن بوساعان رىنوكتى بيىل قازاقستان الادى دەپ كۇتىلۋدە.
وسى جىلى «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن ءوندىرۋشىلەردەن 5 ميلليون توننا بيدايدى 25 000 تەڭگەدەن ساتىپ الامىز دەپ, كەيىنىرەك تاعى دا ءۇش ميلليون توننا بيداي قوسىمشا ساتىپ الاتىنىن جاريالادى. قوسىمشا ساتىپ الۋ باعاسى تونناسىنا 16 500 تەڭگەنى قۇرايدى. ارينە بۇل الەمدىك بيداي رىنوگىنداعى باعادان تومەن, بىراق فەرمەرلەرگە قولايلى باعا. ءويتكەنى فەرمەرلەر استىق تاسىمالىنا اقشا شىعارىپ اۋرە بولمايدى. سونىمەن تۇپتەپ كەلگەندە ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى شارۋالاردان جالپى قوسا العاندا 8 ميلليون توننا استىق ساتىپ الادى.
كورپوراتسيا ەڭ الدىمەن شاعىن جانە ورتا شارۋالاردان استىق ساتىپ الۋدى جوسپارلاعان. ءويتكەنى بۇل شارۋلار ءوز ءمۇمكىندىكتەرىمەن الەمدىك رىنوكقا تاۋارلارىن شىعارا المايدى. بارلىق شىعىندى جاباتىنداي ولاردىڭ ونىمدەرى دە كوپ ەمەس. بۇل ءبىر جاعىنان ورتا جولدان ساتىپ الاتىن الىپساتارلاردان دا قورعايتىن توتە جول. مەملەكەتپەن, ياعني ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىمەن سالىستىرعاندا الىپساتارلار ەكى ەسە تومەن باعا ۇسىنادى! كورپوراتسيانىڭ بۇگىنگى قويىپ وتىرعان باعاسى وتە ءتيىمدى. وسى باعاعا فەرمەرلەر اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن جاڭالاپ ءارى تابىس تابۋىنا بولادى.
ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى بەيبىتحان قابدراحمانوۆ بارلىق فەرمەرلەرگە جاسالعان جاعدايدىڭ بىردەي ەكەنىن ايتادى. استىقتى ساتىپ الۋ ەگىستىك كولەمىنە تەڭ. دەسە دە شاعىن فەرمەرلەرگە باسىمدىق بەرىلگەن. ايتپاقشى, وسى جىلى كورپوراتسيا ەكى ميلليون توننا بيدايدى شاعىن فەرمەرلەردەن ساتىپ الدى. ال قازىر ساتىپ الۋ ءىرى كومپانيالاردان جۇرگىزىلىپ جاتىر.
قورىتا ايتقاندا, ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن حالىقتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ جاقسارۋىنا زور ۇلەس قوسۋدا. ديقانداردىڭ دا كوڭىلىندە الاڭ بولماي, توككەن تەرىنىڭ تولەمىن تولىقتاي كورىپ وتىرۋى وسىنداي كورپوراتسيالاردىڭ ساپالى قىزمەتتەرىنىڭ ارقاسى دەۋگە بولادى.
مەرەكە تاڭاتاروۆ.