ەلىمىزدىڭ ەكى بىردەي ءىرى قالاسىندا – استانا مەن الماتىدا دۇنيەجۇزىلىك پاركينسون اۋرۋىمەن كۇرەسۋ كۇنىنە وراي «پاركينسون اۋرۋىن سكانديناۆيالىق ءجۇرىس كومەگىمەن جەڭەمىز – ەكى استانانىڭ مارافونى» اتتى قايىرىمدىلىق ناۋقانى ءوتتى.
ال پاركينسون اۋرۋى 65 جاستان اسقان ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ 1-3% پايىزىندا كەزدەسەدى جانە وتە كەڭ تارالعان, التسگەيمەردەن كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇرعان نەيرودەگەنەراتيۆتىك اۋرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل اۋرۋعا 80 جاستان اسقان قارتتاردىڭ 3-4 پايىزى شالدىعادى. قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەمدە پاركينسون اۋرۋىنا ۇشىراعان 5-6 ميلليونعا جۋىق ادام بار. اقش-تىڭ وزىندە جىل سايىن 50-60 مىڭ ادامعا وسى دياگنوز قويىلادى.
قازاقستاندا پاركينسون دەرتىمەن اۋىراتىن ازاماتتار 25 مىڭعا جەتكەن. جىل سايىن بۇل كورسەتكىش 2500 ادامعا ءوسىپ وتىرادى.
پاركينسون اۋرۋىنىڭ باستى بەلگىسى – دوفامين دەپ اتالاتىن زاتتى تۇزەتىن قارا سۋبستانتسيا ورنالاسقان ورتا ميداعى جۇيكە جاسۋشالارى بىرتە-بىرتە ولەدى. دوفامين جەتىسپەگەن كەزدە ادامنىڭ قيمىل-قوزعالىسىندا قول-اياقتىڭ دىرىلدەۋى, بۇلشىق ەتتىڭ قۇرىسىپ قالۋى, قيمىلدىڭ باياۋلاۋى, دەنەنى ۇستاي الماي قۇلاپ قالۋ سەكىلدى وسى اۋرۋعا ءتان قيىندىقتار تۋىندايدى.
بۇل دەرت بىرتە-بىرتە اسقىنىپ, باسقا اۋرۋ سياقتى بولىپ كورىنەتىندىكتەن, ناقتى دياگنوز قويۋعا ۇزاق ۋاقىت كەتىپ قالۋى مۇمكىن. ال كوپتەگەن ادام بۇل اۋرۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرىن قارتايۋدان بولاتىن قالىپتى نارسە دەپ تۇسىنەدى.
پاركينسونعا شالدىققان ناۋقاستاردا ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى كەنەتتەن تومەندەپ, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر پايدا بولادى, ەڭبەك قابىلەتىنەن ايىرىلادى. ادام ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىنەن ايىرىلاتىندىقتان, پاركينسون اۋرۋى قوعامدىق ماسەلە بولىپ تابىلادى. پاركينسون اۋرۋىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارى تاياۋ كەلەشەكتە ونكولوگيالىق جانە جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىمەن قاتار العاشقى ورىنعا شىعۋى مۇمكىن.
سونىمەن جوعارىداعى يگى باستاما اياسىندا «قيمىل-قوزعالىستاعى بۇزىلىستار قوعامى – ەۋرازيا» مەن «سكانديناۆيالىق ءجۇرىس مەكتەبى – ەۋرازيا» ماماندارى پاركينسونعا شالدىققاندار ءۇشىن سكانديناۆيالىق ءجۇرىستى ۇيرەتۋدىڭ تەگىن دارىستەرىن وتكىزدى. بۇل ساباقتار پاركينسون اۋرۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ دايىندالعان.
Nordic walking دەپ اتالاتىن سكانديناۆيالىق ءجۇرىس سوڭعى 20 جىلدا الەمدەگى ميلليونداعان دەرتتى جانعا دەنساۋلىقتارىن تۇزەۋگە كومەكتەسكەن. مۇنداي ساباقتار كەزىندە بۇكىل دەنەدەگى بۇلشىق ەتتەردىڭ 90 پايىزى جان-جاقتى جاتتىعادى. كادىمگى جۇرىسپەن سالىستىرعاندا كالوريا 45 پايىزعا كوبىرەك جاعىلادى. ءارى اياقتىڭ بۋىندارى مەن ومىرتقاعا تۇسەتىن سالماق 30 پايىزعا تومەندەيدى. قولدىڭ يكەمى جاقسارا تۇسەدى. ميدىڭ ەكى جارتى شارى ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتادى. اعزاعا تۇسەتىن وتتەگى مولشەرى 30 پايىزعا كوبەيەدى. قۋانىش گورمونى – ەندورفين سينتەزى ارتادى.
قىسقاسى, ەكى استانانى قامتىعان ءىس-شارادا الدىمەن پاركينسون دەرتىنە شالدىققان 50 ناۋقاس سكانديناۆيالىق ءجۇرىستى ۇيرەنۋى ءۇشىن ارنايى سىيلانعان تاياقتارعا يە بولدى. تاجىريبەلى جاتتىقتىرۋشىلار مۇنداي ءادىستىڭ پايداسى جونىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەپ, وسى ءجۇرىستىڭ تەحنيكاسىن كورسەتىپ بەردى. ال دارىگەرلەر ساباق بارىسىن باقىلاپ وتىردى.
پايدالى اكتسيا استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدىكتەرىنىڭ جانە باس نەۆرولوگتەرىنىڭ, سونداي-اق قازاقستان نەۆرولوگتەر ليگاسىنىڭ جانە ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىنىڭ جان-جاقتى قولداۋىمەن وتكىزىلدى.
بۇل باستاما ەلىمىزدە پاركينسون اۋرۋىنا جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارتۋ, ناۋقاستار مەن ولاردىڭ وتباسىنا مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ, قيمىل-قوزعالىستاعى بۇزىلىستاردى ەمدەۋگە جانە الدىن الۋعا ارنالعان دالەلدەنگەن ءارى ءتيىمدى ءادىس رەتىندە سكانديناۆيالىق ءجۇرىستى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدى كوزدەيدى.
ەلىمىزدە پاركينسون اۋرۋىن نەيروحيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەۋگە ارنالعان باعدارلامانىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا 5 جىل بولدى. مەملەكەتتىك قولداۋ ارقاسىندا قيمىل-قوزعالىستى ەمدەۋگە ارنالعان زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالىق ادىستەرگە ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى قول جەتكىزىپ وتىر. سونىمەن بىرگە قيمىل-قوزعالىستاعى بۇزىلىستاردى ساپالى تۇردە دياگنوستيكالاۋ جانە كونسەرۆاتيۆتىك تەراپيانى قولدانۋ ماسەلەسى وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. بۇل ماقساتتا وقىتۋ ءىس-شارالارى, ءبىلىم بەرۋ كۋرستارى, كەزدەسۋلەر مەن ناۋقاندار وتكىزىلىپ وتىرادى. تاياۋ ۋاقىتتان بەرى «قيمىل-قوزعالىستاعى بۇزىلىستار قوعامى – ەۋرازيا» كاسىبي قوعامدىق بىرلەستىگى ۇيىمداستىرىلدى. ۇيىمنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – پاركينسون اۋرۋىنا جانە قيمىل-قوزعالىستاعى بۇزىلىستارعا قاتىستى اقپاراتتىق ساياساتتى جۇرگىزۋ.
ال پاركينسون اۋرۋى مىقتىلاردى دا اينالىپ وتپەگەن. ولاردىڭ اراسىندا ريم پاپاسى يوانن پاۆەل II, مۇحاممەد ءالي, مايكل دجەي فوكس, ماو تسزەدۋن, سالۆادور دالي, بيلل گەيتس سىندى زامانىمىزداعى ۇلى تۇلعالار دا بار.
ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى