قانت – وتە زياندى جانە ۋىتتى زاتتەككە جاتادى, ونى مولشەرىنە قاراماستان تۇتىنۋ قانت ديابەتىنە, زاتتەك الماسۋ اۋرۋىنا, جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنىڭ دامۋىنا اپارادى. تاعامتانۋ عالىمى اتكينس ايتقانداي, «قانت – تاپ-تازا, اپپاق, ولىمگە اپاراتىن زات».
ءبىز يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. بۇگىندە جۇرەككە جاسالاتىن مانيپۋلياتسيالار, اعزا الماستىرۋ سەكىلدى اسا كۇردەلى وتالار كۇندەلىكتى ورىندالادى. وسىلايشا وتاندىق مەديتسينا ماماندارى قازاقستاننىڭ الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى جولىندا ۇنەمى دارىگەرلىك داعدىلارىن جەتىلدىرىپ كەلەدى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن 12 جىلعا جۋىق باسقارعان, الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا كورنەكتى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەڭ جوعارى لەون بەرنار اتىنداعى سىيلىعىن يەلەنگەن بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, عالىم تورەگەلدى شارمانوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– تورەگەلدى شارمان ۇلى, بۇگىنگى ءداۋىردىڭ بيىك جەمىستەرىنىڭ سىرىن وتكەن عاسىردىڭ جەڭىستەرىنەن ىزدەگەنىمىز دە ابزال. جاڭا ۇرپاقتىڭ وتكەننىڭ ونەگەسىنەن ساباق الۋى ماقساتىندا اڭگىمەمىزدى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا وتكەن عاسىردا ورىن العان ايتۋلى وقيعادان باستاساق؟
– ءيا, قازىرگى الەمدىك مەديتسينا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە, دامۋىنا قازاقستان تاراپىنان دا زور ۇلەس قوسىلعانى ايقىن. 1978 جىلى ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى استاناسى – الماتى قالاسىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ العاشقى سانيتارلىق-مەديتسينالىق جاردەم بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوتتى. قازاقستاننان, ونىڭ استاناسى الماتىدان تاراعان سالتاناتتى حابار دۇنيە جۇزىندەگى تەلەديدار مەن باسپا بەتتەرىنەن جارىق كوردى. دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ وسى حالىقارالىق فورۋمى ەلىمىزدىڭ داڭقىن بارشا الەمگە اسقاقتاتقان ەدى.
– دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلەرى ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدى ءاردايىم الماتى كونفەرەنتسياسىمەن بىرگە اتايدى جانە ونىڭ باستى ۇيىمداستىرۋشىسى سانايدى...
– مەن قازكسر دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى رەتىندە وسى حالىقارالىق دارەجەدەگى فورۋمنىڭ ەلىمىزدە ءوتۋى ءۇشىن بار ىنتا-جىگەرىمدى سالىپ, كىرىسكەن ەدىم. باستاپقىدا بۇل بيىك مارتەبە سول كەزدە «شىعىس ءىنجۋى» اتانعان تاشكەنت قالاسىنا بۇيىرعانداي ەدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە ءبىزدىڭ دە قاتىسۋىمىز تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم. وسىلايشا, ورتالىق كوميتەتتىڭ قولداۋىمەن ماسكەۋگە حات جولداۋىمنىڭ ارقاسىندا كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋدى ادىلەتتى تۇردە جەڭىپ الۋ ءۇشىن وتكىزىلەتىن سايىسقا الماتى دا قاتىساتىن بولدى. تاشكەنت, ءنوۆوسىبىر, باكۋ, تبيليسي جانە الماتى – وسى بەس قالا كونفەرەنتسيانى وتكىزۋ ءۇشىن ۇمىتكەر اتاندىق. ءار قالاعا ەكى كۇندەي ۋاقىت بەرىلدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە رەسپۋبليكانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرىن, بارشا مۇمكىندىگىمىزدى جان-جاقتى تانىتىپ, كورسەتە ءبىلۋ قاجەت بولدى. كۇرەسكە بار كۇشىمىزدى, ىسكەرلىگىمىزدى جۇمىلدىرىپ, ء«بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان» وراسان دايىندىقتىڭ ارقاسىندا قىزۋ باسەكەلەستىكتەن ۇزدىك شىقتىق. ءسويتىپ ارنايى قۇرىلعان حالىقارالىق كوميسسيانىڭ ءبىراۋىزدان ماقۇلداۋىنا يە بولىپ, كونفەرەنتسيانى وتكىزۋ مارتەبەسىن جەڭىپ العان ەدىك. بۇل ارينە, باقىتتى شاق بولاتىن. بىراق وراسان جاۋاپكەرشىلىكتى موينىمىزعا العاندىعىمىز دا ايقىن ەدى. وسىلايشا اسا جاۋاپتى تاريحي كەزەڭدەگى وقيعالار تىزبەگىنىڭ ارناسىن بۇرىپ, ارنايى حالىقارالىق كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپشى بولدىق. ياعني باستاپقىدا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن تاشكەنتتىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان مارتەبەلى حالىقارالىق فورۋمدى الماتىدا وتكىزۋ قۇقىعىن جەڭىپ العانىمىز ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باسشىلارى مەنى الماتى كونفەرەنتسياسىنىڭ باستى ۇيىمداستىرۋشىسى سانايدى. ال مەن ءوزىمدى ءاردايىم قاتارداعى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە اتاپ كەلەمىن.
– حح عاسىرداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ايتۋلى وقيعاسى بولعان الماتى كونفەرەنتسياسىنىڭ ادامزاتقا بەرگەن باستى ناتيجەسى قانداي؟
– كونفەرەنتسيادا قابىلدانعان الماتى دەكلاراتسياسى كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلى حارتياسى اتاندى. بۇل دەكلاراتسيانىڭ باستى ءمانى – ادامزات تاريحىندا تۇڭعىش رەت ادامنىڭ دەنساۋلىققا قۇقىعى بارلىق مەملەكەتتەرمەن شارتسىز مويىندالدى جانە دەنساۋلىق ادامزاتتىڭ باستى قۇندىلىعى رەتىندە تانىلدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ الماتى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدىڭ ناتيجەسىندە ادامزات دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بۇرىنعى بۇكىل تاريحىنا قاراعاندا زور جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. دەكلاراتسيانىڭ يدەيالارى مەن ۇستانىمدارى كوپتەگەن ەلدە ىسكە اسىرىلدى. مەملەكەتتەردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قۇراپ, ميللياردتاعان حالىققا دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋعا شىنايى مۇمكىندىكتەر بەردى. مىسالى, برازيليا كونستيتۋتسياسىنا ازاماتتاردىڭ كەپىلدى مەديتسينالىق كومەك الۋى تۋرالى الماتى دەكلاراتسياسى ايدارىمەن ارنايى باپ ەنگىزىلدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ءوزىنىڭ مىڭجىلدىق دەكلاراتسياسىندا ادامزات دامۋىنىڭ ون باسىمدىعىنىڭ التاۋىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ىسىنە ارنادى. سول كەزدە كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى «كونفەرەنتسيا الەم جۇيكەسىنىڭ ورتالىعىنا قوزعاۋ سالدى» دەدى. وسىلايشا الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى الماتىدا ءوزىنىڭ جاڭا داۋىرىنە قادام باستى. الماتى الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ «مەككەسىنە» اينالدى. جىلجىپ وتكەن ۋاقىتپەن بىرگە بارشا الەم ۇدايى وزگەرىس ۇستىندە, قوعامدا فورماتسيالار اۋىسۋدا, ادامنىڭ پروگرەسسيۆتى دامۋى جالعاسۋدا. بىراق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلى حارتياسى اتانعان الماتى دەكلاراتسياسى ۇستانىمدارىنىڭ وزەكتىلىگى مەن ءمانى ساقتالىپ قالدى.
– دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا بيىل 40 جىل تولادى ەكەن. وسىعان وراي ەلىمىزدە قانداي ءىس-شارالار وتكىزىلمەك؟
– دەكلاراتسيانىڭ يدەولوگياسى مەن ۇستانىمدارى ەلىمىزدە قولداۋ تاۋىپ, جىلدار بويى ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى جاردەم جۇيەسىنىڭ اتقاراتىن ءرولى وراسان. سەبەبى قازىر اقپاراتتانعان پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا زامانى. مەديتسينا عىلىمى مەن تاجىريبەسىنىڭ وزىق دامۋىمەن قاتار حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ تاسىلدەرىنەن حاباردارلىعىن ۇدايى ارتتىرۋدا. اڭگىمەنىڭ باسىندا ايتىلعانداي, ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى زاماناۋي سۇرانىستارعا سايكەس ۇزدىكسىز دامۋ ۇستىندە.
قازىرگى زاماناۋي دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ تىڭ ترەندى – ەكوجۇيەلىك قىزمەت كورسەتۋ نەگىزىندە حالىقتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا حاباردارلىعىن ارتتىرۋ. ادامداردىڭ مەديتسينالىق جاردەم الۋ ءۇشىن قاشان جانە قايدا بارۋ قاجەتتىگى تۋرالى تولىق تۇسىنىگى بولۋى ءتيىس. مىسالى, ەلىمىزدە وسى كەزەڭگە دەيىن جەدەل جاردەمگە كوپ شىعىن ءبولىنىپ كەلدى. بۇگىندە ەلىمىزدە شۇعىل جاردەم كورسەتۋ تۇرلەرى ناۋقاستاردىڭ دەنساۋلىعى جاعدايىنىڭ اۋىرلىعىنا قاراي ساناتتارعا بولىنگەن جانە ەمحانا, اۋرۋحانا جاعدايىندا دا جەدەل جاردەم تۇرلەرى كورسەتىلەدى. بۇل ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋدا ۇتىمدى. ەكىنشى جاعىنان مەملەكەتتىڭ دە قورىن ۇنەمدەۋدە ءتيىمدى شارا.
الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا 40 جىل تولۋىنا بايلانىستى بيىل 25-26 قازاندا ەلىمىزدە جاھاندىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. كونفەرەنتسياعا دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرى, الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ قوعامداستىعىنىڭ وكىلدەرى قاتىسادى. جاقىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى باسشىلىعى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ە.ءبىرتانوۆ باستاعان ۇيىممەن بىرگە وسى حالىقارالىق فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىن تالقىلادى. حالىقارالىق الماتى كونفەرەنتسياسىنىڭ وتانىندا جالعاسىن تابۋى – ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى مارتەبەلى, جاۋاپتى ىستەرىنىڭ قاتارىندا. مينيسترلىك سايتىندا جاھاندىق كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە قوسىمشا بەت ارنالعان. بۇگىندە كونفەرەنتسيانىڭ باعدارلاماسى, تۇجىرىمداماسى مەن ماتەريالدارى ازىرلەنۋ ۇستىندە.
– تورەگەلدى شارمان ۇلى, سەڭگىرلى سەكسەن سەگىزگە اياق باسقالى تۇرعان اسا قادىرمەندى شاعىڭىزدا بولساڭىز دا, بۇكىل سانالى عۇمىرىڭىزدى ارناعان تاعامتانۋ سالاسىندا جاڭالىقتار اشۋدان شارشاماي كەلە جاتقاندىعىڭىز بارشاعا بەلگىلى.
– ۇزاق جاساۋشىلاردىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەسى زور. بەلگىلى فيزيك يوففە سەكسەنىندە جاڭا ينستيتۋتتار اشتى. جاس ۇلعايا كەلە عالىمداردىڭ تاجىريبەسى شىڭدالىپ, ويلارى جيناقتالا تۇسەدى. عىلىمي ىزدەنىستەرىمنىڭ باعىتى تاعامتانۋ بولعاندىقتان, مەنى تاعام سالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسى ۇنەمى تولعاندىرادى. دۇنيە جۇزىندەگى ءولىم-ءجىتىمنىڭ 60 پايىزى دۇرىس تاماقتانباۋعا بايلانىستى ەكەندىگى انىقتالدى. تاعامتانۋ عىلىمى سالاماتتى تاعام ونىمدەرىن عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان زەرتتەيدى. بىراق الەمدە ناعىز سالاماتتى سانالاتىن ءونىم از. سەبەبى ونىمدەردىڭ قۇرامىندا زياندى قوسپالار كوپ. مىسالى, ءتۇرلى جاساندى بوياعىشتار, ساقتاۋىشتار, قانت, ترانسماي قىشقىلدارى, باسقا دا زاتتار بار. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى تەوريالىق ۇستانىمدارىن تاجىريبەلىك تۇرعىدان دالەلدەۋ ءۇشىن, سونداي-اق سالاماتتى تاعام ونىمدەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ ماقساتىندا بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى, قۇرامىندا زياندى قوسپالارى جوق, تاريحتاعى تۇڭعىش سالاماتتى جاڭا ونىمدەردى ازىرلەپ, حالىقتىڭ تۇتىنۋىنا ۇسىنۋدا. مىسالى, بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى يوگۋرتتار, سۇزبەلەر, بالمۇزداق, شوكولادتاردى ايتۋعا بولادى.
– الەمدە ءسۇت ونىمدەرى توننالاپ شىعارىلادى عوي. ونىمدەرىڭىزدىڭ ودان ايىرماشىلىعى قانداي؟
– بيىل ەلىمىزدە شىعارىلاتىن ونىمدەردە جوعارىدا اتالعان زياندى ترانسماي قىشقىلدارىنىڭ مولشەرى كورسەتىلۋى زاڭدى تۇردە رەسىمدەلەتىن بولدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر ونەركاسىپتىك وڭدەلگەن ونىمدەر زامانى. وسىنىڭ سالدارىنان كوپتەگەن ونىمدەردە ترانسماي قىشقىلدارى انىقتالعان. دۇنيە ءجۇزى كومپانيالارى شىعاراتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قۇرامىندا قانت بار. قانت – وتە زياندى جانە ۋىتتى زاتتەككە جاتادى, ونى مولشەرىنە قاراماستان تۇتىنۋ قانت ديابەتىنە, زاتتەك الماسۋ اۋرۋىنا, جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنىڭ دامۋىنا اپارادى. تاعامتانۋ عالىمى اتكينس ايتقانداي, «قانت تاپ-تازا, اپپاق, ولىمگە اپاراتىن زات». مەن ونى «اق ءولىم» دەپ اتايمىن. سوندىقتان ءسىز ايتقان مىڭداعان كومپانيالار شىعاراتىن ءونىمنىڭ كوپشىلىگىن سالاماتتى تاعام قاتارىنا جاتقىزۋعا بولمايدى. سەبەبى ءبارىنىڭ دەرلىك قۇرامىنا قانت قوسىلعان.
عىلىمدا ەشكىمنىڭ زەرتتەۋلەرىن قايتالاعان ەمەسپىن. حالىق دەنساۋلىعىنا ەرەكشە پايدالى ونىمدەر توپتاماسىن ۇسىنىپ وتىرمىز. بيە ءسۇتى نەگىزىندە ازىرلەگەن ونىمدەرىمىزدىڭ قۇرامىندا قانت نەمەسە باسقا زياندى قوسپالار جوق. بۇل الەمدە العاش رەت ازىرلەنگەن, دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان, تاڭداۋلى سالاماتتى ونىمدەر. ءار ادام ءۇشىن باستى بايلىق دەنساۋلىق ەكەندىگى ءسوزسىز. سوندىقتان تارازى ۋاقىتتىڭ ءوزى جاڭالىعىمىزدىڭ جاعىمدى جاقتارىن دالەلدەپ, ونىمدەرىمىزدىڭ حالىقتىڭ جاپپاي تۇتىنىسىندا لايىقتى ورىن تاباتىندىعىنا سەنىمدىمىن. ءبىز سوڭعى ۋاقىتتا تىڭ تاجىريبەلىك ماقساتتا جانە جاپپاي سۇرانىستى ەسكەرۋمەن سيىر سۇتىنەن جاسالعان يوگۋرت, باسقا دا تاعامداردىڭ جاڭا تىزبەگىن قانت قوسپاي شىعارا باستادىق. بۇرىنعى تاريحىندا قازاقتار جانە باسقا دا حالىقتار ايراندى, سۇزبەنى جانە باسقا ونىمدەردى قانت قوسپاي ازىرلەگەن عوي. قانت – حح عاسىر ونەركاسىبىنىڭ جاساندى تۋىندىسى جانە ادامداردىڭ سەزىم رەتسەپتورلارىن جاۋلاپ العان. سوندىقتان ءبىز ءدامدى جانە ءتاتتى دەگەن ۇعىمداردى اجىراتا المايتىن بولعانبىز. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە, كوپتەگەن ونىمدەردىڭ تابيعي ءدامىنىڭ ءوزى ۇنامدى كەلەدى جانە دەنساۋلىق ءۇشىن پايدالى.
– بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە جالاقىنى ۋاقتىلى تولەمەۋ, ءتىپتى قاراجات تابا الماي تاراپ كەتۋى سەكىلدى شيەلەنىستى ماسەلەلەر ورىن الۋدا. ءسىز باسقاراتىن 80 ادامنان استام ۇجىمى بار قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىندا, ونىڭ قوسىمشا ۇيىمدارىندا وسىنداي قيىنشىلىقتار كەزدەسە مە؟
– جوق, مۇنداي قيىنشىلىقتارعا ءبىز جول بەرمەۋگە تىرىسامىز. سەبەبى ءبىزدىڭ باسقارۋ مەنەدجمەنتىمىز شارۋاشىلىق ەسەپتى قولدايدى. ياعني كورسەتكەن قىزمەتىمىز بەن شىعاراتىن ونىمدەرىمىزدەن تۇسەتىن قارجىنىڭ ەسەبىنەن ءتۇرلى شىعىندارىمىزدى, ونىڭ ىشىندە, قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنا دا قاتىستى شىعىنداردى ءاردايىم ۋاقتىلى وتەپ وتىرامىز.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»