«جۋرناليستيكاداعى جولى قيىن شارۋانىڭ ءبىرى – بليتس-سۇحبات. سويلەسەتىن ادامىڭمەن اڭگىمەنىڭ تاقىرىبىن الدىن الا كەلىسە المايسىڭ, ونىڭ سەنىمەن سۇحباتقا قانشا ۋاقىت بولۋگە مۇمكىندىگى بار ەكەنىن دە بىلمەيسىڭ, ونى ايتاسىز – كەيدە ءتىپتى سۇحبات بەرەتىن-بەرمەيتىنىن دە ءبىلمەيسىڭ. ءوزىمىز بليتس-سۇحبات الۋدان اۋلاقتاپ جۇرەتىنىمىزدى جاسىرمايمىز» – ءبىر جولى وسىلاي جازعانىمىز بار ەدى. ايتسە دە, ءبىز كەشە بليتس-سۇحبات الۋعا ءوزىمىز ۇمتىلدىق. سويلەسەتىن ادامىمىزدىڭ بىزگە سۇحبات بەرەتىندىگىنە دە ءشۇبا كەلتىرگەنىمىز جوق. اگرارلىق سالانىڭ ءىرى مامانى, كەزىندە سوۆحوز ديرەكتورى, اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ورتالىق كوميتەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى بويىنشا حاتشىسى, رەسپۋبليكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقارعان ەلىمىزگە بەلگىلى تۇلعا ۆالەنتين يۆانوۆيچ دۆۋرەچەنسكيدىڭ بىزگە ەكى كەشتىڭ اراسىندا وتە كەرەك بولا قالاتىن ءجونى بار. سەنات نۇرسۇلتان نازارباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن زاڭدى قابىلداعاندا ەسىمىزگە الدىمەن وسى كىسى ورالعان ەدى. ولاي بولاتىن سەبەبى – پرەزيدەنتكە وسى اتاقتى بەرۋ جونىندەگى باستامانى العاش رەت ۆالەنتين يۆانوۆيچ كوتەرگەن بولاتىن.
سونىمەن, تەلەفونداعى اڭگىمەمىزگە قۇلاق تۇرەلىك.
– ۆالەنتين يۆانوۆيچ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندەگى سەكتور مەڭگەرۋشىسى بولات قاليانبەكوۆتەن قالتافون ءنومىرىڭىزدى العانىما ەكى-ءۇش ساعات بولعانىمەن جاڭا عانا حابارلاسىپ وتىرمىن. ءسىزدىڭ «حابار» ارناسىنا سۇحبات بەرەتىنىڭىزدى ەستىگەننەن كەيىن سونداعى سوزدەرىڭىزدى ەستىگىم كەلگەن. بىراق ارناداعى ءسوزىڭىز تىم قىسقا قايىرىلدى. گازەت ءۇشىن ويىڭىزدى تولىعىراق ايتساڭىز. بۇل ۇسىنىس ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزدە قاشان ءپىسىپ-جەتىلىپ ەدى؟
– كوپ بولدى. تالاي جىلداردان بەرى. بۇل جايىندا بەيرەسمي جاعدايدا ءبىراز ادام ايتىپ تا ءجۇردى عوي. مەن دە ايتىپ ءجۇرەتىنمىن. انا جىلى بايكەن ءاشىم ۇلى دا ەلباسى ەڭبەگىن باعالاۋ جونىندە ءبىر سۇحباتىندا ايتقان.
– «كازاحستانسكايا پراۆدادان» وقىعان شىعارسىز. ول سۇحباتتى مەن الىپ ەدىم.
– ءيا, «كازپراۆدادان» وقىعانمىن. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن پرەزيدەنتپەن ءبىر مەرەكە كەزىندە كەزدەسىپ قالدىم. «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, جۇرتتىڭ ءبارىن ماراپاتتاپ جاتاسىز. ءسىزدىڭ ءوزىڭىزدىڭ ەڭبەگىڭىزگە باعا بەرىلمەيدى. بۇل ادىلدىك ەمەس. ءسىزدى قالاي ماراپاتتاۋعا بولادى؟», دەدىم. ول كىسى ادەتتەگىدەي ازىلگە باسىپ, «نەمەنە, اتاعىم از با؟ وزىمە ءوزىم ناگرادا بەرەيىن بە ەندى؟» دەپ, اڭگىمەنى باسقا ارناعا اۋىستىرىپ جىبەردى. مىنا 20 جىلدىق قايتا-قايتا كوتەرىلىپ, باسىلىپ قالىپ جۇرگەن ۇسىنىسقا قوزعاۋ سالىپ جىبەردى.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن وسى بيىك اتاققا لايىق دەگەندە ءسىز ول كىسىنىڭ قانداي ەڭبەكتەرىن ەسكەرىپ ايتاسىز؟
– ءومىر بويى قازاقتارمەن بىرگە كەلە جاتىرمىن دەسەم دە ارتىقتىعى جوق. بۇل حالىقتىڭ نەبىر تاماشا پەرزەنتتەرىمەن جاقىن تانىس بولدىم, اتقارعان جاۋاپتى جۇمىستارىما بايلانىستى تالايىمەن ارالاسىپ-قۇرالاستىم. سولاردىڭ ىشىندە وزىمە ەڭ ەرەكشە اسەر ەتكەن تۇلعا – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ول كىسىنىڭ ءومىرىن, ونەگەسىن, سان سالالى قىزمەتىن, ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىن, سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگىن ايتىپ جاتۋعا قازىر ۋاقىت از. مەن ولاردىڭ ءبارىن ونشا جەتىك بىلمەۋىم دە مۇمكىن. سوندىقتان ءوزىم جاقسى بىلەتىن سالاعا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى ايتايىن. ءوزىڭىز دە حاباردارسىز عوي, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1984 جىلعا, ياعني مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعانعا دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن ەشقاشان تىكەلەي اينالىسپاعان. وعان دەيىن ماماندىعى دا, باسقارعان سالاسى دا تەك تازا ونەركاسىپكە قاتىستى ەدى. ۇكىمەت باسىنا كەلىسىمەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءىستىڭ جاعدايىنا تەز قانىعىپ, اگرارلىق سالانىڭ تەحنيكالىق تۇرعىدان جاراقتاندىرىلۋىنا قاتتى كوڭىل ءبولدى.
مەن سوناۋ 1962 جىلدان سوۆحوزدىڭ باس اگرونومى بولىپ ىستەپ ەدىم. بۇرىن قالاي ەدى؟ ولسەڭ دە, تىرىلسەڭ دە, قانداي شىعىنمەن بولسا دا, قالايدا استىق الۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ استىعىن جيناۋعا بۇكىل سوۆەت وداعى جۇمىلعانداي بولاتىن, ارميانىڭ كولىگىنە دەيىن, ستۋدەنتتەرگە دەيىن سول ناۋقانعا تارتىلاتىن. سوناۋ الىستاعى رەسپۋبليكالاردان كومباينشىلار الدىرتىلاتىن. ميلليارد پۇت استىق تاپسىرعان جىلى اۋپارتكومنىڭ حاتشىلارىنا دەيىن وڭىرىنە وردەن تاعاتىن. ونداعان ادامدار سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاناتىن. سوندا دا گەكتارىنان 5 تسەنتنەردىڭ ماڭايىندا ءونىم الىناتىن. ايتەۋىر مول استىق الۋ ءۇشىن جەردى ابدەن وڭدى-سولدى جىرتىپ تاستادىق سول كەزدە. كەيىننەن ءبىزدىڭ قوستاناي وبلىسىندا گەكتارىنان 10 تسەنتنەر استىق الۋعا قول جەتكىزدىك. كەيىنگى ون جىلدا 13-14 تسەنتنەردەن الىپ ءجۇرمىز. تۇراقتى تۇردە.
– دەگەنمەن, قازاقستان بيداي ءوندىرۋ ءۇشىن تاۋەكەلشىل ايماققا جاتادى عوي. قۇرعاقشىلىق جىلدارى قالاي بولىپ ءجۇر؟
– سونى ايتقالى وتىرمىن عوي. مىسالى, 1975 جىلى ءبىز ءار گەكتاردان 2,5 تسەنتنەردەن عانا استىق الدىق. تۇقىمعا ءدان جيناي الماي قالدىق. ءدال سونداي قۇرعاقشىلىق وتكەن جىلى قايتالاندى. سول 2010 جىلى ءبىز قوستاناي وبلىسىندا گەكتارىنان 9 تسەنتنەردەن استىق الدىق. ايىرماسى جەر مەن كوكتەي ەمەس پە؟
– ال بۇل ايتقانىڭىزدى پرەزيدەنت قىزمەتىمەن قاي قىرىنان بايلانىستىرىپ تۇرسىز؟
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىزدىڭ جالپى جەرگە دەگەن كوزقاراسىمىزدى تۇبىرىنەن وزگەرتىپ جىبەردى. ءتىپتى توڭكەرىپ ءتۇسىردى دەسەك تە بولادى. 1994 جىلى, تىڭنىڭ 40 جىلدىعىن اتاۋعا سول كەزدەگى تسەلينوگرادقا كەلىپ, ءسوز سويلەگەنىندە تالاي ادام ول كىسىنى ءتىپتى ءتۇسىنبەگەن ەدى. راسى كەرەك قوي. كولحوزداردى, سوۆحوزداردى تاراتسا, توز-توز بولىپ, قۇرىپ كەتەتىندەي كورىپ ەدىك. جەردى جەكە مەنشىككە بەرۋ دەگەن ءتىپتى اقىلعا سىيمايتىنداي نارسە سياقتى بولاتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سولاي ەتۋ كەرەكتىگىنە اقىرى جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ كوزىن جەتكىزدى. پرەزيدەنتىمىز بىزگە جەردى جەكە مەنشىككە دە بەردى, 49 جىلعا ارەنداعا دا بەردى. ءسويتىپ, جەرگە قوجايىندى ورالتتى. جەردىڭ يەسى پايدا بودى. جەردىڭ يەسى شىققاننان كەيىن-اق ءىس باسقاشا ءجۇرىپ بەردى. جانارماي دا, جاعارماي دا, تەحنيكا دا, ءبارى دە ەسەپتەلۋگە اينالدى. ارتىق شىعىن جويىلدى. بۇرىنعىداي «استىق ءۇشىن بۇكىلحالىقتىق مايدان» اشۋ قويىلدى. قازىر باياعى ميلليارد پۇت استىق الۋ كادۋىلگى جايعا اينالدى. بيىل, مىسالى, پۇتقا شاققاندا ەكى ميللياردقا جۋىق استىق جينالدى. قازىر ديقاندار باسقا رەسپۋبليكا تۇرماق, باسقا وبلىس تۇرماق, باسقا اۋداننان دا كومەك سۇرامايدى. تابىسىنان ايىرىلاتىنىن بىلەدى. ال بۇرىن شە؟ قانشا ەڭبەك ەتسە دە تۇراقتى ايلىقتان ارتىق ەشتەڭە المايتىن ەدى عوي. اۋىسپالى قىزىل تۋدان باسقا.
پرەزيدەنتتىڭ قازاقستاننىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ەڭبەگى ونىڭ مال شارۋاشىلىعىنا قامقورلىعىنان دا كورىنەدى. ەلباسى بۇگىنگى مال شارۋاشىلىعىن وندىرىستىك نەگىزگە اۋىستىرۋدى تىكەلەي قاداعالاپ وتىر. مىقتى جەم-ءشوپ قورى جاسالاتىن بولدى. اسىل تۇقىمدى مال كوپتەپ اكەلىنىپ جاتىر. ونىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورىپ تە كەلەمىز. مىناعان قاراڭىز. بۇرىن ءار سيىردان جىلىنا ورتاشا 1800 ليتر ءسۇت ساۋىلاتىن. قازىر شە؟ قازىر ءار سيىردان جىلىنا 5-6 مىڭ ليتر ءسۇت ساۋىلادى. ايىرماسىن اڭعارىپ تۇرسىز عوي؟ بۇل ۇلكەن ءىستىڭ باسى عانا. پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاقستاندى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشىسىنا اينالدىراتىنىنا سەنەمىن.
مەن پرەزيدەنت تۋرالى كوپ ايتا الاتىن اداممىن. قاتارلاس تا جۇمىس ىستەگەنمىن. مينيستر رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باسقاراتىن ۇكىمەتتىڭ مۇشەسى دە بولعانمىن.
– عافۋ ەتىڭىز, ءدال قازىر ۇزاق اڭگىمەگە ۋاقىت تا, سول اڭگىمەنى قاعازعا تۇسىرە قالعاندا سالا قوياتىن گازەتتە ورىن دا بولماي تۇر.
– سوندىقتان تەلەفونمەن مىنا جانتالاس اڭگىمەدە سىزگە ول كىسىنىڭ تەك ءبىر ەڭبەگىن – اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەن رەفورماتور تۇلعاسى رەتىندەگى ەڭبەگىن عانا ايتىپ وتىرمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اگرارلىق سالانى ءتۇبەگەيلى وزگەرتىپ, قاتىپ-سەمىپ قالعان سانانى سىندىرىپ بەرگەن ادام. پرەزيدەنتتىڭ اگرارلىق سالاداعى ەڭبەگى ءۇشىن عانا قانداي اتاق بەرسە دە جاراسادى.
– ۆالەنتين يۆانوۆيچ, قالاي ويلايسىز, پرەزيدەنت سەنات قابىلداعان زاڭعا قول قويماي جۇرمەي مە؟ وسىعان ۇقساس جاعداي بۇرىن دا بولدى عوي.
– مەنىڭشە, قول قويۋعا ءتيىس. بۇل جاعدايدىڭ ءجونى بولەك. بۇل شەشىم ەلدىڭ ۇلى تويىنىڭ قارساڭىندا قابىلدانىپ وتىر. ءتىپتى, ءوزىنىڭ كىسىلىك كىشىكتىگىنە بايلانىستى زاڭعا قول قويۋدان باس تارتسا, زاڭنىڭ ءتيىستى بابى ىسكە قوسىلادى. وندا زاڭ پرەزيدەنتكە قول قويۋعا بەرىلگەننەن كەيىن ءبىر ايدان سوڭ كۇشىنە ەنەدى. قانداي جولمەن بولسا دا ءبىز ءۇشىن ەلباسىمىزدىڭ ەڭبەگى لايىقتى باعالانعانى ماڭىزدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ءبىز دە سولاي ويلايمىز.
سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.