ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق جولىنا كوز جۇگىرتىپ, وتكەن مەن بۇگىنگىنى سالىستىرا قارار بولساق جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتى بايقايمىز. ساياساتتا, ەكونوميكادا, مادەنيەتتە, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا رەفورمالار جۇرگىزۋدە ەداۋىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. سونىڭ ىشىندە ەلدەگى ءتارتىپتى ساقتاۋ مەن ادام قۇقىن قورعاۋداعى جەتىستىكتەر قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بارىسىنا بايلانىستى ەڭسەرىلگەنى ايقىن بىلىنەدى. بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ باعىتىنا ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ ناتيجەسى وراسان زور بولدى. وسىعان وراي تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولۋىنا دەم بەرگەن جۇيەلى ءتارتىپتىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى, سونداي-اق ەكسترەميزم جانە تەرروريزممەن كۇرەس ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆپەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– قالمۇحانبەت نۇرمۇحانبەت ۇلى, ەڭ قاسيەتتى دە قاستەرلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قازاقستان حالىقتارى ءۇشىن ۇلكەن مەيرام. وسى ورايدا ەلدەگى قازىرگى ىشكى ءتارتىپ, ادامداردىڭ قۇقى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ماسەلەلەرى قانداي دەڭگەيدە دەپ باعالار ەدىڭىز؟
– تاياۋدا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جيىرما جىل تولادى. وسى ايتۋلى مەرەكە قارساڭىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا باستالعان ونجىلدىقتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتتارى مەن بولاشاق باعدارىن انىقتاپ بەردى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك رەفورمالار بويىنشا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتىن ەلىمىز قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردەن بولە-جارا قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى, قانداي جەتىستىكتىڭ بولماسىن ءتۇپ قازىعى – ءتارتىپ. ءتارتىپ بار جەردە تابىس بار. بۇل تۋراسىندا ەلباسىمىز قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن الەمدىك ستاندارتتارعا, قازىرگى نارىقتىق جاعدايعا ءسايكەستەندىرەتىن وزگەرىستەردى ناقتىلاپ بەردى.
ەلىمىز سوڭعى 20 جىل بويى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قىلمىستىق قولسۇعۋشىلىقتاردان قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. قۇقىقتىق ساياساتتى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى قۇقىقتىق رەفورما مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ, قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ جانە دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋى شەڭبەرىندە ايقىندالىپ كەلەدى.
ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىن ءبىز جاقىن ۋاقىتتا سەزىنەمىز. رەفورمانىڭ ارقاسىندا ىشكى ىستەر ورگانى كوپتەگەن قوسالقى قىزمەتتەردەن بوساتىلدى. مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتاردىڭ جۇمىسىمەن ەندىگى جەردە دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارى اينالىساتىن بولسا, كامەلەتكە تولماعانداردى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ جانە بەيىمدەۋ جۇمىستارىمەن ءبىلىم بەرۋ ورگاندارى اينالىسادى. كولىك قۇرالدارىن تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋ جانە كۇزەت قىزمەتى دە باسقا سالالارعا بەرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل وزگەرىستەر الداعى جەمىستى ىستەردىڭ باستاۋى بولماق.
– ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ول ورىن العان قىلمىس پەن وقيعالار تۋرالى حابارلاما مەن ارىزداردى تولىعىمەن تىركەۋ. بۇرىن وسىنشا قىلمىس ەسەپتەن جاسىرىلىپتى دەگەندى ەستۋشى ەدىك. قازىرگى جاعداي قالاي؟
– جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىزدىڭ ماقسات – ەلباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ۇسىنعان باعىتتارىن ابىرويمەن جۇزەگە اسىرۋ. بۇل باستامالاردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ پوليتسياعا دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان قادامدار. قازىرگى كۇنى بارلىق ارىزدار تىركەلەدى, بۇرىنعىداي شاعىمدانۋشىنىڭ ارىزىن قايتارىپ الۋعا ۇگىتتەۋ نەمەسە جاسىرىپ قالۋ دەگەن جوق. ءسوزسىز, قىلمىس تۋرالى ارىزداردى تولىق تىركەۋ, ءبىر جاعىنان, ونىڭ ارتۋىنا اكەپ سوقتىرسا, ەكىنشى جاعىنان اشىلۋ كورسەتكىشىنە دە كەرى اسەرىن بەرۋى مۇمكىن. الايدا, مۇنى ەسەپكە الۋ – تىركەۋ ءتارتىبىندەگى وڭ وزگەرىستەر دەپ ءبىلۋىمىز قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا پروكۋراتۋرا تاراپىنان باقىلاۋ كۇشەيتىلىپ, قىلمىستاردى ەلەكتروندىق تىركەۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل ازاماتتاردىڭ شاعىمدارى مەن ارىزدارىن ۋاقىتىندا قاراستىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. وسى جۇيە نەگىزىندە ازاماتتاردىڭ ارىزدارى اۆتوماتتى تۇردە باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ سەرۆەرىنە ءتۇسىپ تۇرادى. اتالعان ماسەلەلەر ءۇستىمىزدەگى جىلعى 3 شىلدەدە ءىىم-ءنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا, ال 4 شىلدەدە باس پروكۋراتۋرامەن ءبىرلەسكەن القا وتىرىسىندا قارالدى. مۇنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ قويعان تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا, حالىقتىڭ ساقشىلارعا دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر.
– تارازدا بولعان وقيعا كوپ نارسەنى اڭعارتقانى انىق. تەرروريزم الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, سونىڭ ىشىندە دامىعان ەۋروپادا دا ورىن الىپ وتىرعانى راس. ەندەشە, بۇل قاتەردەن قازاقستاننىڭ دا سىرت قالمايتىنى بەلگىلى بولدى.
– بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى وتكىزگەن ءدىني ەكسترەميزم جانە تەرروريزممەن كۇرەس ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە دە جان-جاقتى ايتىلدى. بۇگىندە الەم ەلدەرىندە ورىن الىپ وتىرعان بۇل قاتەردەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە شەت قالماي تۇرعانى انىق. بىراق قازاقستانعا قارسى جاسالعان تەرروريزمدى ىمىراسىز باسىپ-جانشۋعا مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگى جەتەدى. مەملەكەتتىڭ قولىندا كۇش تە, قۋات تا, جىگەر دە بار. ءبىز لاڭكەستىكتى تۇبىرىمەن جوق قىلامىز, دەدى ەلباسى. ارينە, تارازدا ەرەكشە اۋىر قىلمىس جاسالعانىن ايتۋ كەرەك. بۇل بىزگە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ۇنەمى ساقاداي-ساي ازىرلىكتە, دايىندىقتا بولۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق بارلىق قازاقستاندىقتاردا بۇل ورايدا قىراعىلىق تا بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ەگەر لاڭكەستىككە قاتىستى دەرەكتەر بايقالاتىن بولسا, ونى دەرەۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاۋ قاجەت. ءبىز مۇنداي قاتەرگە قارسى ءبارىمىز بىرىگىپ, ءبىر جۇدىرىقتاي تۇيىلە كىرىسسەك ەشبىر لاڭكەستىك اتاۋلىعا جول بەرمەيتىنىمىزگە سەنەمىن.
– كەزىندە ەلدەگى قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋگە بايلانىستى بىرقاتار وڭدى شارالار جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى. دەگەنمەن, كەيدە اسىعىستىق ورىن العان سەكىلدى كورىنەدى. ايتپەسە, قىلمىستىق-اتقارۋ ءجۇيەسىن قايتادان قۋدالاۋ ورگانىنا قايتارۋ نەنى بىلدىرەدى؟
– 2011 جىلعى شىلدەدە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرۋ تۇزەتۋ مەكەمەلەرىندە كريمينالدىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ, سونداي-اق قىلمىستىق ورتانىڭ بەدەلدىلەرى مەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار باسشىلارىنىڭ ارنايى كونتين-گەنتتىڭ باسىم بولىگىنىڭ تارتىبىنە تەرىس اسەر ەتۋىن بەيتاراپتاندىرۋ قاجەتتىلىگىنە نەگىزدەلدى.
قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى 2002 جىلدان ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە بولدى. الايدا, وسى ۋاقىت ىشىندە ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە كريمينوگەندىك جاعداي كۇتىلگەن ناتيجەگە ساي جاقسارعان جوق. جانە بۇل كوپتەگەن تۇزەتۋ مەكەمەلەرىنە ءتان بولدى. دەنە مۇشەلەرىن زاقىمداۋ جاعدايلارى ورىن الدى, مەكەمە اكىمشىلىگىنىڭ زاڭدى تالاپتارىنا باعىنباۋ (ونىڭ ىشىندە توپتىق) فاكتىلەرىنىڭ سانى, سونداي-اق تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە ەسىرتكى قۇرالدارىن, قارۋ-جاراق, ۇشتى, وتكىر ءجۇزدى زاتتار, ۇيالى تەلەفوندار مەن اقشالاي قاراجاتتار كىرگىزۋ فاكتىلەرىنىڭ سانى ءوستى. سوڭعى ەكى جىل ءىشىندە بىرقاتار تۇزەتۋ مەكەمەلەرىنەن سوتتالعانداردىڭ توپتاسىپ قاشۋ ارەكەتتەرى ورىن الدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تۇزەتۋ مەكەمەسىنەن 2010 جىلعى ماۋسىمدا وق-ءدارى, سۋىق قارۋ جانە قولدان جاسالعان جارىلعىش قۇرىلعىلاردى قولدانىپ, 21 سوتتالعان قاشتى. اعىمداعى جىلعى شىلدەدە بالقاش قالاسىنىڭ تۇزەتۋ مەكەمەسىنەن 16 سوتتالعاننىڭ قارۋلى قاشۋ ارەكەتىنىڭ جولى كەسىلدى.
– دەمەك, كەيبىر وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي مۇنداي ماڭىزدى مىندەتتى اتقارۋ تالاپ دەڭگەيىنەن شىقپاعاندىقتان «ەشتەن كەش جاقسى» دەپ بۇرىنعى كۇيگە ورالۋ دۇرىس بولعانى عوي؟
– ءيا, جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلار قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرۋگە نەگىز بولدى. الەمدە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى ءىىم-ءنىڭ قۇزىرەتىنە قارايتىن كوپتەگەن مەملەكەتتەر بار. ماسەلەن, جازالاردىڭ ورىندالۋىنا يسپانيا جانە ۇلىبريتانيادا (2007 جىلعا دەيىن), افريكانىڭ (انگولا, گابون, گامبيا, ەگيپەت, زامبيا, كەنيا, مالاۆي, ناميبيا, نيگەريا, سۋدان, تانزانيا, رۋاندا), لاتىن امەريكاسىنىڭ (بەليز, بوليۆيا, گۆاتەمالا, گوندۋراس, مەكسيكا, نيكاراگۋا, ۋرۋگۆاي, ەكۆادور), ازيانىڭ (بانگلادەش, ۆەتنام, ءۇندىستان, كامبودجيا, لاوس, سولتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر) كوپتەگەن ەلدەرىندە جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك (يزرايل, يوردانيا, يەمەن, كاتار, كۋۆەيت, ليۆان, ساۋد اراۆياسى, سيريا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ومان) ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى جاۋاپ بەرەدى.
ال بىرقاتار دەموكراتيالىق ەلدەردە جازانى ورىندايتىن كەيبىر ورگاندار ىشكى ىستەر مينيسترىنە ەسەپ بەرەدى. مىسالى, كانادادا جازانى ورىنداۋ جونىندەگى قۇزىرەت فەدەرالدىق ۇكىمەت جانە كەيبىر اۋدانداردىڭ ۇكىمەتى اراسىندا بولىنگەن. باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى ەكى جىلدان اساتىن جازالاردى كانادانىڭ تۇزەۋ قىزمەتى, فەدەرالدىق اگەنتتىگى, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك مينيسترىنە ەسەپ بەرەتىن ادام (Minister of Public Safety), ىشكى ىستەر مينيسترىنىڭ كانادالىق انالوگى ورىندايدى.
– دۇرىس ەكەن. ال قازاقستاندىق پەنيتەنتسيارلىق جۇيە وسى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قانداي ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الادى؟
– ارينە, قازاقستان پەنيتەنتسيارلىق جۇيەنى ىزگىلەندىرۋ جانە دەموكراتيالاندىرۋ قاعيدالارىنان ەشقاشاندا باس تارتپايدى. سوندىقتان, بۇۇ-نىڭ جانە باسقا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ (ەقىۇ, ەۋروپالىق وداق, ەۋروپا كەڭەسى) ۇسىنىمدارىن ۇستانادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەۋروپا كەڭەسى ۇسىنعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2008 جىلعى 26 ماۋسىمداعى زاڭىمەن راتيفيكاتسيالانعان, بۇۇ-نىڭ ازاپتاۋلارعا جانە باسقا دا قاتىگەز, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن جانە ار-نامىستى قورلايتىن ءىس-ارەكەتتەر مەن جازالاۋ تۇرلەرىنە قارسى كونۆەنتسياسىن جانە 1955 جىلعى 30 تامىزداعى بۇۇ-نىڭ قىلمىستىڭ الدىن الۋ جانە تۇتقىندالعاندارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ بويىنشا كونگرەسس قابىلداعان قاماۋداعىلارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ كىشى ستاندارتتى ەرەجەلەرىن نازاردا ۇستايدى. سونداي-اق ەۋروپا كەڭەسى ءمارتەبەسى ەرەجەسىنە سايكەس, مينيسترلىك كوميتەتتەرى قابىلداعان ەۋروپالىق پەنيتەنتسيارلىق ەرەجەلەرىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسەتىن, ىشكى ۇلتتىق زاڭ نەگىزدەرى قۇرىلدى.
بۇعان قوسا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا بارلىق قاجەتتى قۇقىقتىق تەتىكتەر – ومبۋدسمەن ينستيتۋتى, پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا, ادام قۇقىقتارى جانە زاڭدىلىقتى ساقتاۋ ءجونىندەگى قازاقستاندىق حالىقارالىق بيۋرو بار. زاڭ دەڭگەيىندە قوعامدىق باقىلاۋعا, بوستاندىعىن ايىرۋ ورىندارىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا پروكۋرورلىق قاداعالاۋ رەتتەلگەن.
– دەمەك, سوندا قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا بولعاندا قانداي يگى وزگەرىستەر ورناپ, وڭدى ناتيجەلەر جاسالادى دەمەكسىز؟ جانە بۇل ۇستالعاندار مەن سوتتالعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىقتارىنىڭ زاڭ تالاپتارىنا ساي قورعالۋىنا جاعداي تۋدىرا الا ما؟
– بىرىنشىدەن, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ كوميتەتى ءىىم-ءنىڭ قۇرىلىمىندا تۇرىپ تىكەلەي باعىنىستاعى ءوزىنىڭ دەربەستىگىن ساقتاپ قالادى. ەكىنشىدەن, ءىىم-ءنىڭ نەگىزگى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە ۇستالاتىن ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ بولىپ بەلگىلەنگەن. بۇل ءۇشىن ورتالىقتا دا, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە پراكتيكالىق شارالار كەشەنى قابىلدانادى.ۇشىنشىدەن, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە كاسىبي وزەكتى ساقتاۋعا جانە مامانداردىڭ كەتۋىن قىسقارتۋعا باعىتتالعان, ۇتىمدى جۇيەلى كادر ساياساتى جۇرگىزىلەدى. تورتىنشىدەن, ءىىم ءوز قىزمەتىنىڭ باسقا سالالارىنداعىداي وسى جاعدايدا دا, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى سالاسىندا دا حالىقارالىق ستاندارتتاردى ورناتۋعا جانە ورىنداۋعا تالپىنادى.
ال ءىىم جەكەلەگەن قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ قىلمىستاردى اشۋ كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەرگەۋ يزولياتورلارىنا جانە تۇزەتۋ مەكەمەلەرىنە باقىلاۋسىز كىرىپ, ايعاقتاردى كۇش قولدانىپ الادى جانە سوتتالعانداردىڭ باسقا دا قۇقىقتارىن بۇزۋعا جول بەرەدى دەگەن پىكىرلەرىن نەگىزسىز دەپ سانايدى. ويتكەنى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى ولشەمى كەز كەلگەن ادىسپەن ايتەۋىر قالايدا قىلمىستى اشۋ ەمەس, ازاماتتاردىڭ پوليتسياعا سەنىمىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. دەمەك, تەرگەۋ يزولياتورلارىنداعى تەرگەۋ امالدارى مەن جەدەل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارى قاتاڭ بەلگىلەنگەن تارتىپتە ءجۇرگىزىلەتىن بولادى.
سوتتالعانداردىڭ قۇقىعىن بۇزۋدىڭ ءاربىر فاكتىسى بويىنشا قىزمەتتىك تەكسەرىس جۇرگىزىلىپ, كىنالى لاۋازىمدى تۇلعالاردى ىشكى ىستەر ورگاندارىنان شىعارۋعا دەيىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. وسىعان ءىىم-ءنىڭ وزىندىك قاۋىپسىزدىك, جەكە قۇرام جونىندەگى ينسپەكتسيا جانە كادر اپپاراتى بولىنىستەرىنىڭ كۇشتەرى باعىتتالاتىن بولادى. قىزمەتتىك تەرگەۋدىڭ شىنايى جانە ۋاقتىلى جۇرگىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجك-دە جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە وزىندىك قاۋىپسىزدىك بولىنىستەرىنىڭ شتاتتىق سانى كوبەيتىلدى جانە ولاردىڭ بارلىعى ءىىم وزىندىك قاۋىپسىزدىك دەپارتامەنتىنىڭ تىكەلەي باعىنىسىنا اۋىستىرىلدى. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جاڭادان قابىلدانىپ جاتقان ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە پراكتيكالىق شارالارى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋ باعىتىن جالعاستىرۋعا, سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەدى.
– جالعىز قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى عانا ەمەس, ءىىم-گە باسقا دا قىزمەتتەر قايتارىلۋدا. ماسەلەن, حالىقتى تىركەۋ جانە قۇجاتتاندىرۋ, كوشى-قون قىزمەتتەرى دە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە بەرىلدى. وسى قادامدار قانداي وزگەرىستەرگە اكەلىپ وتىر, ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتە الدى ما؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتى قۇرىلدى. اتالعان جارلىقتى ىسكە اسىرۋ اياسىندا اعىمداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىن قۇجاتتاندىرۋ مەن تىركەۋ فۋنكتسيالارى ادىلەت ورگاندارىنان الىنىپ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنا, ياعني كوشى-قون پوليتسياسىنا جۇكتەلدى.
بۇل رەفورمالار قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلدى. بۇل الدىمەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە, ىشكى كوشى-قون سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋ ءتارتىبىن ناقتىلاۋعا باعىتتالىپ وتىر. بۇعان دەيىن سىرتقى جانە ىشكى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەردى تىركەۋمەن ءۇش مينيسترلىك – ىشكى ىستەر, ادىلەت, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىكتەرى اينالىسىپ كەلسە, بۇگىندە جۇيەنى وڭتايلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا بۇل ءىس ءبىر ۆەدومستۆونىڭ قۇزىرەتىنە كىردى. وسى وزگەرىستەردىڭ ءوزى قاراپايىم حالىققا قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. سوڭعى ءمالىمەتتەرگە كوز ءجۇگىرتسەك, شىلدە ايىنىڭ 1-ىنەن باستاپ اۋماقتىق ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتىنىڭ جەكە كۋالىگىن الۋ ءۇشىن 360 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 116 مىڭ ازاماتقا تولقۇجات جانە 235 مىڭعا جۋىق ازاماتتاردىڭ جەكە كۋالىگى دايىندالدى. سونىمەن قاتار, ەكى ايدىڭ ىشىندە 390 مىڭعا جۋىق ازامات مەكەن-جايى بويىنشا تىركەلگەن.
– الماتى, اقتوبە قالاسىندا باس كوتەرگەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردى نەمەسە جەكەلەگەن باسبۇزارلاردى ۇستاۋدا جانە بىرنەشە قالالارداعى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنەن قاشقان سوتتالعانداردى قۇرىقتاۋ بارىسىندا نەبىر دايىندىقتان ءوتتى دەگەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىرشىن كەتۋى نەنى بىلدىرەدى؟ ارينە, بۇل ورايدا سوڭعى كەزدەرى تاراز قالاسىندا بولعان وقيعانىڭ ءجايى بولەك. جالپى كادرلاردى ىرىكتەۋ, ولاردى دايارلاۋ بارىسى قالاي جۇزەگە اسادى؟
– مۇنىڭ ءبارى الدىن الا دايىندىققا بايلانىستى, ءبىز قازىر ءاربىر قىزمەتكەردىڭ تالاپقا ساي بولۋىن قولعا الىپ جاتىرمىز. بۇل جۇمىستار بۇرىننان دا اتقارىلىپ كەلەدى, دەگەنمەن قازىرگى قىلمىستىق احۋالعا بايلانىستى دايىندىقتى ودان ءارى ارتتىرۋ ارتىق ەتپەيدى. ال ىشكى ىستەر ورگانىنا دەنساۋلىعى مىقتى, بىلەكتى, بىلىكتى جاستار قابىلدانادى. بۇل «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» زاڭىمەن رەتتەلەدى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى قىزمەتكە ون سەگىز جاسقا تولعان, ءوزىنىڭ جەكە, مورالدىق, ىسكەرلىك, كاسىبي قاسيەتتەرى وڭ, دەنساۋلىعى مىقتى جانە دەنە شىنىقتىرۋى جوعارى, جۇكتەلگەن لاۋازىمدىق مىندەتتەردى ورىنداي الۋى ءۇشىن ءبىلىم دەڭگەيى زور ازاماتتار ەرىكتى نەگىزدە قابىلدانادى.
ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ارنايى بولىنىستەرىنە قىزمەتكە قابىلداۋ كەزىندە سپورتتىڭ ءار ءتۇرى بويىنشا ۇمىتكەرلەردىڭ سپورتتىق جەتىستىكتەرى ەسكەرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جەدەل-قىزمەتتىك جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارى تەك ءاربىر قىزمەتكەردىڭ كاسىبي دايارلىعىنىڭ سۇرانىسى جانە كاسىبي شەبەرلىگىن جۇيەلى جەتىلدىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى.
قازىر قىلمىسكەرلەردىڭ قارۋلانۋى مەن اگرەسسيالىق ەكپىنى ءوسىپ وتىر, سوندىقتان مۇنى دا وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك ايقىن تۇرلەرى قاجەت. ويتكەنى, ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءىس-قيمىل شەبەرلىگى قىزمەتتىك تاپسىرمالاردى ورىنداۋ كەزىندە اۆتوماتتاندىرىلعان دەڭگەيگە جەتۋى قاجەت. دەمەك, قىزمەتكەرلەر قانداي دا ءبىر قىسىلتاياڭ جاعدايلاردا وزدەرىنىڭ كاسىبي مىندەتىن ورىنداۋعا دايىن بولۋى ءتيىس.
– قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ادال ورىنداپ, جانقيارلىق ەرلىكپەن قازا تاپقان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن ماراپاتقا ۇسىنۋ جاعى قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟
– ءيا, بۇل سۇراعىڭىز وتە ورىندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 10 اي ىشىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ 71 قىزمەتكەرى قازا بولدى, ونىڭ ىشىندە 18 قىزمەتكەر – قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ, 9 قىزمەتكەر قىلمىسكەرلەردى قولعا ءتۇسىرۋ كەزىندە. كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن ءتۇرلى جاعدايلار, وقىس وقيعالار قىزمەتكەرلەردەن باتىرلىقتى, ادىلدىكتى, تاباندىلىقتى, ساۋاتتىلىقتى, قىراعىلىقتى تالاپ ەتەدى. قالالاردا, ەلدى-مەكەندەردە, شالعاي اۋدانداردا ادامداردىڭ تىنىشتىعىن قورعاپ, قىراعىلىق تانىتىپ, كەي كەزدەرى ومىرىنە قاۋىپ تونگەنىن بىلە تۇرا قىلمىسكەرلەردىڭ قاستاندىق ارەكەتىنىڭ جولىن كەسىپ, ماقتان تۇتارلىق جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ جاتقان قىزمەتكەرلەرىمىز بارشىلىق. جامبىل وبلىسىندا ورىن العان جاعداي سوعان ناقتى دالەل دەپ ايتا الامىن.
قارۋلانعان قىلمىسكەردى قولعا ءتۇسىرۋ كەزىندە قايسارلىق پەن باتىرلىق تانىتقانى ءۇشىن اقتوبە وبلىسىنىڭ ءىىد قىزمەتكەرلەرىن – رۋسلان جولدىباەۆتى, رۋستەم كەنجاليندى, نۇرلان الپىسبايدى, ايدوس بورانباەۆتى جانە «سۇڭقار» جاساعىنىڭ بولىمشە باستىعى ايبولات يمانباەۆتى (مارقۇم بولعاندار), جامبىل وبلىسى ءىىد-ءنىڭ قىزمەتكەرلەرىن – عازيز بايتاسوۆتى, پولات ايانقۇلوۆتى, جاقسىبەك بايسەيىتوۆتى (مارقۇم بولعاندار), الماتى قالاسىنىڭ ءىىد قىزمەتكەرلەرىن عالىمجان ابديروۆتى, ماقسات دابىلوۆتى (مارقۇم بولعاندار) جانە ت.ب. قىزمەتكەرلەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنا ۇسىنىمحات جىبەرىلدى.
ال جالپى جىلدىڭ باسىنان ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ 15 قىزمەتكەرى, ونىڭ ىشىندە قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ كەزىندە قازا بولعان 2 ادام مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى.
ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بارلىق جەكە قۇرامى تارازدا جانە الماتىدا قازا بولعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتباسىنا, سونداي-اق جارالانعانداردى ەمدەۋگە ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋگە شەشىم قابىلداپ وتىر. قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ كەزىندە قازا بولعان قىزمەتكەرلەردىڭ وتباسىلارىنا جاردەماقى بولىنەدى. دەمەك, باتىرلىقپەن قازا تاپقان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەرلىگى ەل ەسىندە ساقتالادى.
– سالماقتى دا ساليقالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.