ماڭعىستاۋدا ءبىر كەزدەرى بالىق شارۋاشىلىعى دۇرىلدەپ تۇردى. مالدى نەگىزگى كۇنكورىس كوزى ەتكەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار بالىقشىلىق كاسىپتى دە تاڭسىق كورگەن جوق – اشىق ايدىنعا شىعىپ اۋ سالىپ, جەلكەنىن جەل كەرگەن قايىقتارىمەن ناپاقاسىن ايىردى.
وڭىردەگى بالىقشىلىقتىڭ تاريحى تىم ارىدە جاتىر دەۋگە بولادى. ويتكەنى قۇلالى ارالىنان تابىلعان بالىق شارۋاشىلىعىنا قولدانىلاتىن تاس قۇرالداردىڭ كەزەڭىن عالىمدار نەوليت زامانىنا مەڭزەيدى. 1558 جىلعى اعىلشىن جيھانكەزى ا.دجەنكينسوننىڭ, ودان بەرىدەگى ل.بەرەگتىڭ كاسپي تەڭىزىنىڭ بالىق بايلىعى, ونىڭ ماڭعىستاۋ تۇبەگىندەگى يگەرىلۋى جايلى مالىمەتتەرى رەسەي ساۋداگەرلەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, ولار تۇبەكتى بەتكە الادى. «ايدالادا جاتقان قۇيرىق» دەگەندەي, كەلە تۇمسىقتارىنان مول بايلىققا كەنەلەدى. ا.كۋتايسوۆ, د.كورنەەۆ باستاعان قازاقتاردان جالدامالى جۇمىسشىلار ۇستاپ, بالىق اۋلاۋ جانە ونى وڭدەۋ, بالىق ونىمدەرى ساۋداسىن قىزدىرۋ, ءىرى بالىق كاسىپورىندار اشۋ ءىسىن ز.دۋبسكي, ي.اباكوۆ, س.افاناسەۆ, م.ەريۆانتسەۆ, س.كليموۆ سەكىلدى كوپەستەر جالعاستىردى.
وڭىردەگى بالىق اۋلاۋ ءىسىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, الدىمەن ونشاقتى وتباسى بولىپ كەلگەن ورىس كاسىپكەرلەرىنىڭ سانى از ۋاقىت ىشىندە ەسەلەپ ارتىپ, قايىق-كەمە, اۋ-قارماق سىندى قۇرالدارى دا كوبەيىپ, كيريلل, ورلوۆ, دولگي اتتى اۋىلدارى پايدا بولدى, شىركەۋلەرىن دە تۇرعىزىپ ۇلگەردى. قارقىن العان بالىق شارۋاشىلىعى جاعدايسىز قازاقتاردىڭ تەڭىز جاعالاپ, ورىستارعا جالدانا ءجۇرىپ ناپاقاسىن ايىرۋىنا سەپ بولدى, ءبىر جاعىنان بالىق اۋلاۋمەن بىرگە ونىڭ ونىمدەرىن وڭدەۋ, كادەگە جاراتۋ جانە ساتۋ جولدارىن ۇيرەندى. بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى وڭىردەگى كەرۋەن جولىنىڭ قايتا جاندانۋىنا اكەلدى – حيۋاعا, ورالعا, استراحانعا, كراسنوۆودسكىگە بالىق ونىمدەرىن, سونداي-اق يتبالىق تەرىسى مەن مايىن تاسۋ قىزۋ ءجۇردى. كاسپيدەگى بالىق اۋلاۋ ءىسىنىڭ الەۋەتى, جاعاداعى جابايى كاسىپكەرلىك جانە جەكەلەگەن كوپەستەردىڭ ەسەپسىز بايۋىن كورگەن بيلىك بۇل ماسەلەنى دەرەۋ قولعا الىپ, تەڭىز بالىعىن زەرتتەۋ, ونى اۋلاۋ ءىسىن زاڭداستىرۋ, جوسپارلاۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. ماڭعىستاۋ ولكەسىندە بالىق اۋلاۋ ءىسى XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا شارىقتاپ, وڭىردەگى مال شارۋاشىلىعى مەن بىرگە بالىق شارۋاشىلىعىن اياقتان تۇرعىزعان, حالىقتىڭ سۇرانىسى جوعارى ونىمدەردى سىرتقا شىعاراتىن نەگىزگى ءوندىرۋشى مەكەنگە اينالدىردى.
قازان توڭكەرىسىنىڭ اسەرىنەن السىرەگەن كاسىپتى ۇكىمەت قايتادان قولعا الىپ, بالىق اۋلاۋمەن اينالىساتىن مەكەمەلەر قۇرا باستادى. وسى جىلدارى ماڭعىستاۋدا بالىق زاۋىتتارى, مەملەكەتتىك بالىق اۋلاۋ بازاسى, بالىق كولحوزدارى, سونداي-اق بالىق وڭدەۋمەن, يتبالىق اۋلاۋمەن اينالىساتىن اڭ-بالىق ترەسى, باۋتين كەمە جوندەۋ زاۋىتى, موتورلى بالىق اۋلاۋ ستانساسى, جۇزبەلى بالىق زاۋىتتارى قۇرىلدى. فورتتا بالىق كونسەرۆى زاۋىتى سالىندى. مايشاباق اۋلانۋ ارنايى تاپسىرىسپەن جوسپارلانىپ, فورتتا بەلگىلى يحتيولوگتار ىقىلاسپەن جۇمىس جۇرگىزدى – ب.بادامشين ءوزى قۇرعان ەكسپەريمەنتالدى بازادا يتبالىق ماسەلەسىن زەرتتەۋمەن اينالىسسا, ز.بايمىرزاەۆ كەفال بالىعىن اكەلىپ كاسپي تەڭىزىنە جىبەرىپ, جەرسىندىرۋ ىسىمەن شۇعىلداندى. ەكى عالىمنىڭ ءىسى دە ناتيجەسىن بەرگەندىگىنە بۇگىندە ەل كۋا.
ال بالىق شارۋاشىلىعىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋدا, سونداي-اق كەمە كاپيتانى, بالىقشىلىق سىندى ەڭبەك سالاسىندا جوعارى شەبەرلىگىمەن, ىسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن ازاماتتار جوعارى ماراپاتتارعا قول جەتكىزىپ, ءبىرى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانسا, ءبىرى لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, ەندى ءبىرى «ستاحانوۆشى» اتانىپ, كەلەسى قازاق «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن بالىقشىسى» بەلگىسىن ومىراۋىنا تاعىپ, قۇرمەتكە بولەندى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر كەزدەرى قىزىل بالىقتىڭ ىشىنەن شىققان ۋىلدىرىقتى قالاي قاجەتكە جاراتارىن بىلمەي, وتكىر پىشاقپەن بالىقتىڭ ءىشىن جارىپ جىبەرىپ, ۋىلجىعان ۋىلدىرىقتى يتاياققا توڭكەرە سالىپ, يتتەرى مايدان اياقتارىن باسا الماي قالعان, تۇرقى شاعىن مايشاباقتاردى «بالىقتىڭ بالاسى, تيۋگە بولمايدى, ءالى دە ءوسسىن» دەپ سۋعا قايتا جىبەرە سالاتىن اۋىل قازاقتارىنىڭ بالىق كاسىبىنە ابدەن ماشىقتانىپ, وزىندىك تاجىريبە جيناپ, شارۋانى ءۇيىرىپ الىپ كەتە العاندىعىنىڭ دالەلى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ماڭعىستاۋداعى «شەۆچەنكو», «تەلمان», «كيروۆ», «كالينين», «لەنين», «قىزىل دولگي», «قۇلالى» جانە «كاگانوۆيچ», «فەتيسوۆ», «3-ءشى ينتەرناتسيونال» بالىق شارۋاشىلىقتارى مايدانعا اۋقىمدى كومەك ۇيىمداستىرعان كۇشتەردىڭ ءبىرى بولدى. دەرەكتەر XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا ءوڭىردىڭ 20 مىڭنان استام تۇرعىنى بالىقشىلىق كاسىپپەن اينالىسقان بولسا, سوعىس جىلدارىندا 70 پايىزدان استام تۇرعىن وسى كاسىپپەن كۇنەلتكەندىگىن ايتادى.
الايدا فورت-شەۆچەنكو قالاسىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, سانداعان ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىن شەشىپ «قىزىپ» تۇرعان وسى ادەمى تىرلىكتىڭ تاعى تۋ-تالاقايى شىقتى. ساياسي-اسكەري قاجەتتىلىك بازارى قايناعان بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى. ماڭعىستاۋداعى اتالمىش شارۋا استراحان ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرىپ, بەتى بەرى قاراۋعا باعىت العانداي بولعان ەدى, بىراق تۇرالاعان ورنىنان ءالى تۇرا الماي كەلەدى. كاسپيدىڭ جاعاسىندا وتىرىپ, اۋىز تۇشىتىپ بالىق جەي الماۋ باردى باعالاماۋ ما, ءىستى ۇيىمداستىرا الماۋ نەمەسە سالعىرتتىق پا؟! ايتەۋىر حالىق بالىق جەگىسى كەلمەيدى, بالىق كاسىپشىلىگىندە جۇمىس جاساعىسى كەلمەيدى دەۋ نەگىزسىز. تاۋارلىق بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا نە كەدەرگى؟ توعاندار نەگە سالمايمىز؟ اشىق تەڭىزدەن بالىق اۋلاۋ ماسەلەسىن نەگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الماسقا؟ مۇمكىندىك تە, نەگىز دە بار, اساۋ قۇرىقتاعانداي ەتىپ تۋلاعان بالىقتاردى ەلدىڭ ىرىس-بەرەكەسىنە اينالدىرعان اتالارىمىزدىڭ كاسىبىن جانداندىرا الساق جەتىپ جاتىر...
سونداي-اق, ماڭعىستاۋدا بالىق شارۋاشىلىعىمەن بىرگە تۇز كاسىپشىلىگى دە وركەندەگەن بولاتىن. كەتىك, قوشقار اتا, شوپان اتا, ويماشا, تاسورپا, قايلى, اقشاعىل, تۇزبايىر جانە ۇشكەمپىر جەرلەرىنەن بىرنەشە مىڭداعان پۇت تۇز ءوندىرىلىپ, بالىق وڭدەۋ, ساقتاۋ ىسىنەن بولەك, تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنىسىنا بەرىلگەن. ال يتبالىق ماسەلەسى – بولەك اڭگىمە.
ماڭعىستاۋدا بالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ – ويلاندىراتىن دا, شەشىمىن تابۋى ءتيىس تە ماسەلە. كاسپيدىڭ قىزىل بالىعى – تەڭىز تورۋىلداعان قاسكويلەردىڭ كوزقۇرتى. زاڭسىز جولمەن بالىق اۋلاپ بالا-شاعاسىن اسىراعان جەرلەستەر تۇگىلى, سۋ كولىگىمەن سىرتتان سىدىرتىپ كەلىپ, سۋ سۇزەتىن «قوناقتار» دا از ەمەس. بالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرسە, تالاي ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, ەل-جۇرت زاڭسىز اۋلانعان بالىقتان جالاپ-جۇقتاماي, ەمىن-ەركىن ەرنىنە تيگىزەر مە ەدى؟! ال بۇل كاسىپتى شاعىن شارۋا كوزىنە اينالدىرىپ وتىرعاندار دا, جوبا رەتىندە ارنايى ورىندا ءوسىرىپ, ساۋدا اينالىمىنا ءتۇسىرۋدى كوزدەگەندەر دە – حالىقتىڭ جاپپاي قولدانىس-قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرا المايدى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى