الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى حالەل دوسمۇحامەدوۆ كوپتەگەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ بىرىندە: «بۇل دۇنيەدە ءتۇرلى دانىشپان, شەشەندەر, شەبەرلەر, باتىرلار, اقىندار كوپ وتكەن. وسىنداي ادامدار ءوزىمىزدىڭ قازاق اراسىندا دا از بولماعان. ءوز جۇرتىنا جۇمىس قىلىپ, ەڭبەك سىڭىرگەن ادامداردى قادىرلەۋ – ەلدىكتىڭ بەلگىسى», دەپ كورسەتكەن ەكەن.
قاجىرلى قايراتكەر
ادىلەتىنە جۇگىنسەك, تاۋەلسىز ەل تۇعىرىنىڭ تۇرلاۋلى بولۋى ءۇشىن جان اياماي ەڭبەك ەتكەن حالەل دوسمۇحامەدوۆ سىندى ءبىرتۋار ازاماتتاردىڭ رۋحىن ەسكە الىپ, ەسىمىن قاستەرلەۋ ءارى ونىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسىن ۇلىقتاۋ بارىمىزگە ورتاق پارىز بولۋعا ءتيىستى.
حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ قوعامدىق, قايراتكەرلىك قادامى سانكت-پەتەربۋرگتە وقىعان جىلدارىنان باستالادى. ول اسكەري-مەديتسينالىق اكادەميادا وقىعان كەزىندە بۇكىل رەسەيدە بولعان 1905-1907 جىلدارداعى رەۆوليۋتسيانى كوزىمەن كورىپ, بۇقارا حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسى, قاندى قاقتىعىستار جانە جەڭىلىستىڭ اششى ساباقتارى رۋحاني دۇنيە تانىمى ءوسىپ جەتىلگەن بولاشاق قايراتكەردىڭ يدەيالىق جاعىنان قالىپتاسۋىنا يگى ىقپال ەتتى. قورعانسىز ەلدىڭ تەڭدىگى ءۇشىن باستى قاۋىپ-قاتەرگە تىگىپ, بەس وبلىستان جينالعان قازاقتىڭ زيالى ازاماتتارى 1905 جىلى تەكە (ورال) قالاسىندا كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق ساياسي پارتيا قۇرعاندا ارالارىندا سانكت-پەتەربۋرگتەگى اسكەري مەديتسينالىق اكادەميانىڭ ستۋدەنتى حالەل دوسمۇحامەدوۆ تە بار ەدى.
حالەلدىڭ اقپان جانە قازان توڭكەرىستەرى تۇسىنداعى قىزمەتىنە ايعاق بولارلىقتاي از دا بولسا دايەكتەمەلەر كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىرى 1917 جىلى ورىنبور قالاسىندا جالپى قازاق-قىرعىز سەزىنىڭ بولعاندىعى, وعان حالەلدىڭ قاتىسقاندىعى تۋرالى «قازاق» گازەتى سول جىلدىڭ 14 قاراشا كۇنگى سانىندا ايتا كەلىپ, مۇندا تورعاي وبلىستىق كوميتەتىنىڭ قۇرىلعاندىعىن, وعان بار بولعانى 14 ادام (ورىنبوردان – 10; ۋەزدەردەن – 4) مۇشە ەكەندىگىن حابارلايدى. ءدال وسى مەزگىلدە اقمولا, سەمەي, ورال وبلىستىق كوميتەتتەرى دە قۇرىلدى. ال جەلتوقساننىڭ 5-ءى مەن 13-ءى ارالىعىندا وتكەن قۇرىلتايعا حالەل دە ارنايى شاقىرىلادى. دەگەنمەن عىلىمي ادەبيەتتەردە, تاريحشىلار ەڭبەكتەرىندە بۇل دەرەك ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلمەگەن. 1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا الاش قوزعالىسىن جاقتاۋشىلاردىڭ سەزى شاقىرىلادى. وعان بارلىق قازاق وبلىستارىنان بار بولعانى 20-دان استام دەلەگات قاتىناسادى. وسى سەزدىڭ وتكىزىلگەندىگىنە جانە وعان حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ توراعالىق ەتكەندىگىنە دايەكتەمە رەتىندە «قازاق» گازەتىنىڭ 31 شىلدە كۇنگى سانىندا جاريالانعان قاۋلىسىن كەلتىرۋگە بولادى. جالپى قازاق سەزىنىڭ قاۋلىسى: «جالپى قازاق سەزى 21 شىلدەدە ورىنبوردا اشىلىپ, 26 شىلدەدە جابىلدى. سەزگە اقمولا, سەمەي, تورعاي, ورال, جەتىسۋ, سىرداريا, فەرعانا وبلىستارىنىڭ ءھام بوكەيلىكتىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سەزد توراعاسى – حالەل دوسمۇحامەدوۆ, توراعا سەرىكتەرى – ا.بايتۇرسىنوۆ, حاتشىلار: ءا.كوتىباروۆ, م.دۋلاتوۆ, ا.سەيىتوۆ».
بۇل سەزدە 14 ماسەلە قارالعان, ارقايسىسىنا بايلانىستى بىرنەشە پۋنكتتەن تۇراتىن قاۋلىلار قابىلداندى. ايەل ماسەلەسى تۇڭعىش رەت وسى سەزدە كوتەرىلدى. وسىدان كەيىن, اراعا بەس اي سالىپ, جەلتوقساندا ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا بايلانىستى ۇلتتىق-تەرريتوريالىق قازاق اۆتونومياسى, ميليتسيا, ۇلت كەڭەسى, ۇلت قازىناسى, حالىق سوتى تۋرالى نەگىزگى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە قويعان جالپى قازاق سەزى شاقىرىلدى. مىنە, وسى سەزدە قازاق-قىرعىز اۆتونومياسىن الاش دەپ اتاۋ جونىندە قاۋلى قابىلدانعان ەدى.
1917 جىلعى 5-13 جەلتوقساندا ح.دوسمۇحامەدوۆ قازاق ەلىنىڭ دەربەستىگىن, ەگەمەندىگىن اڭساعان قازاق زيالىلارىمەن بىرگە جالپى قازاق سەزىن وتكىزدى. ح.دوسمۇحامەدوۆ سەزدە تورالقانىڭ قوسىمشا توراعاسى بولدى. سەزگە 80-گە جۋىق دەلەگات قاتىستى. سەزدە كۇن ءتارتىبى الاش پارتياسىنىڭ باعدارلاماسى جوباسىنىڭ تالاپتارىنان جانە ەلدە قالىپتاسقان قوعامدىق-ساياسي وزگەرىستەردەن تۋىندادى. سەزدىڭ تالقىلاپ, ءتيىستى شەشىم قابىلدانۋىنا 10 ماسەلە ۇسىندى. ولار: ءسىبىر, تۇركىستان اۆتونومياسى جانە وڭتۇستىك شىعىس وداعى تۋرالى; ۇلت كەڭەسى; ۇلت قازىناسى; مۇفتيلىك ماسەلەسى; حالىق سوتى; اۋىلدىق باسقارۋ جانە ازىق-ت ۇلىك جونىندەگى ماسەلەلەر ەدى.
حالەل دوسمۇحامەدوۆ وسى كەزەڭدە قانداي قىزمەت اتقاردى دەسەك, بۇعان 1930 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا ءوز قولىمەن ورىس تىلىندە جازىلعان عۇمىرناماداعى مىنا ءبىر جولداردان جاۋاپ الۋعا بولادى. پاتشا وكىمەتى قۇلاتىلعان سوڭ, 1917 جىلى ساۋىردە قازاقتاردىڭ ورال وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. سول جىلى جەلتوقسانداعى جالپى قازاق سەزىندە الاشوردا حالىقتىق-رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتتى. مۇندا كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن زەمستۆولىق مادەني-اعارتۋ جۇمىستارىن اتقاردى. 1918 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا حالەل جانشا دوسمۇحامەدوۆپەن بىرگە ماسكەۋدە رسفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆ.ي.لەنينمەن, ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ي.ۆ.ستالينمەن قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسسوز جۇرگىزەدى. بولشەۆيكتەر كەڭەس وكىمەتىن تولىق مويىنداپ ءسوزسىز باعىنۋدى تالاپ ەتسە, ال ولار الاشورداعا ءىشىنارا بيلىك بەرۋ (زاڭ شىعارۋ, اتقارۋشى بيلىك, سوت جۇرگىزۋ), ءوز اسكەرى بولۋ (حالىق ميليتسياسى) سياقتى تالاپتارىن, قازاقتار كوپ شوعىرلانعان جەردىڭ ءبارىن اتاقونىسى رەتىندە قازاققا تۇگەل قايتارىپ, ءبىر ورتالىققا باعىندىرۋ جانە ءار جەردە كەڭەس كوميتەتتەرى تۇتقىنداعان الاش قايراتكەرلەرىن تۇرمەدەن بوساتۋ, ولاردى قۋدالاۋدى توقتاتۋ, قارجىلاي كومەك الۋ سياقتى شۇعىل شەشىمىن تابۋى قاجەت وتكىر ماسەلەلەردى قويدى. سونىڭ كەيبىرىنە قول دا جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, تۇرمەدەگى الاش قايراتكەرلەرىن بوساتتى, ورتالىق كەڭەس ۇكىمەتىنەن قارجى-قاراجات الدى. ۇلت ىستەرىمەن اينالىساتىن كوميسساريات جانىنان قازاق ءبولىمىن اشقىزدى. الايدا كەڭەس وكىمەتى ەكىجۇزدى ساياسات ۇستاندى: حالەل جانە جاھانشاھ دوسمۇحامەدوۆتەردىڭ كەڭەس وكىمەتى باسشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋىنەن بايقالعانى – ورتالىق كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ىنتىماق, ۇلتتىق تۇتاستىق نەگىزىندە قۇرىلعان قازاق مەملەكەتىن مويىندامايتىندىعى جانە قازاق حالقىنا تاپتىق جىكتەۋگە نەگىزدەلگەن كەڭەستىك تۇرپاتتاعى اۆتونوميا بەرۋگە دايار ەكەندىگى كورىندى. سونىمەن قاتار ورتالىق كەڭەس ۇكىمەتى قازاق حالقىنىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن الاش اۆتونومياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىن مويىندامادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل كەلىسسوز ناتيجەسىز اياقتالادى.
1918 جىلى وسىنداي قاجىرلى كەزدەسۋ, كەلىسسوزدەردىڭ تولىقتاي العا قويعان ماقساتىن ورىنداي الماعاننان كەيىن, ولار ەلگە كەلىپ, جىمپيتى قالاسىندا 1918 جىلدىڭ 18-21 مامىر ارالىعىندا ورال ءوڭىرى قازاقتارىنىڭ سەزىن وتكىزدى. وندا باتىس قازاقستان وڭىرىنە ىقپال ەتەتىن ۇلتتىق اۋماقتىق قۇرىلىم – «ويىل ۋاقىتشا ۇكىمەتىن» جاريالايدى. باتىس الاش وردانىڭ توراعاسى بولىپ جاھانشاھ دوسمۇحامەد ۇلى تاعايىندالىپ, ال حالەل دوسمۇحامەدوۆ بۇل ىستە وعان جان-جاقتى كومەك كورسەتتى.
دەگەنمەن 1920 جىلدىڭ سوڭى مەن 1921 جىلدىڭ باسىندا الاشوردا مەن كەڭەس وكىمەتى اراسىنداعى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن كازرەۆكومنىڭ 1921 جىلعى ناۋرىزدىڭ بەسىندەگى قاۋلىسىنا سايكەس الاشوردا ۇكىمەتى تاراتىلدى. رەسەيدەگى باسقا دا ۇلتتىق-قوعامدىق ساياسي-قوزعالىستار سياقتى الاش قوزعالىسى, ونىڭ ىشىندە 1917-1920 جىلدارى ءومىر سۇرگەن الاش پارتياسى, الاش اۆتونومياسىنىڭ ۇكىمەتى تاريح ساحناسىنان, ال ولاردىڭ حالىق تانىعان الىپتارى ساياسي كۇرەس پەن قىزمەت ارەناسىنان وسىلاي كۇشتەپ قۋىلدى. بۇلاردىڭ قاتارىندا جالىندى پاتريوت, قاجىرلى قايراتكەر حالەل دوسمۇحامەدوۆ تە بار بولاتىن.
بۇدان كەيىن حالەل دوسمۇحامەدوۆ تۇركىستان جانە قازاق كەڭەس اۆتونوميالى رەسپۋبليكالارىندا ءارتۇرلى قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەر اتقاردى.
ايتار ويىمىزدىڭ ءتۇيىنى, قازاق حالقى الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىنا ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ادال بولعان قايراتكەر حالەل بابامىزدىڭ رۋحىن قاستەرلەۋدى, مۇرالارىن ناسيحاتتاۋدى, كوپشىلىك كوكەيىندە زەردەلەۋدى ۇمىتپاعانىمىز ابزال. سوندىقتان حالقىنىڭ جان ساۋلىعى مەن ءتان ساۋلىعىنىڭ شيپاگەرى, قاجىماس قايراتكەرى, امبەباپ ەنتسيكلوپەديست حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەرى, مادەني-اعارتۋشىلىق, ءتالىم-تاربيەلىك كوزقاراسى, ۇستانعان يدەيالىق باعىت-باعدارلارى بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جادىندا ساقتالىپ قانا قويماي, كەلەشەكتەگى يگىلىكتى ىستەرىنە دە ونەگەلى ءۇردىس بولۋى قاجەت.
قاجىماس عالىم
كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, اعارتۋشى عالىم, دارىگەر, اتىراۋ ولكەسىنىڭ ابزال پەرزەنتى, پروفەسسور حالەل دوسمۇحامەدوۆ ءوز حالقىنىڭ زيالىسى, ءوز زامانىنىڭ ناسيحاتشىسى رەتىندە كەنجە قالعان نەمەسە اسا ماڭىزدى دەگەن تاقىرىپتارعا جەدەل قالام تارتىپ, ۋاقىت سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىرعان. ونىڭ «وقۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ» (1925 ج.), «كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي ناسەلەنيا كيرگيزسكوگو كرايا» (1918 ج.), «تابيعات تانۋ» (1922 ج.), «قازاق تىلىندەگى ۇندەستىك زاڭى» (1924 ج.), «يساتاي-ماحامبەت» (1925 ج.), «ادامنىڭ ءتان تىرشىلىگى» (1924 ج.), «قازاقتىڭ حالىق ادەبيەتى» (1928 ج.), ء«جالاڭتوس باتىر شەجىرەسى» (1928 ج.), «جانۋارلار» (1929 ج.) سياقتى وقۋ قۇرالدارى مەن عىلىمي كوپشىلىككە ارنالعان ەڭبەكتەرى, اۋدارمالارى, ماقالالارى, مىنە, وسىنىڭ ءبارى پروفەسسور حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ قازاق عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا وزىندىك ورنى بار كەسەك تۇلعا ەكەندىگىن كورسەتەدى. وسى سوزدەرىمىزدىڭ شىرايىن كەلتىرەتىن قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن زاڭعار جازۋشى, مارقۇم ءابىش كەكىلباەۆتىڭ: «ح.دوسمۇحامەد ۇلى كوزىنىڭ ءتىرى كەزىندە الدىنا جان سالماس عاجايىپ لينگۆيست, فولكلوريست, تاريحشى-ەتنوگراف, اۋدارماشى بولعان. جان-جاقتى, كول-كوسىر امبەباپ ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا ول بيولوگيا, زوولوگيا, مەديتسينا سالالارىنا دا كوپ ەڭبەك قوسقان عالىم», دەگەن باعاسى وتە ورىندى ايتىلعان.
حالەلدىڭ قاجىرلى قوعام قايراتكەرى بولۋمەن بىرگە, اعارتۋشى, عالىم, دارىگەر ەكەندىگىن دە ەستە ۇستاۋعا ءتيىستىمىز. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاقتار اراسىندا تەك 20 عانا دارىگەر دايارلاندى. قازاق دالاسىنداعى كورىنىستى اعارتۋشى-عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ بىلاي دەپ كورسەتەدى: «اۋرۋعا ساپالى مەديتسينالىق كومەك بەرەتىن ەشكىمنىڭ بولماعانىنا, سۇزەكتەن, سۋىق تيۋدەن, مەرەزدەن, وبادان, تىرىسقاقتان, قاراسان, قىزىلشا, بەزگەك, تۋبەركۋلەز, ت.ب. اۋرۋلاردان حالىق كوپ قىرىلىپ جاتقان كەزدە, وسىناۋ ۇركەردەي توپتىڭ قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولماشى ءىس-ارەكەتىنىڭ ءوزى ءبىراز ادامداردىڭ ءومىرىن اراشالاپ قالدى». وسىنداي ۇركەردەي توپتىڭ ىشىندە قازاقتىڭ, عۇلاما عالىمى, فيلوسوف-ەنتسيكلوپەديسى, سان قىرلى دارىن يەسى, حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ بولۋى, ارينە, ۇلكەن ماقتانىش!
حالەل 1913-1920 جىلدارى تەمىر ۋەزىندە ۋچاسكەلىك دارىگەر قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, وبا اۋرۋىن جويۋ ىسىنە قاتىسادى. 1920 جىلى تاشكەنتتەگى حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىندا وقىتۋشى جانە مەكتەپتىڭ سانيتارلىق دارىگەرى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. وعان قوسىمشا ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەديتسينا فاكۋلتەتىنىڭ كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنا ورديناتور بولىپ قابىلداندى. 1921 جىلى نەگىزىنەن قازاق حالقى اراسىندا پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىمەن اينالىستى. تۇركىستان رەسپۋبليكاسى عىلىمي كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولا ءجۇرىپ, حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن مەكتەپتەردىڭ جاڭا جۇيەسى, عىلىمي تەرمينولوگيا جاسالدى, قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى ۇلتتىق تىلىمىزگە اۋدارىلىپ, جاڭادان قۇراستىرىلدى. ول جاراتىلىستانۋ مەن پەداگوگيكا سالاسىندا دا ناتيجەلى ەڭبەك ەتىپ, بىرنەشە وقۋلىقتار دايىندادى. سولاردىڭ ىشىندە ءۇش بولىمنەن تۇراتىن زوولوگيا, اناتوميا, فيزيولوگيا, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ گيگيەناسى جانە تابيعاتتانۋ پاندەرىنە ارنالعان وقۋلىقتاردى اتاۋعا بولادى.
حالەل دوسمۇحامەدوۆ جاراتىلىستانۋ عىلىمى سالاسىندا ۇلتتىق عىلىمي تەرميندەردى جاساۋ ماسەلەلەرىنىڭ تەوريالىق استارىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ پرينتسيپتىك جاقتارىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. ول فيزيولوگيا پاندەرىنە بايلانىستى كوپتەگەن تەرميندىك اتاۋلاردى ءتول ءتىلىمىزدىڭ سوزدىك قورىنا وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنىڭ وزىندە-اق ىرىكتەپ الا بىلگەن. سولاردىڭ بىرنەشەۋى مىنالار: جۇيكە جۇيەسى (نەرۆنايا سيستەما), جۇيكە تالى (نەرۆنوە ۆولوكنو), جۇيكە ورتالىعى (نەرۆنىي تسەنتر), مي قالتاسى (موزگوۆوي جەلۋدوك), كوز قاعار جۇيكە (گلازودۆيگاتەلنىي نەرۆ), جۇيكەنىڭ ۇلى جۇيەسى (تسەنترالنايا نەرۆنايا سيستەما), جۇيكە ءتۇيىنى (نەرۆنىي ۋزەل), ت.ب.
حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ جاراتىلىستانۋ پاندەرىنىڭ اتتارىن قازاقشا اتاۋى دا قۇپتارلىق دەپ سانايمىز. مىسالى, اناتوميانى ءتان جۇيەسىن تانۋ, فيزيولوگيانى ءتان تىرشىلىگىن تانۋ دەپ اتايدى. ح.دوسمۇحامەدوۆتىڭ كەلەسى ءبىر ەرەكشە ەڭبەگى «وقۋشىنىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ» كىتابى. بۇل كىتاپشا 1923 جانە 1925 جىلدارى جارىق كوردى. گوللانديا ۇكىمەتىنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ءبىرىنشى ساتىداعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ گيگيەناسىن ساقتاۋدى تۇسىنىكتى تىلمەن بايانداعان كىتاپشانى عالىم, دارىگەر ح.دوسمۇحامەدوۆتىڭ ءوزى قوسىمشا كەڭەيتىپ, ءماندى ەتىپ اۋدارىپ وقىرماندارعا ۇسىنۋىن ەلىنىڭ جاسوسپىرىمدەرى دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن جاساعان ايرىقشا ەڭبەگى دەپ باعالاۋىمىز قاجەت.
سونداي-اق حالەل دوسمۇحامەدوۆ – قازاقتىڭ مەديتسينا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول يۋ.ۆاگنەردىڭ «وسىمدىكتەردىڭ تىرشىلىگى مەن ءتۇزىلۋى» دەگەن ەڭبەگىن قازاقشاعا اۋدارىپ, جەكە وقۋلىق ەتىپ شىعاردى. ءوزىنىڭ «وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ» (1923 ج.), «سۇيەكتىلەر تۋرالى» (1927 ج.) دەگەن وقۋلىقتارى بار. 1923 جىلى «شولپان» جۋرنالىنىڭ بىرنەشە سانىندا جاريالانعان زەرتتەۋ ماقالالارىنىڭ نەگىزىندە ح.دوسمۇحامەدوۆ 1924 جىلى تاشكەنتتەن «قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى» دەگەن جەكە وقۋلىق شىعاردى. حالەل ءوزى جيناعان ماتەريالدار نەگىزىندە «مۇرات اقىن سوزدەرى» (1924 ج.), «الامان» (1926 ج.), «يساتاي-ماحامبەت» (1925 ج.) كىتاپتارىن دا العى ءسوزى مەن تۇسىنىكتەرىن جازىپ, وقىرمان قاۋىمعا ۇسىندى. حالەلدىڭ تاشكەنتتە وتكەن 1920-1928 جىلدار ارالىعى ونىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ ناعىز شىرقاۋ شىڭى بولدى. ول پروفەسسور پوليۆانوۆپەن بىرلەسە وتىرىپ, «سۇلتان كەنەسارى تاريحىنا ماتەريال» كىتاپشاسىنا جانە «قىز جىبەك», «كەنەسارى – ناۋرىزباي» جىر جيناقتارىنا رەداكتورلىق ەتتى. حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ فولكلورتانۋ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندە وقشاۋ تۇراتىنى – «قازاق حالىق ادەبيەتى» (1928 ج.) وچەركى. بۇل جيناقتا ول اۋىز ادەبيەتىنىڭ تۇرلەرىن جىكتەۋدى ماقسات ەتكەن. حالەل فولكلوردى تەك جالاڭ ءسوز ونەرى دەپ تانىپ قويعان جوق, ونى ادەت-عۇرىپ, نانىم-سەنىممەن بايلانىستى ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەردەن بولە-جارماي قاراۋ كەرەكتىگىن جاقسى تۇسىنگەن عالىم. حالەلدىڭ 1930 جىلدارى جازىپ بىتىرگەنمەن, باستىرىپ ۇلگەرمەگەن «قازاق وقۋشىسىنىڭ دەنە تاربيەسى», «قازاق ءتىلىنىڭ جاراتىلىستانۋ تەرميندەرى», «تۇركى حالىقتارىنداعى جانە قازاقتارداعى اتاۋ ەسىمدەرىنىڭ شىعۋى» جانە «قازاقتىڭ عاشىقتىق ولەندەرى» اتتى جيناقتارى ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتكەن.
قازاق حالقى الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىنا ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ادال بولعان حالەل بابامىزدىڭ وشپەس رۋحىن قاي ۋاقىتتا دا قاستەرلەۋگە ءتيىستىمىز. سوندىقتان قايتپاس تا, قاجىماس عالىم, دارا دا دانا تۇلعا, امبەباپ ەنتسيكلوپەديست حالەل دوسمۇحامەدوۆ مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ, كوپشىلىك كوكەيىندە زەردەلەۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ابىرويلى بورىشى ءارى مىندەتى.
ايدار سابىروۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى