اتام قازاقتان قالعان ءبىر ءسوز «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەگەنگە سايادى. شىنىندا, ايتىپ كەلمەيتىن اپاتتار الەمدە جيىلەپ كەتكەن سەكىلدى. اسىرەسە 64 ادامنىڭ, ونىڭ ىشىندە بەيكۇنا 41 بالانىڭ ءومىرىن جالماعان كەمەروۆو قاسىرەتى كىمدى دە بولسا ويلاندىرعانى انىق.
قاپتاعان بازار, سامساعان ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى كوز تۇندىرعانمەن, ونداعى قاۋىپسىزدىك جايى قالاي ەكەن دەگەن سۇراق كوكەيدەن كەتەر ەمەس. كورشى ەلدەگى سۇرقاي سۇمدىق بيلىكتى عانا ەمەس, جالپى جۇرتتى دا ويلاندىردى. مەنشىك يەسى, ونىڭ قوجايىنى بولىپ اقشا ساناۋ نارىققا ءتان قاسيەت ەكەنى راس. بىراق ءوزىم بىلەمدىكپەن حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاماۋ, زاماندى جەلەۋ ەتىپ قارا باستىڭ قامىن كۇيتتەۋ وپىق جەگىزبەي قويمايتىنىن بىلگەن ابزال. مۇنىڭ مىسالى وزگەنى قويىپ ءوز ەلىمىزدەن دە تابىلىپ جاتادى. وتكەن جىلى الماتىدا بولعان ءورت كەزىندە ق ۇلىپتالعان ەسىكتەن شىعا الماي 6 ادام ورتەنىپ كەتكەنى ەستەن شىعا قويعان جوق.
بۇرىن ءورت بولسا تۇتىنگە شاشالىپ, كوز اشىعانمەن كوپ جاعدايدا امان قالىپ جاتاتىن. قازىرگى جاساندى زاتتان شىققان ءتۇتىن ءتۇتىن ەمەس, ۋ دەسە بولعانداي. ءتىپتى جانالعىشتىڭ ءوزى ەكەنىن عالىمدار دايەكتەپ وتىر. ءبىر جۇتقاننان كەيىن-اق ەستەن تاندىرىپ, ەسەڭگىرەتىپ تاستايدى ەكەن. ەسەڭگىرەگەن ادام ەس تابا ما؟ ۋ ءومىر ەمەس, ءولىم اكەلەتىنى وسىدان كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇعان ءبارى ويداعىداي دەپ, اتىنان ات ۇركەتىن لاۋازىم يەلەرىنىڭ مالىمەتتەرىنىڭ دە كەيدە جارعا جىقپاي قويمايتىنىن قوسىڭىز. شىندىعىنا كەلگەندە, ءبارىن زامانعا تەليمىز. زامان جالعاندى جالپاعىنان باسقاندارعا ەمەس, جالپى جۇرتقا قىزمەت ەتۋدى قالايدى. سوندا عانا ەلدىڭ ىشىندەگى الا-قۇلا تىرلىك تىيىلىپ, بەرەكە ورنايدى. داۋلەتتىلەر دەيمىز, سولاردىڭ ءبارى تابانىنان توزىپ, ماڭداي تەرىن توگىپ داۋلەتكە قول جەتكىزدى مە ەكەن؟ از بولسا دا قيسىق ينە, تەسىك تۇيمە وندىرگەندەر تۋرالى ءسوز باسقا. الەمدەگى بايلاردىڭ قالاي بايىعانى بۇكپەسىز ايتىلادى. نارىق حالىقتىقتى قارىق قىلۋعا, ءبىرى زور, ەكىنشىسى قور كورىنبەي تەڭ دارەجەدە, ادىلەتتى ءومىر سۇرۋگە اكەلەتىنىن دامىعان مەملەكەتتەردەن بايقاۋعا بولادى. ونىڭ جاقسى ۇلگىسىن باس باسىلىمدا دا كورسەتىپ كەلەمىز. بايلار مەن كەدەي, ءالدى مەن ءالسىز بولىپ بولىنگەن جۇرتتاردىڭ كەلەشەگى كەمەل بولۋى ەكىتالاي. سەبەبى الاكوز تىرلىك ىرىلىككە اپارا قويمايدى. ءبىز مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز. كەمەروۆو قاسىرەتىنەن كەيىن ءىرى قالالارداعى دەمالىس ورىندارىن, وزگە دە مەكەمەلەردى كەزەكتەن تىس تەكسەرۋ باستالىپ كەتتى. ءيا, ولاردى ءجيى تەكسەرىپ, ەكى وكپەسىن قىسپاۋ كەرەك دەگەنگە قوسىلۋعا بولار. بىراق سول جەڭىلدىكتى ەركەلىككە بالاپ ەركىنسىپ كەتكەندەردىڭ قىلىعى ءبىر كۇنى تىعىرىققا تىرەۋى مۇمكىن عوي. ادام ومىرىنە قاۋىپ تونگەن كەزدە شىعاتىن ەسىكتەردى ۇرى-قارىنى سىلتاۋ ەتىپ تارس جاۋىپ, بار كىلتتى كۇزەتشىنىڭ قالتاسىنا سالىپ قويعاننان پايدا بولمايدى. بەتى اۋلاق, ءبىر سۇمدىق بولسا ەسىك اشادى دەگەن كۇزەتشىنىڭ ءوزى الگى ۋ تۇتىننەن ءوز باسىن قورعاۋمەن الەك بولارى ءسوزسىز. تاعى ءبىر ايتارىمىز, وسى ءبىر تەكسەرۋلەردى اتتەگەن-ايلاردان كەيىن عانا ەمەس, مادەنيەتتى تۇردە تۇراقتى ۇيىمداستىرىپ وتىرساق ۇتىلماس ەدىك. ال ونىڭ قورىتىندىسىنا كەلگەندە, سۋ قوسقان سۇتتەي سۇيىلتپاي, ناقتى اقيقاتتى انىقتاپ, يەسىنىڭ كىم ەكەنىنە قاراماي شەشىم قابىلداۋ قاجەت سەكىلدى.
ايتالىق, قىسقا ءازىرمىز دەپ ءجۇرىپ, ەلىمىزدە بار بايلىقتى حالىققا دۇرىس جەتكىزە الماي, بيىلعى قاقاعان قىستا كومىر داۋىنا ۇرىندىق. ودان قۇتىلا بەرگەندە, كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كيلىگىپ, سول بويىنشا الەك بولىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ ءبارى جيىنداردا كوتەرىلە سويلەپ, كوڭىلدى وتىرىپ, ءبارى جاقسى, ءتورت قۇبىلامىز تۇگەل دەگەننىڭ كەسىرىنەن شىعىپ جاتسا كەرەك. ءتىپتى قىزىلاعاش, قاراعاندى, وزگە دە وڭىرلەردەگى سۋ تاسقىنىنان ساباق الماعانىمىز قالاي؟ الماتى, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا بۇرق ەتە تۇسكەن بيىلعى تاسقىن تاعى تالما جەردەن تيگەندەي. مۇنداي اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن ۇكىمەت ميللياردتاعان قارجى ءبولىپ كەلەدى. ماسەلەن وتكەن جىلى 5,8 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعاننان حاباردارمىز. سول مول قارجىنىڭ 3,2 ميلليارد تەڭگەسىمەن ءبىر شاعىن اۋدان سالۋعا بولادى دەگەن اكىمنىڭ ءۋاجىن دە ەستىگەنبىز. بارلىق ماسەلە سول اقشانى ءتيىمدى جۇمساماۋدا بولىپ تۇرعان سەكىلدى. بۇعان ءبىر مىسال كەلتىرەر بولساق, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى د.احمەتوۆ ۇكىمەت وتىرىسىنداعى ەسەبىندە سۋ تاسقىنى كەزىندە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتپەي جاتقانىن كۇيىنە ايتقان ەدى. توتەنشەلىكتەردىڭ توتەنشە جاعدايعا دايىندىعى وسى بولعانى ما؟ سوندا الگى قاراجات قايدا جۇمسالعان؟ جىل سايىنعى سۋ تاسقىنىن بيىل دا «قازگيدرومەتكە» سىلتەي سالىپ وتىرا بەرەمىز بە؟
جالپى, مەملەكەتتىڭ تۇعىرى – حالىق. حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ قابىرعاسى قاتايسىن, بۇعاناسى بەكىنسىن دەگەن ۇلكەن قامقورلىعىن مەنشىك يەلەرى سەزە وتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى ەندىگى جەردە ەستەن شىعارماۋى كەرەك-اق. قالانى قويىپ, ەلدى مەكەندەردەگى وزەن-كولدەرگە يەلىك ەتەتىندەر دە ەس جيسا, قانە. الىپ ساۋدا ورتالىقتارى مەن قىم-قۋىت تىرلىك ءجۇرىپ جاتاتىن بازارلار, ءسان-سالتاناتى مول مەيرامحانالاردان باستاپ, ادامدار قىزمەت ەتەتىن مەكەمەلەردى, ونىڭ ىشىندە ۇرپاق وقىپ, تاربيە الىپ جاتقان ۇيىمداردى جان-جاقتى ساراپتاۋدان وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. بۇل ىستە بارماق باستى, كوز قىستىعا بارماي, كوكتەن سۇراعانىمىز جەردەن تابىلدى دەمەي, ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگى جولىنداعى جۇمىس دەپ جۇرت بولىپ جۇمىلا وتىرىپ جۇرگىزۋ قاجەت سەكىلدى. مۇنىڭ ءبارى ساقتانۋ ءوز الدىنا, قاسىرەتتەردەن ساباق الۋ كەرەك دەگەن ۇعىمدى ۇلىقتاسا ەكەن...
سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»