اسا كورنەكتى تاريحي تۇلعاعا كىمدەر جاتادى جانە ونىڭ قوعامداعى ءرولى, ورنى, سونىمەن بىرگە, ونى انىقتاۋدىڭ كريتەريلەرى قانداي دەگەن سۇراقتاردى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك جابايحان ابدىلدينگە قويعان ەدىك.
– اسا كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءوزىن بىرنەشە تۇرگە بولۋگە بولادى. ءوزىنىڭ زەرتتەگەن, جازعان سالاسىندا بۇرىن بەلگىسىز جاڭالىق اشقان نەمەسە تۋىندىلارى بۇكىل ادامزاتقا رۋحاني ازىق بولۋعا تۇرارلىق دۇنيەلەر بولىپ تابىلاتىن عالىم, جازۋشى, ونەر ادامدارى دا ۇلى تۇلعالار قاتارىنا جاتادى. سونىمەن بىرگە, ۇلى ىستەر جاساپ, ايرىقشا دارىنىمەن, سونىڭ ىشىندە قولباسشىلىق قابىلەتىمەن, ساياساتكەرلىك يا باسقا دا قىرىمەن قوعامدى وزگەرتۋ ميسسياسىن ورىنداعان اسا كورنەكتى تاريحي, ۇلى تۇلعالار بولادى. ماسەلەن, پەتر ءبىرىنشى, ناپولەون, شىڭعىس حان ت.ب. وسى, اسا كورنەكتى, تاريحي تۇلعالاردىڭ پەندەشىلىك قاسيەتتەرىن ايقىنداۋعا قويىلاتىن تالاپتار قاراپايىم, قاتارداعى ادامداردىكىنەن مۇلدە باسقا. ولاردىڭ جەكە باسىن ءتارتىپتى, تاربيەلى, مادەنيەتتى, جولداستىققا ادال دەگەن سەكىلدى قاراپايىم ازاماتتارعا قويىلاتىن ادامگەرشىلىك كريتەريلەرمەن باعالاۋعا بولمايدى. ويتكەنى, ولاردىڭ ماقساتى تىم بيىك, قاراپايىم ادامنان مۇلدە باسقا. ولار ءوز ماقساتتارىنا جەتۋ جولىندا كوپتەگەن تالاپتاردان اتتاپ كەتۋى دە مۇمكىن. ءتىپتى, جانىندا بولعان جاقىن جولداستارىن, تۇرعىلاستارىن قۇرباندىققا شالۋى دا عاجاپ ەمەس. مەن جوعارىدا اتاعان تۇلعالاردىڭ بويىنان دا سونداي ىستەردى ءجيى بايقاۋعا بولادى. بىراق سولاي بولدى ەكەن دەپ ولاردىڭ اسا كورنەكتى تاريحي, ۇلى تۇلعا دەگەن جەتىستىگىنەن تومەندەتە المايسىڭ. ۇزاق جىلداردان كەيىن حالىقتىڭ ەسىندە ولاردىڭ تەك ۇلى ىستەرى عانا ساقتالىپ, پسيحولوگيالىق ولشەممەن العانداعى سىندارى مۇلدە ەسكەرىلمەي قالادى.
ماسەلەن, ءستاليندى دە اسا كورنەكتى, تاريحي ۇلى تۇلعاعا جاتقىزۋعا بولادى. ارينە, قازىر ونىڭ رەپرەسسيالىق شارالارى تۋرالى ءجيى ايتىلۋدا. ويتكەنى, حالىقتىڭ جادىنان ءالى كۇنگە ونىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ جانعا سالعان جاراسى تولىق وشكەن جوق. ءوزى بولماسا دا بىرەۋدىڭ اتاسى, ءبىرەۋدىڭ اجەسى ونىڭ رەجىمىنەن كورگەن قورلىعىن اۋىزبا-اۋىز جەتكىزىپ كەتتى. دەمەك, ونىڭ باسىنداعى ادامي كەمشىلىكتەردى باسا كورسەتۋ, ولارىن سىناۋ ءالى باسىم. بىراق مەنىڭشە, جۇزدەگەن جىلدار وتكەن سوڭ, ونىڭ ەسىمى ۋ.چەرچيلل ايتقان: «ول رەسەيدى سوقامەن قابىلداپ, قولتىعىندا اتوم بومباسى بار مەملەكەت ەتىپ قالدىردى», دەگەن ءسوزىنىڭ ولشەمىمەن باعالاناتىن شىعار.
– اسا كورنەكتى تاريحي تۇلعالار ءبىزدىڭ زامانىمىزدا بار ما؟ ولار قانداي كەزەڭدەردە تاريح ساحناسىنا كەلۋى مۇمكىن؟
– ولار تاريح ساحناسىنا اسا كۇردەلى, وتپەلى ساتتەردە كەلەدى. گاملەتتىڭ ماڭگى ولمەس «بولۋ نە ءولۋ» سياقتى ومىرلىك تاۋەكەلگە ۇندەيتىن سۇراقتارى تۋعان كەزدە جارق ەتەدى. تۇرىكتىڭ مۇستافا كەمال اتاتۇرىك سياقتى تۇلعاسى تاريح ساحناسىنا وسىنداي كەزدە شىققان. ونىڭ «نە ءومىر, نە ءولىم» دەگەن ۇرانىنىڭ ءوزى گاملەتتىك ماڭگىلىك سۇراقتان تۋىپ تۇرعانى كورىنەدى. اتاتۇرىك باتىستىق دەرجاۆالاردىڭ حانتالاپايعا سالىپ, تۇرىك مەملەكەتىن تاريح ساحناسىنان ماڭگى كەتىرۋگە بەت العان اسا قاۋىپتى كەزدە جارق ەتىپ شىعىپ, ەلىنىڭ ازاتتىعى مەن بوستاندىعىن ساقتاپ قالدى جانە ونى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ جاڭا ساپاداعى ساتىسىنا كوتەرىپ, رەسپۋبليكا جاساپ كەتتى. مىنە, سوندىقتان ول اسا كورنەكتى, تاريحي ۇلى تۇلعالار قاتارىنا جاتادى.
– ءسىزدىڭ ايتقاندارىڭىزدان اسا كورنەكتى, تاريحي تۇلعا دەگەن ماداق نەگىزىنەن بيلىك باسىنداعىلارعا قاتىستى ەكەنى كورىنىپ تۇر. سوندا, وسىنداي تۇلعالار ءومىر-باقي ۇلى ىستەر تۋدىرا بەرە مە, الدە ولاردىڭ دارىنى مەن ءىسى بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە عانا كورىنە مە؟
– ول ەندى ۇلى تۇلعانىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى. دۇنيەدە ءبارى دە وزگەرىپ تۇرادى. ابايدىڭ دا: «اللا وزگەرمەس, ادامزات كۇندە وزگەرەر...» دەگەن ءسوزى بار ەمەس پە؟ سول سياقتى ادامزات كۇندە وزگەرەدى. بۇل ارادا ادامنىڭ قۇبىلعىش سياقتى پاسىق مىنەزىن ەمەس, ادامزاتتىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتىپ تۇرمىن. ادامزات قوعامىنىڭ الدىندا ۇنەمى جاڭا ماقساتتار مەن مىندەتتەر تۋىپ وتىرادى. ءبىر بەلەستەن اسقان سوڭ ەندى بولدىق-تولدىق دەپ توقمەيىلسۋگە ەشقاشان بولمايدى. ويتكەنى, الدان ەكىنشى بەلەس شىعىپ, ودان دا اسۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ەگەر ءبىر بەلەستى باعىندىرعان سوڭ توقمەيىلسۋگە جول بەرىلسە, وندا سول قوعامنىڭ دامۋى توقىراپ, ادامدار اراسىندا نارازىلىق, وكپە-ناز تۋىنداي باستايدى. ءبىر كەزدەگى ۇلكەن جەتىستىككە ماستانىپ, داندايسىپ كەتۋشىلىك تە بولۋى مۇمكىن. مۋاممار كاددافيدىڭ جاعدايى بۇل سوزىمىزگە مىسال بولا الادى. كەزىندە ول افريكا قۇرلىعىنداعى پروگرەسشىل تۇلعا بولدى. ەلدەگى مونارحيانى جويىپ, رەسپۋبليكا جاريالادى. ليۆيا افريكا مەن اراب الەمىندەگى ەڭ جوعارى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. ءىجو جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى 14 مىڭ دوللارعا جەتتى. بىراق, كوشباسشىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى داندايسۋلارى, باسقالارمەن ساناسۋدى قويۋى, پەندەشىلىگىنىڭ كوبەيۋى, دۇنيەقورلىعى مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمىنىڭ قالىپتاسقان پىشىندەرىنىڭ ءبىرىن دە ۇستانباي, وزگەشە «ءۇشىنشى الەمدىك تەوريا» ويلاپ تابۋى جانە ت.س.س. ماسەلەلەر ونى ليۆيانىڭ دامۋىنداعى تەجەگىشكە اينالدىردى. ول جاڭا يدەيالاردىڭ تۋىنا, جاڭا قوزعالىستارعا قارسى بولىپ, ءوزىنىڭ تەوريالىق دوگماسىنان ايرىلمادى. سونىڭ اقىرىنىڭ قانداي بولعانىن كوردىك.
مىنە, سوندىقتان دا اسا كورنەكتى, تاريحي تۇلعانىڭ ءوزى قوعام دامۋىنا, جاقسىلىققا وزگەرۋىنە كەرەعار ىستەر جاساي باستاسا, ول تەجەگىش ءرولىن اتقارىپ, ول جەردە اشىق بولماسا دا ىشتەي قارسىلىق وتى بىقسي باستايدى. سونىمەن بىرگە, تاريحي تۇلعانىڭ كەزەڭدىك سيپاتى دا كوپ بولادى. ماسەلەن, ازامات سوعىسىندا اتى شىعىپ, قولباسشىلىق دارىنى اسپانداپ تۇرعان بۋدەننىي, ۆوروشيلوۆ ۇلى وتان سوعىسىندا قول باستاۋعا جاراماي قالدى. دەمەك, ولار بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە عانا جارامدى تۇلعالار بولدى. ۇنەمى قوزعالىستا بولىپ, جاڭانى يگەرۋدە الدا بولا الماعان تۇلعالار كەزەڭدىك سيپاتتاعى ايتۋلى تۇلعالار بولىپ قالا بەرەدى. كوپ ۋاقىتتاردان كەيىن ولاردىڭ جاساعان ءىسىن ۇلى ىستەر دەپ ايتۋ دا قالادى. سوندىقتان, ولار تاريحي ۇلى تۇلعالار قاتارىنان ورىن الا المايدى.
– ال ەندى ءوزىمىزدىڭ تاريحقا جاقىنداساق... قازاق دالاسىنداعى بۇرىن-سوڭدى اسا كورنەكتى, تاريحي ۇلى تۇلعالار دەپ كىمدەردى ايتا الامىز؟
– الدىمەن, ارينە, ابىلاي حاندى ايتامىز. ول تاريح ساحناسىنا شىققاندا قازاق حالقى ەل بولىپ تۇرا الا ما, جوق پا دەگەن سۇراق تۇرعان. جوعارىدا ايتقان گاملەتتىڭ «بولۋ نە ءولۋ» ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىققان ەدى. ول كەزدە قازاق دالاسىنا انتالاعان جاۋ جان-جاقتان تاپ-تاپ بەرۋدە بولاتىن. شىعىستاعى ەڭ باستى جاۋ – جوڭعار حاندىعى قازاق جەرىنە قايتا-قايتا شابۋىلداپ, مالىن ايداپ, جانىن قىرىپ كەتىپ تۇردى. سولتۇستىك باتىستان جايىق كازاكتارى مەن باشقۇرتتار, وڭتۇستىكتەن قوقان حاندىعى مازا بەرمەدى. وسى كەزدە ابىلاي قازاق حالقىن ءبىر ورتالىققا باعىندىرۋعا ۇيىتقى بولىپ, بارلىق كۇشىمىزدى ءبىر تۋدىڭ استىنا توپتاستىرا ءبىلدى. تۋ-تالاقاي تارتىستىڭ استىنداعى ەل مەن جەردىڭ باسىن قۇراپ, ءىش ۇيىسىپ, سىرت مويىنداعان مەملەكەت دارەجەسىنە قايتا كوتەرە الدى. الىمدى دا جالىندى, جاۋعا شاپسا باتىر, قول باستاسا كوسەم, ءسوز باستاسا شەشەن بولا بىلگەن قانشاما تاريحي تۇلعالاردىڭ قالىڭ لەگىن تاريح ساحناسىنا شىعارىپ, ولاردىڭ قابىلەتتەرىن ءبىر ارناعا, ءبىر ماقساتقا توعىستىردى. ءسويتىپ, جوڭعار مەن قوقان حاندىعى باسىپ العان تالاي جەرلەر مەن قالالار, جانىمىز بەن مالىمىز كەرى قايتارىلدى. ءتىپتى, قىتاي شابۋىلىنا دا قارسى تۇرا الىپ, ولاردىڭ ويىنىڭ دا سول كەزدە ورىندالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. ورىس پاتشالىعى مەن قىتاي بوعدىحانىنىڭ ارالىعىندا شەبەر ديپلوماتيالىق ادىستەر ويلاپ تاۋىپ, تاۋەلسىز ساياسات ۇستانا ءبىلدى. جوڭعار حاندىعى بىزدەن ءالسىز ەمەس ەدى, كەرىسىنشە, ولاردىڭ وت قارۋلارى بولدى, ۇيىمشىلدىعى دا بىزدەن گورى جەتىلگەن ەدى. بىراق ولاردىڭ ابىلاي سەكىلدى اسا دارىندى كوشباسشىسى بولعان جوق, سونىڭ سالدارىنان ولار اقىرى جەر بەتىنەن جويىلىپ تىندى. ال ءبىز ابىلاي زامانىندا ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, ىرگەلى ەل بولدىق.
ابىلايدىڭ جەكە باسىنىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرى باسقا حاندارىمىزدان, سونىڭ ىشىندە تاۋكەدەن, ابىلقايىردان ارتىق بولماۋى مۇمكىن, بىراق ول ءوزىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان تاريحي ميسسيانى ورىنداپ, سول كەزەڭدە قازاق ەلىنىڭ تۇتاستىعىن, ەلدىگىن ساقتاپ قالدى. ال كەيىنگى حاندار قالىپتاسقان جۇيەمەن ءجۇردى, ولار تاعدىرشەشتى شەشىمدەر قابىلداپ, جاڭا جۇيە جاساعان جوق. ال ابىلايدىڭ ادام رەتىندەگى بارلىق – باتىرلىق, قولباسشىلىق, ديپلوماتتىق, شەشەندىك, كوسەمدىك, كورەگەندىك قاسيەتتەرى ەرەكشە دارالانىپ, ءوز ميسسياسىنىڭ ورىندالۋىنا قىزمەت ەتتى. ءسويتىپ, ول اسا كورنەكتى, ۇلى تۇلعاعا اينالدى.
تاۋەلسىز قازاقستاندى الەم تانىعان ەلدەر قاتارىنا قوسقان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا سونداي, اسا كورنەكتى تۇلعا.
– ونىڭ سەبەپتەرىن سارالاپ بەرسەڭىز.
– 1991 جىلى ابىلاي حان زامانىنان كەيىن قازاق ەلىنىڭ الدىندا ەكىنشى رەت گاملەتتىك سۇراق تۇردى. الدىمىز بەلگىسىز, تىم كۇڭگىرت ەدى. قازاقستان ءوز الدىنا ەل بولا الا ما, بولا الماي ما دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى تىم اۋىر بولاتىن. قالىپتاسقان بارلىق جاعدايلارعا, بەلگىلى حالىقارالىق ساياساتكەرلەردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, قازاق ەلىنىڭ ءوز الدىنا تاۋەلسىز ەل بولۋى وتە كۇردەلى.
كسرو-نىڭ ەكونوميكاسى ءبىرتۇتاس شىنجىر سەكىلدى ەكەن, ول بىرنەشە جەردەن ءۇزىلىپ ەدى, بارلىعى دا شاشىراپ, ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, بارلىق كاسىپورىندار توقتاپ قالدى. تەڭەۋ تۇرىندە ايتىپ, ەكونوميكانى تۇتاس ءبىر ماشينە دەپ الساق, ونىڭ ءبىر دوڭگەلەگى ۋكراينادا, ەكىنشىسى وزبەكستاندا, قورابى قازاقستاندا, موتورى رەسەيدە, ت.س.س. بولىپ ءبولىنىپ قالدى. حالىق جۇمىسسىزدىققا ۇشىراپ, قاتتى قينالدى. ەكونوميكا جۇمىس ىستەمەگەن سوڭ, بيۋدجەتكە ەشقانداي ءتۇسىم تۇسپەدى. سوندىقتان بيۋدجەتتەن ەڭبەكاقى الاتىندار دا كۇندەرىن قالاي كورۋدى بىلمەدى. حالىققا ەڭ الدىمەن كەرەگى تاماق, كيىم, جىلۋ, جارىق. بىراق ءبىزدىڭ جاڭا وكىمەتىمىز ءۇشىن بۇل كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ ۇلكەن قيىندىققا ءتۇستى, ءتىپتى مەملەكەتىمىز داعدارىسقا تىرەلدى. قۋانىشىمىز قانشالىقتى شەكسىز بولسا, ەكونوميكالىق قىسىم سونشالىقتى راقىمسىز بولدى. سەگىز وبلىستىڭ ءماسليحاتتارى بىرىگىپ, قازاقستان ءوز الدىنا ەل بولىپ كەتە المايدى, قايتادان رەسەيگە قوسىلۋىمىز كەرەك دەگەن سەپاراتيستىك باستاما كوتەردى. ولاردىڭ ءۇنىن ورەكپىگەندەر الىپ-كوتەرىپ بەردى. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىنداعى شەشۋشى قىزمەتتەردە وتىرعان ءتورت ميلليونداي بەلسەندى حالىق, ونىڭ ىشىندە نەمىس, ورىس, ۋكراين جانە ت.ب. ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى ۇدەرە كوشۋگە اينالدى. نەگىزىنەن ەكىنشى قاتاردا جۇرگەن قازاقتىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى شاشىلىپ جاتقان ەكونوميكانى اياعىنان تۇرعىزۋعا قابىلەتتەرى جەتە قويمادى. نە ىستەۋ كەرەك؟
سول كەزدە پرەزيدەنتتىڭ قولىندا شەكسىز بيلىك تە بولمادى. جوعارعى كەڭەس قۇقىعى وتە جوعارى ەدى. قولدانىستاعى كەڭەستىك كونستيتۋتسياعا سايكەس جوعارعى كەڭەس بارلىق مينيسترلەردى, بارلىق لاۋازىمدى تۇلعالاردى بەكىتتى. ايتا كەتەتىن ءجايت, رەسپۋبليكانىڭ كەڭەستىك كونستيتۋتسياسى كسرو كەزىندە ەشقاشان ورىندالىپ كورگەن ەمەس ەدى, ول تەك سول وتپەلى كەزەڭدە عانا ناقتى كۇش الىپ, بارلىق بيلىكتى جوعارعى كەڭەستىڭ قولىنا بەردى. ۇكىمەتتىڭ بارلىق سالاسىن جاراقتاۋ تەك سونىڭ قۇزىرىندا بولدى. ال جوعارعى كەڭەستىڭ نەگىزگى بولىگى نارىقتىق يدەيانى قابىلداۋعا مۇلدە قارسى شىققان «قىزىل كوممۋنيستەردىڭ» ورتاسى بولاتىن. ولار پرەزيدەنتتىڭ سول كەز ءۇشىن پروگرەسسيۆتى قادامدارىن جاراداي كورىپ, قارسى شىعىپ جاتتى. نارىقتىق ەكونوميكانى اسىقپاي, شاعىن قادامدارمەن عانا ەنگىزۋ كەرەك, دەستى ولاردىڭ كوبى. وسى يدەيا دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرساپ الدى.
مىنە, وسى ۋاقىتتاردا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسا كورنەكتى تاريحي, ۇلى تۇلعالارعا لايىق دارا قاسيەتتەرى ايقىن كورىنە باستادى. نارىقتىق قاتىناستاردىڭ نە ەكەنىن, ولاردى قالاي ورناتۋدى ول دا بىلمەيتىن. بىراق قاراپايىم ادامدار سەزىنىپ, بىلە بەرمەيتىن ىستەردى ول ءوزىنىڭ قايراتكەرلىك, ەرەكشە ينتۋيتسياسىمەن تانىپ, ەشتەڭەگە جالتاقتاماي, باتىل ءارى شەشىمتال قادامدار جاسادى. ول كوپ زەرتتەپ, ۇزاق تولعاناتىن بولساق, قولداعى بارىمىزدان ايرىلىپ قالاتىنىمىزدى سەزدى. جالپى, كوپ تولعانىپ, ابدەن ەكشەلگەن دۇنيەلەر دە كەيدە ويداعىداي ناتيجە بەرمەيدى. گەتە: «ۇزاق ويلانىپ-تولعانعان ادامنىڭ ءوزى اركەز وڭ شەشىم تابا المايدى», دەگەن بولاتىن. سول كەزدەردە وپپوزيتسيالىق كۇشتەر پرەزيدەنتتىڭ شۇعىل قادامدارىن قاتتى سىناپ, قاتەلىكتەرىن ايداي الەمگە جاريا ەتىپ جاتتى. بىراق ارتىنان سولاردىڭ ءبارى ۇمىت بولدى, پرەزيدەنتتىڭ ەڭ الدىمەن ەكونوميكانى دۇرىستاۋىمىز كەرەك دەگەن ساياساتى ءومىرشەڭ جانە دۇرىس بولىپ شىعىپ, قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكانى ورناتۋدا كوشىلگەرى كەتتى. سول ىستەردىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن تەڭگەنىڭ ومىرگە كەلۋى ۇلكەن ءرول اتقاردى دەپ ويلايمىن. قازاقستاندى رۋبل ايماعىنان شىعارىپ تاستاپ, بىزدە قالعىلارىڭ كەلسە, بارلىق التىندارىڭدى تاپسىرىڭدار دەگەن اسقاقتىققا قارسى پرەزيدەنت ەشكىمگە جالتاقتاماي, قورعالاقتاماي ءوزىمىزدىڭ ۆاليۋتانى ەنگىزىپ جىبەردى. بۇل ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىمەن قوسا, حالىقتىڭ رۋحىن سەرپىلتكەن ماڭىزى اسا زور وقيعا بولدى.
– ءسىز سول جىلدارى جوعارعى كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدىڭىز, دەمەك, سول كەزدەگى قيىن-قىستاۋ ساتتەردى باستان كەشتىڭىز. سوندىقتان جاعدايدىڭ وزگەرىسىن ساتىلاپ بايانداپ بەرسەڭىز.
– پرەزيدەنت الدىمەن ءارى قارايعى دامۋعا, وڭ وزگەرىستەر تەجەۋىش بولعان جوعارعى كەڭەستىڭ ءوزىن-ءوزى تاراتۋىنا قول جەتكىزدى. ويتكەنى, جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇل دەپۋتاتتىق كورپۋس پرەزيدەنتتىڭ ەركىن ارەكەت ەتۋىنە ءمۇمكىندىك بەرمەدى. بارلىق ىسكە تەجەگىش بولىپ, بارلىق ماسەلەگە كۇدىكپەن قارادى. پرەزيدەنت ەلگە اسا قاجەتتى باسقا نارسەلەرمەن اينالىسۋدىڭ ورنىنا ساعاتتار بويى جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسيالارىنا قاتىسىپ, دەپۋتاتتارعا الىنعان شەشىمدەردىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋمەن بولاتىن. مىنە, وسى سەبەپتى ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ الىمدىعى, بەدەلى مەن ءوتىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا ول جوعارعى كەڭەستىڭ ءوز ەركىمەن تاراۋىنا قول جەتكىزدى. ەگەر ن.نازارباەۆتىڭ ورنىندا باسقا ءبىر ادام بولىپ, وسىنداي ارەكەتكە بارسا, بالكي جوعارعى كەڭەس ونىڭ وزىنە يمپيچمەنت جاريالاپ, پرەزيدەنتتىك تاقتان تايدىرىپ تاستاۋى مۇمكىن ەدى. ولاردىڭ مۇنداي ارەكەت جاساۋعا قۇقى بار بولاتىن. بىراق ن.نازارباەۆتىڭ ايرىقشا دارىندىلىعى, ماسەلەنى دۇرىس قويا بىلەتىندىگى, حالىقتىڭ الدىنداعى زور بەدەلى باتىلدىعى مەن وزىنە دەگەن سەنىمدىلىگىنە ۇشتاسىپ, دەپۋتاتتاردىڭ ونى ءسوزسىز مويىنداۋىنا ۇلاستى. ال جوعارعى كەڭەس ساپىندا نارازىلار قاتارىنان وعان تەڭدەس كەلەتىن تۇلعا بولمادى.
ودان كەيىن سايلانعان دەپۋتاتتىق كورپۋس تا قولايسىز بولدى. ولار دا نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋعا تەجەگىش بولىپ شىقتى. ويتكەنى, قاجەتتى زاڭداردى قابىلداۋعا قارسىلىقتار كوپ بولدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا قابىلدانعان العاشقى كونستيتۋتسيادا بيلىك جۇيەسىنىڭ ماسەلەسى تۇپكىلىكتى شەشىلمەگەن ەدى. بۇل كونستيتۋتسيا بويىنشا دا جوعارعى كەڭەس شەكسىز بيلىكتى يەلەندى. بارلىق كادرلىق ماسەلەلەر, ۇكىمەتتى جاساقتاۋ سونىڭ قولىندا ەدى. ول پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ىسىنە ارالاسۋعا تولىق قۇقىلى بولدى. ال نارىقتىق رەفورمانى ەنگىزۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ قۇقى شەكتەۋلى, قولى بايلاۋلى-تىن. ءسويتىپ, بۇل پارلامەنت تە نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدىڭ تەجەگىشىنە اينالا باستادى. سوندىقتان ونى دا تاراتۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. تومەننەن تۇسكەن زاڭدى ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە ول تاراتىلدى, بىراق پارلامەنت تاراتىلاردا پرەزيدەنت وزىنە زاڭ اكتىلەرىن قابىلداۋ جونىندەگى شەشىم الۋعا قول جەتكىزدى. دەمەك, پارلامەنت جوق بولعان ۋاقىتتا پرەزيدەنتتىڭ جارلىقتارى زاڭ كۇشى بار اكتىلەر دەپ تانىلاتىن بولدى. وسى قۇقىن پايدالانىپ, پرەزيدەنت كەلەسى پارلامەنت سايلانعانشا نارىقتىق ەكونوميكانى كەدەرگىسىز ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ كۇشى بار 140 جارلىعىن شىعاردى. مىنە, وسىلار ەلدە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىنىڭ قالانۋىنا لوكوموتيۆ بولدى. بۇل ايتار اۋىزعا عانا جەڭىل سوزدەر ەدى, ال ءىس جۇزىندە باتىرلىق بولاتىن. ەكى بىردەي پارلامەنتتى تاراتىپ, ءارى زاڭ كۇشى بار 140 جارلىقتى شىعارۋ الەمدىك تاريحتا سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا دەپ ايتۋعا بولادى. مۇنداي وزگەرىستەر كوبىنەسە وكىمەتتى زاڭسىز جولمەن باسىپ العاندا نەمەسە توڭكەرىس جولىمەن ەلدىڭ باسىنا باسقا بيلىك كەلگەندە جاسالىپ جاتاتىن. ال ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ءبىر وق شىعارماي, ءبىر تالاس تۋدىرماي, كونستيتۋتسيالىق جولمەن ەلدە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ بەيبىت دامۋىنا جاعداي تۋدىردى. ارينە, حالىقتىڭ بارلىق بولىگىنە بۇل شەشىمدەر ۇناعان جوق. بۇرىنعى جۇيەمەن جاقسى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن توپتار وپپوزيتسيا قاتارىنا شىعىپ, جوعارىدا ايتقانىمداي, ىشتەي, سىرتتاي قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتتى.
– سول جىلدارداعى احۋالعا قاراساق, پارلامەنت پەن پرەزيدەنت اشىق كەتپەسە دە ءبىرشاما تارتىستى جاعدايدا بولعانى كورىنىپ تۇر. ال پرەزيدەنت بيلىككە تالاسسىز قاي ۋاقىتتا قول جەتكىزدى؟
– پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتىڭ تارتىستى جاعدايدا بولاتىن سەبەبى – ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ نە بىرىڭعاي پارلامەنتتىك, نە بىرىڭعاي پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا دەپ ناقتى انىقتالماعاندىعىنان ەدى. ءبىز سول ۋاقىتتاردا جارتىلاي پارلامەنتتىك, جارتىلاي پرەزيدەنتتىك بيلىگى بار رەسپۋبليكا بولدىق. سودان, 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم جولىمەن پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا قابىلداندى. مىنە, وسى كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك بيلىكتەگى رەسپۋبليكا ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىنداپ, پرەزيدەنت لاۋازىمى ەلدەگى ەڭ جوعارعى لاۋازىم ەكەنىن انىقتادى. ال ەكى پالاتالى پارلامەنت زاڭ شىعارۋ بيلىگىنە يە بولىپ, پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ىسىنە ارالاسۋى شەكتەلدى.
– نۇرسۇلتان نازارباەۆتى اسا كورنەكتى تۇلعالاردىڭ قاتارىنا كوتەرەتىن ناقتى ءبىرشاما ىستەرىن اتاپ بەرسەڭىز.
– ولار, ارينە, كوپ. دەگەنمەن, قاداۋ-قاداۋ دارا ىستەرىن اتاي كەتەتىن بولساق, جوعارىدا ايتقان 140 زاڭنىڭ ارقاسىندا ول ەلىمىزدە نارىقتىق قاتىناستاردى تولىق ورناتا الدى. سونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىنىڭ ءبىرتالايى ءالى باتىلى بارماي جۇرگەن زەينەتاقى تولەۋ رەفورماسىن جاسادى. ونى ۇكىمەتتىڭ موينىنا بىرجاقتى ءىلىپ قويۋ بيۋدجەتكە تىم اۋىر بولاتىن ەدى. پرەزيدەنت نازارباەۆتى اسا كورنەكتى تۇلعا ەتىپ كورسەتەتىن تاعى ءبىر مىسال – ول ەل استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىردى. شىنىن ايتاتىن بولساق, پرەزيدەنتتىڭ بۇل شەشىمىن كوپتەگەن دەپۋتاتتار قابىلداي المادى. ول كەزدە قازاقستاننىڭ استاناسى قازىرگىدەي بولادى دەپ ەشكىم ويلاعان جوق ەدى.
ەلدەگى ەكونوميكالىق قاتىناستار قوعامدا تەك تۇراقتىلىق بولسا عانا جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزە الادى. كوپەتنوستى ءارى كوپكونفەسسيالى قازاقستان حالقىن ءبىر-بىرىنە ءتوزىمدى, تىنىشتىق پەن سىيلاستىق قالپىندا ۇستاۋ ءۇشىن دە وتە بىلگىر شەبەرلىك كەرەك. بۇل ىستە ن.نازارباەۆ بۇكىل الەمگە ۇلگى كورسەتىپ وتىر دەسەك ارتىق ەمەس. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى ەرەكشە ينستيتۋت وسىعان قىزمەت ەتىپ وتىر. جەر كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن قازاقستان سياقتى دامۋشى ەلدەر قاتارىنداعى مەملەكەتتىڭ كورشىلەرىمەن تەگىس كەلىسىمگە كەلىپ, شەكاراسىن تۇپكىلىكتى شەگەندەپ العانى دا ايرىقشا اتاپ وتەتىن ەڭبەك. وسى ەڭبەگىمەن-اق ن.نازارباەۆتى اسا كورنەكتى تۇلعالار قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. سول كەزدەردە سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى رەتىندە بۇل ىستەرگە ارالاسىم بولعاندىقتان, مەن ونىڭ قانشالىقتى قيىنشىلىقتارمەن شەشىلگەنىن جاقسى بىلەمىن. ەڭ تاتۋ كورشىمىز دەپ سانالاتىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وزىندە بۇل ماسەلە وتە قيىندىقپەن شەشىلگەن ەدى. ال قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى تالاس اۋماقتارداعى شەكارانى ايقىنداۋ ءىسىن ۇنەمى كەيىنگە قالدىراتىن كورىنەدى. ويتكەنى, بولاشاق قىتايعا قىزمەت ەتەتىنى ءسوزسىز. تەك نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپتى, شەكارا ناقتىلانىپ, تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ جەرى رەتىندە بۇۇ دەڭگەيىندە تانىلدى.
– ءسىز جوعارىدا اسا كورنەكتى تۇلعانىڭ قوعام دامۋىنا تەجەگىش بولاتىن دا كەزدەرى بولۋى مۇمكىن دەگەن ەدىڭىز. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ تا سونداي بولۋى ءمۇمكىن بە؟
– قيىن سۇراق ەكەن. بىراق «ايتىلماسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى», دەگەن بار, جاۋاپ بەرىپ كورەيىن. جالعىز ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ەمەس, بارلىق اسا كورنەكتى, تاريحي تۇلعالار قوعام دامۋىنا قىزمەت ەتىپ, الدا تۇرعان جاڭا اسۋدى الۋعا ۇمتىلماسا, جاسامپازدىق قاسيەتىن جوعالتسا, پەندەلىككە بوي الدىرسا, ءبىر كەزەڭدەردە تەجەگىشتىك رولگە تۇسەدى. بىراق ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز بۇگىنگى كۇنى ەلدىڭ الدىنا باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز كەرەك دەگەن جاڭا ۇلتتىق يدەيانى كوتەرىپ, سونى ىسكە اسىرۋ جولىنا قىزۋ كىرىسىپ كەتتى. ەگەر وسى ءىستىڭ جولىنداعى ارەكەتتەر بارلىق سالادا ءۇزىلىسسىز جۇرگىزىلىپ, جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلسە, قازاقستان قوعامى جاڭا ساپامەن جاڭعىراتىنى ءسوزسىز. ءارينە, بۇل ىستە ەكونوميكالىق قانا ەمەس, دەموكراتيالىق رەفورمالار دا كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكونوميكاعا باسا كوڭىل بولگەنىمىز راس. پرەزيدەنتتىڭ الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات دەگەن ۇستانىمى ومىرشەڭ بولاتىن. قازىر بۇگىنگى زامان تالابىمەن باسقا دا كوپتەگەن پروبلەمالار بوي كوتەرىپ جاتىر. وسى پروبلەمالاردى تۇراقتى تۇردە شەشۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق دامۋدى تومەندەتپەي, دەموكراتيالىق رەفورمالارعا باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەك شىعار. تەك اشىق قوعام جانە تولىققاندى دەموكراتيا جولىمەن دامىعان مەملەكەت قانا جاڭا پروبلەمالاردى اۋىزدىقتاپ, زاڭسىزدىقتى ەڭسەرە الادى. سونىمەن بىرگە, وركەنيەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن تەك ەكونوميكاسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, دەموكراتياسى جوعارى دارەجەدە دامىعان مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن حالىقارالىق ستاندارتقا ساي تاۋەلسىز پارلامەنت, مىقتى پرەزيدەنت, شىن ءمانىندە تاۋەلسىز سوت جۇيەسى كەرەك.
جاسالۋى كەرەكتىگى ايتىلعان ماسەلەنى تەك سوزبەن عانا جالاۋلاتىپ, ءىس جۇزىندە ەش نارسە وزگەرتپەيتىن باسشىلاردان ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ايىرماشىلىعى, ول – ناعىز رەفورماتور ادام. ول كوپتەگەن ءماسەلەگە ەش نارسەگە جالتاقتاماي, قورعالاقتاماي باتىل كىرىسىپ كەتەدى.
ءسوز سوڭىندا, ءبىزدىڭ پرەزيدەنت قازاقستاندى باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ تۋرالى ۇلتتىق يدەياسىن ىسكە اسىرسا, ول كىسى ءوزىنىڭ جاسامپازدىق قاسيەتىن جانە اسا كورنەكتى, تاريحي تۇلعا ەكەندىگىن تاعى دا ءسوزسىز دالەلدەي الادى. مىنە, سوندىقتان دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوعام دامۋىنا تەجەگىش بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ ەلدە تۇراقتىلىق دەگەن ءسوز كوپ ايتىلادى. ناعىز تۇراقتىلىق تەك ۇزدىكسىز العا جىلجىعاندا عانا بولادى. العا جىلجىمايتىن تۇراقتىلىق كەرى كەتۋ, توقىراۋ دەگەن ۇعىمدارعا جاقىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.