«ۋدىڭ بەتىن ۋ قايتارادى» دەيدى. ال داۋدىڭ بەتىن نە قايتارادى؟ بايقاساڭىز, ادامدار اراسىندا تۋىندايتىن داۋلاردىڭ داۋاسى ەشقاشان تابىلمايتىن سەكىلدى. سوندىقتان داۋدىڭ بەتىن داۋ عانا قايتارادى دەپ داۋلاسقاندار ءبىرىن-ءبىرى سوتتاتۋ ءۇشىن سوتقا جۇگىنەدى. بىراق ودان داۋ باسىلمايدى. قايتا ىزا-كەك سول ناعىز ۋعا اينالا تۇسەدى. سوندا نە ىستەگەن ءجون؟ ماسەلەنى سوتتا ەسەپ ايىرىسۋعا دەيىن جەتكىزبەي, كەلىسىمگە, بىتىمگە كەلۋگە بولماس پا؟ ال بىلە-بىلسەك, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كەز كەلگەن داۋلاسقان جاننىڭ بىتىمگە كەلۋىنە تولىق مۇمكىندىك بار.
ارينە زاڭ بۇزعان, قىلمىس جاساعان ادامنىڭ ءتيىستى جازاسىن الۋى – زاڭدىلىق. دەگەنمەن بولماشى داۋ, ەرەگەستىڭ سوڭى تەك سوتتاسۋمەن ءبىتۋى دە جاقسى ءىس ەمەس. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر سالدارىنان ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى دە ازايا ءتۇسىپ, قاتىگەزدىك ادەتكە اينالا باستايدى. بۇرىنعى كەڭپەيىلدىلىك, شىنايى قۇرمەت, سىيلاستىق كوز الداۋعا اينالعانداي كورىنەدى. الايدا جوعارى مادەنيەتتى ادام وزگە ادامعا دا قۇرمەتپەن قاراي الادى. سىيلاستىق – سىي-قۇرمەتكە جەتكىزەدى. «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار». ءتىپتى وزگە مەملەكەتكە قۇرمەتپەن قاراساق قانا ارادا سەنىمدى سەرىكتەستىك ورناپ, ەكى تاراپقا دا پايدالى قارىم-قاتىناس داميتىنى بەلگىلى. ەندەشە ءبىر ەلدىڭ ادامدارى اراسىنداعى كيكىلجىڭ, داۋ جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. وسىندايدا اتا-بابالارىمىزدىڭ داستۇرىنە جۇگىنۋ ارتىقتىق ەتپەيدى.
ماسەلەن, كەڭدىك پەن كىشىپەيىلدىككە جول بەرىپ, ماسەلەنى قۇن تولەۋمەن شەشۋ كوپ جاعدايدا نەبىر داۋدىڭ بەتىن قايتاراتىنى الىمساقتان بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە داۋ ءبىزدىڭ قوعامدا بۇگىن عانا تۋىنداپ وتىرعان جوق. ول اتام زاماننان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. بۇرىنعى داۋ, سول داۋ. تەك ونى شەشۋدىڭ بۇرىنعى داۋاسىن جوعالتىپ العان سەكىلدىمىز. ماسەلەن, سونىڭ ءبىرى كەزىندە «قارا قىلدى قاق جارعان» بيلەرىمىزدىڭ ءادىل كەسىمدەرى عوي. قانداي داۋ بولسا دا, ول قانداي تاراپتىڭ اراسىندا تۋىنداسا دا, ونىڭ ءمان-ماڭىزى قانداي بولسا دا ەش جالتاقتاماي تەك ادالدىقپەن, ادىلدىكپەن شەشىمىن تۋرا ايتىپ, شىنايى كەسىم شىعارىپ بەرگەن سوڭ جانە ونى بۇكىل حالىق قولداعان سوڭ كىم بولسا دا ول ۇكىمگە نارازىلىق كەلتىرە الماعان. و باستا سولاي بولعان جانە ۇنەمى سولاي جالعاسىپ وتىرعاندىقتان بيلەر دە حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولعان. ال قازىر شە؟ مۇمكىندىك بولسا داۋلاردى دابىرايتپاي شەشۋدىڭ امالدارى قازىر دە قاراستىرىلىپ جاتىر. بىراق سوتتاسقانمەن سوتتىڭ ايتقانىنا كونىپ جاتقاندار از. سوندىقتان لاجى بولسا تاراپتاردى تالاستىرماي, تاتۋلاستىرعاننىڭ ارتىقشىلىعى زور. وسى ورايدا ازاماتتىق جانە قىلمىستىق پروتسەستەردە داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما ءتاسىلى رەتىندە مەدياتسيا ينستيتۋتىن ودان ءارى جانداندىرا ءتۇسۋ قاجەت دەيمىز. ويتكەنى دامىعان ەلدەردىڭ داۋلاردى مەدياتوردىڭ قاتىسۋىمەن رەتتەۋ تاجىريبەسى كوپ جاعدايدا ەكى تاراپتىڭ كەلىسىمگە كەلۋىمەن اياقتالاتىنىن كورسەتەدى. بۇل داۋلاۋشى تاراپتاردىڭ سانىن ازايتادى. بىزگە كەرەگى دە وسى.
ونىڭ ۇستىنە ساراپشىلار مەدياتسيانى كەڭىنەن قولدانۋ داۋلى ماسەلەنىڭ الدىن الۋعا جانە قۇقىقتىڭ ءتۇرلى سالاسىندا دا, قۇقىقتان تىس شيەلەنىستەردە دە داۋلاردى شەشۋدىڭ قازىر قالىپتاسقان تاجىريبەسىنە وڭ ىقپال ەتەتىنىن جاسىرمايدى. ەندەشە بۇرىنعى بيلەردىڭ جولىنا قايتىپ ورالۋ مۇمكىن بولماسا دا, تاتۋلاستىرۋدىڭ, ياعني قوس تاراپتى بىتىمگە كەلتىرۋدىڭ داۋلاردى ءتيىمدى تۇردە شەشۋگە وڭ ىقپال ەتەرى انىق. تەك وسى پايدالى ءىستىڭ ءالى وركەن جايماي تۇرعانى كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەتىنى دە بەلگىلى. ونى ودان ءارى وركەندەتۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالاردى قولعا الۋ كەرەك سەكىلدى.
ەڭ الدىمەن مەدياتورلاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بەيتاراپتىعى قاشاندا الدا تۇرۋى كەرەك. مەدياتور كەلىسىمنىڭ ەكى جاققا عانا ءتيىمدى شەشىلۋىن كوزدەيدى. ويتكەنى داۋلاسۋشى تاراپتاردى كەلىسىمگە كەلتىرۋ كەزىندە, ياعني مەدياتسيا تالاپتارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا تەك ءبىر تاراپتىڭ عانا مۇددەسى كوزدەلمەيدى, قوس تاراپتىڭ دا مۇددەسى ەسكەرىلەدى. قوس تاراپتىڭ مۇددەسى ەكەرىلگەندىكتەن جانە سوعان ولار كەلىسىپ, بىتىمگە كەلىپ جاتسا, بۇل بيلىكتىڭ دە مەرەيىن ۇستەم قىلادى. ال مەدياتسيا ەلىمىزدە داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما ءتۇرى بولىپ ەسەپتەلگەنىمەن, ول قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا داۋلاردى قارايتىن سۋديالار جۇكتەمەسىن دە بەلگىلى. دەمەك مەدياتورلار كومەگى ارقاسىندا سۋديالار قاعازباستىلىقتان ارىلىپ قانا قويماي, جۇكتەمەلەرى ازايعان سوڭ, سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى دا ارتاتىنى ءسوزسىز.
ارينە قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن بۇل ىستە حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ, قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى اشۋ تاجىريبەسى ارتىق ەتپەيدى. ەلدەگى بار مەدياتسيا ورتالىقتارىن, مەدياتسيانىڭ تەحنيكاسىن جانە مەدياتسيانى پايدالانۋ تەتىكتەرىن ۇيرەتۋدى جولعا قويۋ قاجەت. بۇل ماسەلەدە الىسقا بارماي-اق, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق كەلىسىمدى, تولەرانتتىلىق پەن ەل بىرلىگىن نىعايتۋمەن بايلانىستى تاجىريبەسىن ەسكەرسە, ارتىق ەتپەيدى. ال بۇعان قولايلى جايت, ءبىزدىڭ ەلىمىز مەدياتسيا ءۇشىن جاساقتالعان قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ قۇقىقتىق جۇيەدە وڭتايلاندىرا ءبىلدى. ونىڭ ۇستىنە «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭىمىز ديسپوزيتيۆتىك سيپاتتا, بۇل مەدياتسيانى كەڭ اۋقىمدا پايدالانۋ تۋرالى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول سياقتى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا جەكە-قۇقىقتىق داۋلاردى شەشۋ ءۇشىن ءىستى سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋ كەزەڭىندە رەتتەۋ رەسىمدەرىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن. بۇل ورايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوعامدىق كەلىسىم ينستيتۋتتارى, انالار, اقساقالدار كەڭەستەرى ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ مەن تولەرانتتىلىقتى قالىپتاستىرۋدا ولشەۋسىز ءرول اتقاراتىنىنا سەنىم زور.
الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»