ءابدىلدا تاجىباەۆ قازاق راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىن وسى وزەكجاردى سوزبەن باستايدى. بۇل – كەڭەستىك كەزەڭدە ايتىلعان ءسوز. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «ۇلتىمىزعا ادام ايتقىسىز دەموگرافيالىق سوققى جاسالدى, قازاقتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى قۇردىمعا كەتە جازدادى» دەپ كەڭەستىك بيلىكتىڭ ۇلت رەتىندە جويىپ جىبەرۋدى كوزدەگەنىن اشىق جازادى.
اۋىر سوققى انا تىلىمىزگە دە ءتوندى. قاۋىپتىڭ قارا بۇلتى ءالى تولىق سەيىلگەن جوق. فيلوسوف امانگەلدى ايتالى: «جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىڭ رۋحاني كودى جويىلا باستادى دەۋشىلەر كوبەيدى. اسىرەسە رەسەيلىك عالىمدار اراسىندا ۇلتتاردىڭ جانازاسىن شىعارعىسى كەلەتىندەر بار. مىسالى, قازاقتاردى ورىس الەمىنىڭ ىقپالىنان شىعارعىسى كەلمەيتىندەر ۇلتتىڭ جاي عانا توپ ەكەندىگىن كورسەتۋ ءۇشىن قازاقتاردى مىسالعا الادى» دەپ جازادى. ادامزات تاريحىنان ويىپ ورىن العان ۇلتىمىزدىڭ باسىنا تونگەن قاۋىپتى قويۋلاتا ءتۇسۋدى كوزدەيتىن نيەتكە جول بەرمەۋدىڭ امالى – انا ءتىلىن ارداقتاپ, مەملەكەتتىك مارتەبە بيىگىنە كوتەرۋ. تۋعان ءتىلىن ەشۋاقىتتا وزگەنىڭ تابانىنا سالمايتىن وتانداستارىمىزدىڭ بارلىعى بۇل تىلەكتە بىرلىك كورسەتەتىنىنە كۇمان جوق. ماسەلە وزىمىزدە – قازاعىمىزدا. مەملەكەتتىك ءتىل سالاسىنداعى جۇمىستىڭ ورگە باسۋىنا تىلدىك نەگىزدە ەكىگە ءبولىنىپ بارا جاتقان قازاقتىڭ, ءوز ىشىمىزدەگى ويدىڭ بىرىكپەۋى باستى كەدەرگى. انا تىلىنەن الىستاعان جاس پەن جاسامىستار سانى بىرنەشە ميلليون. ءبىر زامانداس نەمەرەسىنىڭ قازاقشانى تۇسىنبەيتىنىن, قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى دا ورىسشا سويلەسەتىنىن ايتىپ قىنجىلعاندا نە دەرىمىزدى بىلمەدىك. انا كوڭىلىن جىقپاي, قىزى بالاسىن قازاق مەكتەبىنە اپارىپتى.
ءبىرىنشى ساباقتان كەلگەن نەمەرەسىنىڭ الدىنان شىعىپ, قۇشاعىن جايعان اجەسىنە بوتاقانى ورىسشا «نە پويدۋ ۆ شكولۋ, تام ودني ينوسترانتسى» دەپ بۇرتيىپتى. ءبىر زامانداس ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن نەمەرەسى شىمكەنتتىك جىگىتكە تۇرمىسقا شىعاتىنىن, قازاقشاسى اۋىز-ەكى سويلەۋدەن اسپايتىنىن ايتىپ, «قالاي بولار ەكەن» دەپ قورقاسوقتايتىنىن جاسىرمادى. قۇدالارىنىڭ كەلىن ءتۇسىرۋ تويىنا قاتىسىپ قايتقان سوڭ «كوڭىلىم ورنىنا ءتۇستى, كۇيەۋ بالانىڭ وتباسى ورىس ءتىلدى ەكەن» دەپ ءماز-مەيرام بولدى. ءيا, قازاقتىڭ ءوزارا ورىسشاسىنا قۇلاق ۇيرەنىپ, كوندىگىپ تە كەتكەندەيمىز. بۇرىن وزبەك اعايىنداردىڭ «ورىس بولۋ ءۇشىن اۋەلى قازاق بولۋ كەرەك» دەگەن قاعىتپاسىن ەستىگەندە نامىستاناتىن ەدىك. سول نامىستى جوعالتىپ بارامىز با, قالاي؟ ەلباسىنىڭ ۇلىتاۋ تورىنەن «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەس, كىمنەن قورقاسىڭ؟!» دەۋىندە تەرەڭ ءمان بار. بۇل – انا ءتىلىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ بەرىك قازىعى بولىپ كەلگەن قازاق حالقىنا ء«بىرىنشى بايلىعىڭا, باسىڭداعى باعىڭا يە بول» دەگەن ءسوز. ءار وتباسىنا باس بولاتىن اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرى. نەمىس ويشىلى حايدەگگەر ء«تىل – ادامنىڭ ءۇيى» دەيدى. وتباسىلىق «انا مەكتەبى» – ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتار قاينارى, تۋعان ءتىلدىڭ ءمولدىر باستاۋى.
پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ اتاسى يان كومەنسكيدىڭ « ۇلى ديداكتيكا» ەڭبەگى بويىنشا بالاعا تاربيە, ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكىنشى ساتىسى «انا ءتىلى مەكتەبى» – ءتىلىمىزدى دامۋدىڭ تەلەگەي تەڭىزىنە الىپ شىعاتىن قازاق مەكتەپتەرىنىڭ باستاۋىش بۋىنى. تاۋەلسىزدىكتىڭ شاراپاتىمەن اتا-انا ءزارۋ بولىپ كەلگەن قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالار قاۋلاپ ءوسىپ كەلەدى. وقۋشىلار سانى دا جىل سايىن ارتۋدا.
دەگەنمەن قازىرگى قازاق مەكتەپتەرى شاكىرتتەرىنىڭ ءتىلى شۇبارلانىپ تۇرادى. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ قاسىرەتىنە اينالعان ارالاس تىلدىلىك جويىلماي, انا ءتىلىمىز ادىم جازا المايدى. وقىتۋ ءىسىن ورىس تىلىمەن قوسارلاپ قويىرتپاقتاۋ سۇرگىنى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ باسىندا باستالدى, وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ششەرباكوۆتىڭ ارالاس ءتىلدى مەكتەپتەردى اسپەتتەگەن عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعاۋىنان كەيىن كەڭ قانات جايدى. سول كەزدە-اق ءسابيت مۇقانوۆ ارالاس تىلدىلىك قازاق ءتىلى تامىرىنا بالتا كوتەرۋ ەكەنىن قاتتى ايتتى. امال نەشىك, ارالاس تىلدىلىك بەلەڭ الىپ, ورىس ءتىلى باسىمدىققا جەتتى. ەندى, مىنە, ءححى عاسىردا وتارشىلدىق جىمىسقى ساياساتتىڭ جەمىسى ءپىسىپ, جاسى بار, جاسامىسى بار ميلليونداعان قازاعىمىز انا ءتىلىن جيىپ ورىسشاعا كوشتى. قازاق مەكتەپتەرىن ارالاس تىلدىلىكتەن قۇتقارۋ قولعا الىنعانىمەن, دىتتەگەن ماقساتقا جەتكەن جوقپىز. ەلباسى نۇسقاۋىمەن مەملەكەتتىك ءتىلدى قورعاۋعا باعىتتالعان كۇردەلى ءىس-شارالار قولعا الىندى. پارلامەنت, ۇكىمەت قازاقشا سويلەي باستادى. ەندى ۇلكەندى-كىشىلى باسشى اتاۋلىنىڭ قازاقشاسىنىڭ جەتىك بولۋىن تالاپ ەتەتىن زاڭ قاجەت.
انا ءتىلىنىڭ تاعدىرشەشتى تۇعىرى بولاتىن لاتىن ارپىنە كوشۋ باستالدى. تەك بۇرىنعى عادەتپەن قازاق تىلىنە قاتىستى كوپ ماسەلەنى سوزبۇيداعا سالىپ جىبەرۋدەن ساق بولساق يگى. ەلباسى ۇكىمەتكە قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدىڭ ناقتى كەستەسىن جاساۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. بۇل كەستە ۇكىمەت كەڭسەسى ىشىندە قالىپ قويماي, جاريا بولۋىن كۇتۋدەمىز.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى 2020 جىلى ءبىرىنشى سىنىپ لاتىن ارپىنە كوشەتىنىن حاباردار ەتتى. ەلباسى «جاھاندىق الەمگە ەركىن كىرىگىپ, جۇمىس ىستەۋدىڭ باستى شارتىنا» اينالعان اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋدى جاپپاي جانە جەدەل جۇرگىزۋدى تاپسىردى. ەندىگى ماسەلە – بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىراتىن ورىنداۋشىلاردا. باسشىلىققا الاتىن باعدار ايقىن. ەلباسى ۇندەۋىندە ايتىپ وتىرعانىنداي, تۋعان تىلىمەن قاتار بالاعا ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تىلدەردى ۇيرەتۋدە جالپى پەداگوگيكا عىلىمىن سۇيەنىش ەتكەن وزات ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەسىنە دەن قويساق, انا ءتىلىمىز دامۋدىڭ جاڭا بيىگىنە شىعاتىنىنا سەنىم مول.
سايراش ابىشقىزى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى