ادامنىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ ساپاسىن ايقىندايتىن نەگىزگى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى قولايلى باسپانا بولىپ تابىلادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى يندۋسترياسىن دامىتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى.
سوڭعى جىلدارداعى ءتيىمدى الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلار بارىسىندا ەلىمىزدە جان-جاقتى دامىعان تۇرعىن ءۇي رىنوگى قالىپتاستى. مىنە وسىنداي باسىمدىقتار بارىسىندا تەك وتكەن 2017 جىلدىڭ وزىندە عانا 11,2 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. الايدا تۇرعىنداردى قولجەتىمدى پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىندەگى جىلدار بويى قوردالانعان قيىندىقتاردى جەڭىلدەتۋدە مۇنىڭ ءبارى جەتىمسىز بولىپ وتىر. باسپانا تاۋقىمەتىن تارتىپ, قولجەتىمدى پاتەر كىلتىنە يە بولۋ ءۇشىن ۇمىتتەرىن ۇكىلەگەن قازاقستاندىقتار قاراسى ءالى دە قالىڭ.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى ناۋرىز ايىنداعى «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ارناعان ۇندەۋى قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ قولايلى جاڭا پاتەرلەرگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە بارىنشا ءتيىمدى جول اشتى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ دامۋ قارقىنىن ارتتىراتىن, قالىڭ كوپشىلىكتىڭ تۇرعىن ءۇي يپوتەكاسىنا جاپپاي قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا «7 – 20 – 25» باعدارلاماسىن جاريا ەتتى.
پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىنىڭ» نەگىزگى ماقساتى انىق. ول حالىقتىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە ءاربىر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن بەرۋ, جالاقىسى تومەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەلەرىن ازايتۋ, جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ جاتاقحانالارعا دەگەن سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ, شاعىن نەسيە كولەمىن كوبەيتۋ, سونداي-اق ەلدى مەكەندەردى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسىن جالعاستىرۋ جونىندەگى ماسەلەلەر بۇگىنگى تاڭدا ەلدىڭ اسىعا كۇتكەن كەلەلى ماسەلەلەرى ەكەنى داۋسىز. وسى باستامالاردىڭ ىشىندەگى حالىققا ەڭ ەتەنە جاقىنى ءاربىر وتباسىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن بەرەتىن «7 – 20 – 25» باعدارلاماسى ەكەندىگى دە انىق.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلباسىنىڭ جاڭا «7 – 20 – 25» باعدارلاماسىنىڭ تەتىكتەرىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ كەزەڭىنەن باستاپ, ەلىمىزدە جەڭىلدەتىلگەن ەكى يپوتەكالىق نەسيە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ياعني «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ 10 پايىزدىق جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيە ستاۆكاسى جانە «7 – 20 – 25» باعدارلاماسىنىڭ 7 پايىزدىق جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ستاۆكاسى. تۇرعىندارعا پاتەر الۋ ءۇشىن 7 پايىزدىق جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيە بەرۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن ورىستەتۋگە جاڭا سەرپىن بەرىلەدى. ماسەلەن قازىر مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ءىجو-ءنىڭ 6 پايىزى قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ ۇلەسىنە تيەتىن بولسا, جاڭا باعدارلامانىڭ تەتىكتەرى بۇل ۇلەستى 10-12 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋى مۇمكىن.
سونىمەن تۇرعىنداردى قولايلى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن يپوتەكالىق نەسيەنىڭ جالپىعا بىردەي قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جەڭىلدەتىلگەن 7 پايىزدىق ستاۆكا بەلگىلەندى. وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن 16-17 پايىزدان تومەن يپوتەكالىق نەسيە الۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇگىنگە دەيىن بانكتەر باستاپقى جارنا ءۇشىن باسپانا قۇنىنىڭ 30 پايىزىنان جوعارى الىپ كەلسە, جاڭا باعدارلاما بويىنشا ول 20 پايىزعا تۇسىرىلەدى. نەسيە تولەۋدىڭ مەرزىمى 25 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. بۇل ورتاشا جالاقىمەن كۇن كورەتىن جاس وتباسىلارىنىڭ قولجەتىمدى باسپانالارعا يە بولۋى ءۇشىن جاسالعان ۇلكەن مۇمكىندىك. بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ەكىنشى دەڭگەيلى كوممەرتسيالىق بانكتەرگە جۇكتەلەتىندىگى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل باعدارلامانىڭ ءتيىمدى دە كەڭىنەن جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جالپىعا بىردەي تۇسىنىكپەن جۇمىس ىستەۋى قاجەت. «7 – 20 – 25» باعدارلاماسىن ۋاقىت تالابىنا ساي بۇگىنگى وسكەلەڭ سۇرانىستار ۇردىسىندە ءىس جۇزىنە اسىرۋدا ەلىمىزدەگى قارجىلىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن ۇلتتىق بانك مەملەكەتتىك پاراساتتىلىق پەن ۇيلەسىمدىك شەبەرلىك تانىتادى دەپ سەنەمىز.
ەلباسىنىڭ حالىق مۇددەسىن كوكسەگەن بەس الەۋمەتتىك وزەكتى باستاماسى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق ۇردىستەردى ورىستەتۋگە تىڭ سەرپىن بەرىپ, حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن الەۋمەتتىك سۇرانىستاردى كەڭىنەن قاناعاتتاندىرادى. جالپى العاندا 7 پايىزدىق يپوتەكالىق نەسيەلەردى 25 جىل مەرزىمگە ءبولىپ تولەۋ تەتىگىنىڭ استارىندا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىن 25 جىل بويى تۇراقتى ەڭبەكاقىمەن قامتىپ, ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق الەۋەتتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرى جاتىر. بۇل ۇزاق مەرزىمدى يپوتەكالىق نەسيەلەردىڭ نەگىزىنەن جاس وتباسىلارعا بەرىلەتىندىگى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن سالىنعان ينۆەستيتسيا دەسە دە بولعانداي.
ەلباسىنىڭ جاڭا باستامالارىمەن بەرىلەتىن يپوتەكالىق نەسيەلەر ەلىمىز بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ بۇرىنعىدان دا قارقىندى دامۋىنا جاعداي جاسايتىن بولادى. قارقىندى دامىعان قۇرىلىس يندۋسترياسى باسقا دا سالالاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا نەگىز بولادى. تۇراقتى جۇمىسى, قالىپتى جالاقىسى جانە باسىندا باسپاناسى بار ادامنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى دە جوعارى بولاتىندىعى داۋسىز.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, «7 – 20 – 25» باعدارلاماسى كەلەسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ناقتى جۇمىس ىستەي باستاماق. وعان دەيىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار اسىرەسە, ۇلتتىق بانك جاڭا باعدارلامانىڭ جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەتۋى ءۇشىن قاجەتتى بارلىق تالاپتار مەن تەتىكتەردى بەلگىلەۋى كەرەك. جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ باستى جۇمىسى «جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققانداي» پايدا تابۋ بولىپ وتىر. ونى قاراپايىم حالىق تا جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان بۇل بانكتەر جاڭا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدى دا تەك پايدا تابۋدىڭ تەتىگىنە اينالدىرماسا بولعانى. وسى ورايدا كومەسكىلەنگەن حالىق سەنىمىن نىعايتۋ جولىندا قارجى تەتىكتەرىن رەتتەيتىن ۇلتتىق بانككە زور مىندەت, تاريحي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى.
قولجەتىمدى باسپانا – ءاربىر وتباسىنىڭ تۇرمىستىق قاجەتتىگى. قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ ءاربىر وتباسىن جەكە پاتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى مىندەتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى وسى كوكەيكەستى مىندەتتەردى شەشۋ جولىنداعى باستى تۇعىر بولىپ تابىلادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»