«حالىقارالىق ساراپشىلار قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندى ەڭ جەدەل ءوسىپ كەلە جاتقان الەم ەكونوميكاسىنىڭ ۇشتىگىنە قوستى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا تەك كاتار مەن قىتاي عانا تۇر».
پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى ءسوزدەرىن ەستىگەن بويدا-اق قولعا قالام الدىق... «نۇر وتان» سەزىندە ايتىلعان بۇل سوزدەر قاي-قايسىمىزدى بولسا دا مەرەيلەندىرەدى, قاناتتاندىرادى, شابىتتاندىرادى.
كۇنى ەرتەڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتپەكپىز.
ءدال ەرتەڭ, 1 جەلتوقساندا بۇكىل حالىق بولىپ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدى سايلاعانىمىزعا 20 جىل تولادى.
وسىندايدا ايتپاعاندا قايدا ايتامىز جۇرەك ءسوزىن؟
ەڭ الدىمەن, ءبارىمىز باعىندىرعان بۇل بيىككە كوتەرىلۋىمىزدىڭ تاريحي سەبەبى جونىندە ويلانامىز.
قازاق حالقى – ويلاۋ جۇيەسىندە ەپوستىق سيپات بار, كەڭ دالادا ەركىن ويلاپ, قيالمەن قىرىق قابات الەمنىڭ كەڭىستىگىن بارلاعان, جوقتى بار ەتۋگە, باردى كەڭەيتۋگە قۇمار حالىق ەكەنى كوپكە ءمالىم. حالىقتىڭ وسى قيالى مەن ارمانىنا تۇساۋ ءتۇسىپ, كوز الدىنان باسقانى كورە المايتىن, ەش نارسەنى مۇرات تۇتپايتىن زاماندارعا دا تاپ بولىپ كوردىك. تەكتە بار نارسە جوعالىپ كەتپەيدى ەكەن. بۇگىن حالقىمىز ەگەمەندىك الىپ, ءوز ەركىمىزگە ءوزىمىز يە بولعان زاماندا, سول بيىك ارمان, قيالدارعا جول اشىپ, «بۇزىپ-جارىپ, ەڭسەرىپ, ەركىن باسىپ» (قاسىم اقىن ءسوزى) كەلە جاتقانىمىز مىناۋ. «التى ايشىلىق جولدى التى-اق اتتاپ» وتكەن قوبىلاندى مەن ونىڭ تايبۋرىلىنىڭ ەكپىنى بىزگە قايتا دارىدى. ەركىن حالىق قاشان دا باتىل جانە ءوز مۇددەسى ءۇشىن ەش ءنارسەدەن بوي تارتپايدى. «وزىمدىكى دەگەندە, وگىز قارا كۇشىم بار» دەگەن عوي قازاق. وسىنداي باتىل ويلار ۇلت ادەبيەتىندە ەپوستىق ويلاۋ جۇيەسىن تۋعىزعان. بۇگىنگى ءبىزدىڭ ءىسىمىز – وسى جاڭا ەپوستىڭ ۇلگىسى سياقتى.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاۋ ۇستىندە ءبىزدى وسى ويلار بيلەيدى. شىنىندا دا, وسى قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستاننىڭ اسا بيىك قارقىنمەن دامىپ, بىرقاتار دامىعان ەلدەردىڭ الدىنا ءتۇسىپ جاتقانى ەپوس ەمەس دەپ كىم ايتا الار. ءبىز وتكەن جولعا كوز جىبەرىپ قاراساڭ, وسىنى كورەسىڭ.
20 جىل ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدە تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزى قالانىپ, ول بەكىپ, قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. قازاقستاننىڭ كەڭەس وداعى قۇرامىندا كارتاداعى شارتتى سىزىقپەن بەلگىلەنگەن شەكاراسى ناقتىلانىپ, كورشى مەملەكەتتەرمەن رەسمي شارت جاساستىق. نارىقتىق دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, الەم ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس جاساي باستادىق.
ەلىمىزدە اشىق دەموكراتيالىق قوعامنىڭ بەلگىلەرى دامىدى. حالىقتىڭ تۇرمىس كۇيى جاقساردى. ەڭ باستىسى – تاعدىر كوپ حالىقتارعا وتان بولۋعا جازعان ەلدە سول حالىقتاردىڭ ىنتىماعى مەن دوستىعىنا, ءبىر-بىرىنە سەنىمىنە قۇرىلعان مەملەكەتتىك قۇرىلىم ىسكە استى. بۇل – ءبىزدىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىگىمىزبەن بىرگە, كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ دا نەگىزى بولىپ قالاندى.
مەملەكەتتىگى ورنىققان حالىقتىڭ ويى مەن ارمانى ىسكە اسا باستادى. وزىق ەلدەرمەن تايتالاسىپ, ءححى عاسىردىڭ تالاپ-تىلەگىنە ورايلاس بولۋعا, باسەكەلەستىكتى دامىتۋعا ۇمتىلۋدامىز.
جەكە ءبىر مەملەكەتتەردىڭ وقشاۋ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ, وڭاشالانۋدىڭ زامانى الدەقاشان وتكەن. ەندى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ اڭىسىن اڭداماي, سوعان قوسىلۋعا ۇمتىلماي قالساڭ, جۇرتتا قالعانىڭ. وسىنى تۇسىنگەن قازاقستان حالىقارالىق قاتىناستا بولعان وزگەرىستەرگە, الەمدىك دامۋدىڭ بەتالىسىنا ءجىتى قاراپ وتىرۋعا ۇيرەندى. ول كوپ جۇيەلى, سان سالالى مەملەكەتتىك بايلانىستارعا ءتۇستى. كورشى مەملەكەتتەرمەن الىس-بەرىستىڭ جاڭا ءتۇرىن باستاپ, حالىقارالىق بىرلەستىكتەرگە (تمد, ەۆروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى, كەدەن وداعى, بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك, ت.ب.) مۇشە بولۋدا. مۇنداي قارىم-قاتىناس قازاقستان ءۇشىن دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىن قابىلداۋعا, تەحنولوگيالىق دامۋ مەن ەكونوميكانى بىلىكتى باسقارۋعا, جاڭا قۇرىلىستار مەن الەمدىك ءتارتىپ جۇيەسىنىڭ ىڭعايلى جولدارىن يگەرۋگە جول اشتى.
تاريحي 20 جىل ىشىندە قازاقستان دامۋدىڭ بۇرىن ەشكىم باسپاعان تىڭ جولىن ءوتتى. «اۋەلى ەكونوميكا, سونان سوڭ – ساياسات» دەگەن پرەزيدەنتتىڭ ۇرانىمەن بىرتىندەپ بۇگىنگى كۇنگە لايىق دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ جاڭا مودەلى جاسالدى. قازاقستان باسشىلىعى بۇل مودەلدى نارىقتىق قاتىناستار نەگىزىندە جەتىلدىرىپ, دامۋدىڭ «قازاقستان جولى» دەپ اتادى. «قازاقستان جولى» ەشبىر ەلدىڭ وتكەن جولىن قايتالاماي, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر نەگىزىندە جاسالىپ, الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەندى. شارۋاشىلىقتى جەكەشەلەندىرۋ, وتاندىق بيزنەستى قالىپتاستىرۋ, جەر رەفورماسىن جۇرگىزۋ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى سانالدى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى وسى شارالاردىڭ نەگىزىندە نىعايدى. قازاقستاننىڭ وتكەن قارجى داعدارىسىنان امان شىعۋى, ەكونوميكاسىن كەرى كەتىرىپ الماي, نىعايتا ءتۇسۋى – وسى شارالاردىڭ ارقاسى. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تىرەگى بولىپ, كولدەنەڭ كەزدەسۋى مۇمكىن جاعدايلاردى ەسكەرىپ, ۇلتتىق قور قۇرىلدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا جولىن, باعىتىن بەلگىلەدى. جىل سايىن الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن بيۋدجەتتەن ەڭبەك اقى الۋشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن ۇلعايتۋ, ۇلەسكەرلەرگە كومەكتەسۋ, ەلدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق, تەحنولوگيالىق دامۋ جولىنا باعىتتاۋ, «جول كارتاسى» بىرتىندەپ ىسكە اسىپ جاتىر. بۇل – اۋەلدە پرەزيدەنت ۇسىنعان «قازاقستان – 2030» اتتى ستراتەگيانىڭ كەزەكپەن ىسكە اسۋى جانە تولىق ورىندالاتىنىنىڭ كەپىلى.
بۇگىنگى قازاقستان ۇلكەن قۇرىلىس الاڭىنا ۇقسايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى بيىل ءومىرى بولماعان استىق ءوسىرىپ, قويماعا سالدى. رەسپۋبليكا بويىنشا ونەركاسىپ جاڭاشا قارقىن الا دامۋدا. باتىس ەۆروپا – باتىس قىتاي كۇرە جولى وسى ەكى ارالىقتى جالعايتىن قارىم-قاتىناستىڭ ۇلكەن كورىنىسىنە اينالماق. جەر استىنداعى كەن بايلىقتى يگەرۋدە قازاقستان العا شىقتى. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا, قازاقستانداعى مۇناي قورى 35 ملرد. توننا دەپ بەلگىلەنسە, گاز كولەمى 3 ترلن. تەكشە مەترگە جەتەدى ەكەن. جىلىنا 90 ملن. توننا كومىر وندىرەدى ەكەنبىز. ءدۇنيەجۇزىندەگى ۋران ءوندىرىسىنىڭ 40% ءبىزدىڭ ۇلەسىمىزگە تيەسىلى. وسىلاردى ەل يگىلىگىنە پايدالانۋ ۇلكەن ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋدى تالاپ ەتۋدە. بيىلدىڭ وزىندە رەسپۋبليكادا 234 جاڭا ءوندىرىس ورىندارى اشىلدى. قازاقستان تاريحىندا بۇرىن بولماعان ماشينا جاساۋ ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى. ەندى ۇشاقتار, اۆتوكولىكتەر, تراكتور شىعارۋ, لوكوموتيۆتەر, ۆاگون جاساۋ ىستەرى ءوز قولىمىزبەن اتقارىلماق. قازاقستان تەمىر جولىنا كەرەك رەلس قۇيۋدى دا يگەردىك. كەن ورىندارى اشىلىپ, بۇرىنعى ءوندىرۋ قۋاتىن ءوسىردى, كەن بايىتۋ بىرلەستىكتەرى قازاقستان قاجەتىن تولىق وتەپ, سىرت ەلدەرگە رۋدالار بەرۋدە. وسكەمەننىڭ «جاڭا مەتاللۋرگيا» اتتى باعدارلاماسى قازىر بايىتۋ ارقىلى 16 ءتۇرلى مەتالل (تسينك, قورعاسىن, مىس, پلاتينا, التىن, كۇمىس, ت.ب.) الادى ەكەن. وسىلاردىڭ ناتيجەسىندە دامۋ جولىنا تۇسكەن جاس مەملەكەتتەر ىشىندە قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى ورىنعا يە بولۋى (قىتاي, كاتار, قازاقستان) جايدان جاي بولماسا كەرەك.
قازاقستاننىڭ 20 جىل ىشىندە قولجەتكەن تابىستارىن وسىلاي سانامالاي بەرسەك, ول جەتىپ ارتىلادى. ىشكى ساياساتىمىزدا دا, حالىقارالىق بايلانىستا دا ول مولىنان تابىلادى. الايدا وسى جولداعى ۇلى ىستەرىمىزگە باستاماشى بولعان, حالقىنا وي سالىپ, جەتەكشىلىك جاساعان كىم؟ الدە ولار وزدىگىنەن كەلە سالدى ما؟ مۇنى اشىپ ايتپاي, قۇر سانامالاعان تابىس دالەلدى كورىنبەۋى مۇمكىن. وسى تۇرعىدان كەلسەك, قازاقستاندا ىسكە اسا باستاعان الەمدىك پروتسەستەردىڭ زاڭدى جالعاستىعىن, ونىڭ ىشكى مازمۇنىن ءتۇسىنۋ ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ايتۋعا ءتيىس بولامىز. ەلباسىنىڭ اتىن اتاپ, ەڭبەگىن كورسەتپەگەن جەردە جاڭالىق كوزگە تۇسپەيدى. ەلباسى – قازاقستاندا ىسكە اسقان بارلىق جاڭاشىلدىقتىڭ نەگىزگى ۇيىتقىسى, باستاۋشىسى, ىسكە اسىرۋشىسى. ونىڭ كورەگەندىگى ەل دامۋىنىڭ جولىندا انىق تانىلادى.
1994 جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە ەلباسى ءوز ەلىنىڭ جانە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ كەلەشەگى ەۋرازيالىق وداققا بىرىگۋدە ەكەنىن دالەلدەپ ايتقان ەدى. بىراق كەڭەستىك وداقتان ءزابىر كورگەن وزگە ەلدەر وعان قۇلاق اسا قويعان جوق. الايدا, سودان بەرگى تمد ەلدەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى, بىرتىندەپ ەكونوميكا سالاسىنداعى جاقىنداسۋ نازارباەۆ ايتقان باعىتقا بەت تۇزەگەنى داۋسىز. تمد ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق وداعى, كەدەن وداعى وسى جولداعى باسپالداقتار بولاتىن. بۇگىنگى جاعدايدا ەۋرازيا وداعىن قۇرۋ يدەياسى كەڭەستەن كەيىنگى داۋىردەگى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ, ونىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ناقتى كورىنىسىنە اينالىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ول ءار رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق دامۋىنا بارىنشا جاعداي جاسايدى, كومەكتەسەدى, ساياسي دامۋىنىڭ دا كەپىلى بولىپ سانالادى. بىراق بۇل وداق ەمەس, تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە بىرىگۋى, ءبىر-ءبىرىنە سەنىم كورسەتۋى, ءسويتىپ, ءوز ەلىنىڭ ىشكى جاعدايلارىن كوتەرۋگە ۇمتىلۋى, الەمدىك دامۋدىڭ جاڭا جولىنا ءتۇسۋى. مۇنى كۇنى كەشە عانا (18 قاراشادا) ماسكەۋدە كەزدەسكەن كەدەن وداعىن قۇرعان ەلدەر پرەزيدەنتتەرى اتاپ كورسەتتى. ولار, ءسويتىپ, بولاشاق ەۋرازيا وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا ءبىر قادام اياق باستى. 2000 جىلى «نەزاۆيسيمايا گازەتانىڭ» باس رەداكتورى ۆ.ترەتياكوۆكە بەرگەن سۇحباتىندا وسى ساياساتتىڭ نەگىزگى يدەياسىن ۇسىنعان ن.نازارباەۆتىڭ «ەۋرازيالىق كوزقاراستى ۇستانۋ ساياساتقا قۇرىلعان وي ەمەس, تاريحتىڭ دامۋ باعىتىن تەرەڭ تۇسىنۋدەن تۋعان. بۇگىنگى الەمدىك دامۋ ينتەگراتسيالىق پروتسەستەرمەن تىعىز بايلانىستى. مۇنداي پروتسەستەن سىرت تۇرعاندار بارلىق جاعىنان دا ارتتا قالادى. وسىنى تۇسىنگەن ەۆروپالىقتار ءبىر-بىرىنە دەگەن ەسكى وكپەسىن ۇمىتىپ, بىرىگۋ ءپرينتسيپىن قولدادى. مەن دە وسىلاي بىرىگۋدى ۇسىنام. مەن بولاشاقتا ەۋرازيالىق وداق تۋرالى يدەياعا قايتا ورالاتىنىمىزعا سەنەمىن. قازىرگى ءداۋىر – وڭاشالانا دامۋدىڭ جولى ەمەس, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بىرىگۋدىڭ باسقا جولى جوق. وتپەلى داۋىرگە سىلتەمە جاساۋعا دا بولمايدى. حالىقارالىق تەرروريزم, ءدىني ەكسترەميزم, ناركوتيك تاسىمالداۋ, ءالى دە شەشىلمەگەن باسقا دا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق پروبلەمالار – ءبىزدىڭ باسىمىزدىڭ بىرىكپەۋىنىڭ, ىستەگەن ءىسىمىزدىڭ ونبەۋىنىڭ جانە كورەگەندىگىمىزدىڭ جەتىسپەۋىنىڭ بەلگىسى» – دەگەنى بار ەدى.
بۇل – قازىرگى الەمدىك دامۋدىڭ جاڭا باعىتى تۋرالى ويلانۋ ەمەس, بۇل پروتسەسس تۋرالى فيلوسوفيالىق وي قورىتۋ, كەڭەس وداعىنان كەيىنگى وقشاۋ قالعان ەلدەردى دامىتۋدىڭ جاڭا جوباسى بولاتىن.
دامۋدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە جەكە تۇلعالاردىڭ قىزمەتى وركەنيەتكە باعىت بەرەتىنىن, شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن تاريح جوققا شىعارمايدى. ونىڭ ويى مەن ءىسى, ۇستانعان ساياساتى ۋاقىتتى ىلگەرى جىلجىتا الاتىنىن, ءومىردى وزگەرتىپ, ەسكى ۇعىم-تۇسىنىكتەردى قوقىسقا تاستايتىنىن, ءسويتىپ مۇمكىندىكتىڭ شەكاراسىن ۇلعايتاتىنىن نازارباەۆ تاجىريبەسىنەن كۇن سايىن كورىپ, تانىپ كەلەمىز. ونى الەم مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كوبى-اق مويىنداپ وتىر.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – حالقى مويىنداعان ۇلتتىق مەملەكەت كوشباسشىسى, الەمدىك دارەجەدەگى ساياساتكەر, ومىرلىك تاجىريبەسى كوپ, بويىنا تۋا بىتكەن قۋاتى مول جانە جۇمىس قابىلەتى زور ادام. ول ءوز ەلىندە دە, ونان تىس جەرلەردە دە اسا بەدەلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ رەسەي مەن قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ قاز تۇرۋى مەن دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ساياسي ەركى مەن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ حالقى حح عاسىردىڭ سوڭعى كەزىندە باستان كەشكەن قيىن جاعدايدا كورشىلىك جانە سەنىمدىلىك ءداستۇرىن ساقتاۋمەن بىرگە, دامىتا العانىن اسا زور باعالايمىن. ءبىر-بىرىمىزگە كومەكتەسە وتىرىپ, ءبىز رەسەي-قازاقستان اراسىنداعى كوپ سالالى بايلانىستى ۇلعايتىپ كەلەمىز. بۇل – ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى», دەپ جازدى 2010 جىلى رەسەي پرەزيدەنتى د.ا.مەدۆەدەۆ.
مۇنداي پىكىرلەردى ءار كەزدە ۆ.پۋتين دە, دج.بۋش تا, م.تەتچەر دە, لي كۋان يۋ دە, حۋ تسزينتاو دا, جاك شيراك تا, ت.ب. ايتقان.
ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى رەتىندەگى قىزمەتىندە جاي عانا ەل باسقارىپ, وعان يە بولىپ وتىرۋى عانا ەمەس, ەل ىشىنەن تىس, الەمدىك كەڭىستىككە ىقپال ەتكەن, كوپتى ءدۇر سىلكىندىرگەن ءىس-ارەكەتتەر, باستامالار مول. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان جەرىندە يادرولىق سىناقتى توقتاتۋ جانە جويۋ, رەسپۋبليكا استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ, كەزىندە شەتەل اسىپ كەتكەن قازاقتاردى ەلگە قايتارۋ سياقتى جاي عانا ايتۋمەن ىسكە اسا قويمايتىن, ۇلكەن ەرلىكتى, جۇرەكتىلىكتى, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەتىن شارالار بار. وسىنىڭ كوبى-اق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ەل بيلىگىنە ارالاسقان تۇستان ويلاندىرىپ, تولعاندىرىپ جۇرگەن نارسەلەر سياقتى. سەمەي پوليگونى قازاق حالقىنا كوپ قايعى-قاسىرەت الىپ كەلگەن, ۇزاق جىلدار بويى دالامىزعا ءولىم وتىن سەۋىپ كەلگەن نىسان بولاتىن. وندا يادرولىق قارۋدىڭ مول قورى ساقتالدى. ءبىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ءالى دە رەسەي اسكەرلەرىنىڭ بازاسى سانالعان پوليگوندا ن.نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك قۇقىن پايدالانىپ, سىناقتى توقتاتۋعا جارلىق شىعاردى دا, اقش, ۇلىبريتانيا, رەسەي باسشىلىقتارىمەن كەلىسە وتىرىپ, قارۋدى جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ءسويتىپ قازاقستاندى قارۋسىز ەلگە اينالدىردى. بۇل شارانىڭ دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەسى تاريحىنداعى ورنى تىم ۇلكەن. مۇنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن يادرولىق قارۋدان باس تارتا الماي وتىرعان ەلدەرگە ۇلگى ەتىپ ۇسىندى. ول سەمەي پوليگونى جابىلعان كۇندى (29 تامىز) «يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى» ەتىپ بەكىتتى.
بۇل شارا, سونىمەن قاتار, الەم كەڭىستىگىنەن قازاقستاننىڭ وزىنە لايىق ورىن ءىزدەۋىنىڭ باسى بولعانى انىق. ول ەقىۇ توراعالىعىنا جول اشتى دەسە دە بولادى. ەقىۇ-مەن قارىم-قاتىناس قازاقستاندا دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ ورنىعىپ, جەتىلۋىن قامتاماسىز ەتتى. قازاقستان ەقىۇ-نىڭ ساياسي قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە, داعدارىستاردى رەتتەۋدە كوپ جۇمىس اتقاردى. قازاقستان وتكىزگەن ەقىۇ ءسامميتى 55 مەملەكەتتىڭ باسشىلارىن, 65 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىن, باق قىزمەتكەرلەرىن ءبىر جەرگە جيناپ, الەم حالىقتارىن تولعاندىرعان ماسەلەلەردى تالقىلادى. استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
ن.نازارباەۆ ۇيعارىمىمەن شەت ەلدەرمەن بىرلەسە جۇرگىزگەن مۇنداي شارالار ءبىزدىڭ ىشكى دامۋىمىزعا سەرپىن بەردى.
ەل تاۋەلسىزدىگىن ورنىقتىرىپ ۇلگەرمەي, استانانى باسقا قالاعا كوشىرىپ, جاڭا قالا سالۋ – ن.نازارباەۆ ەرلىگىنىڭ جاڭا ءبىر كورىنىسى. بۇدان دا پرەزيدەنتتىڭ شەشىمدىلىگىن, تاۋەكەلشىلدىگىن كورەمىز. ول ويىنا العانىن ىستەمەي تىنبايتىن ادام. قالانىڭ جوباسى عانا ەمەس, ونىڭ ءاربىر كىرپىشىنىڭ قالانۋى – ەلباسىنىڭ تازا ەڭبەگى. ول الەمنىڭ ەڭ تاڭداۋلى ارحيتەكتورلارى مەن قۇرىلىسشىلارىن شاقىردى. حالىق دانالىعى مەن ادامزات ويىنىڭ بۇرىن-سوڭعى جاڭالىقتارىن وسىندا اكەپ سالدى. ءسويتىپ ەتەك-جەڭى جينالماعان ۇلى دالانىڭ كەڭدىگى اياسىندا, اسپانمەن تالاسقان بيىك عيماراتتار تۇرعىزىلدى. ولاردا ءار ەلدەن, الەمنىڭ ەڭ ءىرى قالالارىنان اۋىسقان عيماراتتار تابىستى. قالانى قورشاعان ورمان القابى ءبىر شەتى قازاقتىڭ كەڭ دالاسىمەن, ەكىنشى بەتى ءسىبىر ورماندارىمەن شەكتەسۋى كوزدەلگەن. بۇگىنگى استانا – قازاق حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىن ەلەستەتەتىن سيمۆولدىق ماڭىزى بار ۇلى قالا. ول الەمنىڭ اتاقتى استانالارىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا دايىن تۇر. عالامدىق عيماراتتار ءبىر استانا ەمەس, الماتىدا, وبلىس ورتالىقتارىندا سالىنىپ جاتىر. ولار دا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭالىقتارعا تولدى.
نازارباەۆ ىسكە قوسقان ايتۋلى جوبانىڭ ءبىرى – كەزىندە, كەڭەستىك رەجىمنىڭ قاتال تارتىبىنە ۇشىراپ, تەنتىرەپ, شەتەل اسىپ كەتكەن وتانداستارىمىزدى ەلگە قايتارۋى. وسى باعدارلاما بويىنشا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزگە ءبىر ميلليوننان ارتىق قازاقتار ورالدى. ولار موڭعوليا, قىتاي, اۋعانستان, وزبەكستان, تۇركىمەنستان, ەۋروپا ەلدەرىنەن كەلدى. وسىلاردىڭ بارىنە جاعداي جاساۋ, ءۇي جانە تۇرمىسقا قاجەتتى دۇنيەلەردى جيناۋعا كومەكتەسۋ, اقشاداي قاراجات ءبولۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ دا ءوزى جاڭا قاز تۇرا باستاعان مەملەكەتكە تىم جەڭىل ەمەس ەدى. سوعان قاراماي, ەلباسى «نۇرلى كوش» اتتى باعدارلامانى ىسكە قوستى, ول ءالى جالعاسىن تابۋدا. بۇل ءوزىنىڭ وتانىندا ازايىپ قالعان حالىققا ۇلكەن دەمەۋ بولدى.
20 جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتىندا دا ادام ايتقىسىز جاڭالىقتار ورىن الدى. ول رەسپۋبليكانى قونىس ەتكەن حالىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن نىعايتۋ, ازاماتتىق بەيبىت تىرشىلىكتى جالعاستىرۋ شارالارىنان, حالىقتاردىڭ ءبىر-ءبىرىنە دەگەن سەنىمى مەن سىيلاستىعىن قالىپتاستىرۋدان باستالدى. بۇل تۇرعىدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن ەرەكشە اتاۋ ورىندى. بۇگىن ول كونستيتۋتسيالىق ستاتۋسقا يە مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق قۇرىلىمعا اينالدى. بۇرىنعى 1 مامىر مەيرامى «قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى» دەپ اتالدى. كەڭەس وكىمەتى تاراپ, ءبىراز جەرلەردە حالىقتار اراسىندا قاقتىعىس, كەلىسە الماۋشىلىق ورىن العان تۇستا, قازاقستاندا وسىنداي شارالاردىڭ جۇرگىزىلۋى تىم باتىل, اقىلدى شەشىلگەن ماسەلە بولىپ تابىلدى. بۇل ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ءوز ويىنان تۋعان دۇنيە. قازىر اسسامبلەيا دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرىنىڭ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. ولار مۇنى ۇلتتار اراسىندا بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ جاڭا مودەلى دەپ قابىلداۋدا.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلكەن ءبىر تابىسى ەسەبىندە قابىلدانۋعا لايىق ەندىگى ءبىر شارا – قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءتىل ەسەبىندە مارتەبە بەرىلۋى. بۇل – 1995 جىلى قابىلدانعان قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا اتاپ كورسەتىلدى. 1997 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تىلدەر تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ۇزاق جىلدار قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسى السىرەپ كەتكەن قوعامدا بۇل ماسەلەنىڭ بىردەن شەشىلە قويۋى وڭاي دا ەمەس ەدى. سوعان قاراماي, قازاق ءتىلى شىن ماعىناسىندا مەملەكەتتىك ءتىل بولۋعا بەت تۇزەدى. قازاقستان حالقىنىڭ ىشىندە قازاقتار ەڭ كوپ ورىنعا شىقتى. مۇنىڭ ۇلت ءتىلىن مەملەكەتتىك دارەجەگە كوتەرە الاتىنى داۋسىز.
ىشكى ساياساتتاعى تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتكەن وقيعالاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋىن بەكىتۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى مەن ءانۇرانىن قابىلداۋ تۋرالى ءىس-شارالاردىڭ وزىندىك ورنى بار. بۇلار قازاقستان ازاماتتارىنىڭ وتانشىلدىق سەزىمىن ارتتىرۋعا, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا زور كومەك بولعانى كۇمان تۋدىرمايدى.
بۇگىن قازاقستان مادەنيەتى كەڭ كولەمدى دامۋ جولىنا شىعىپ وتىر. قوعام الماسۋى جاعدايىندا كۇيرەپ قالعان ءبىلىم, عىلىم جۇيەسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەني وشاقتار, شىعارماشىلىق وداقتار بۇگىن قايتا جانداندى. پرەزيدەنت 2000 جىلدى «مادەنيەتتى قولداۋ جىلى» دەپ اتادى دا, قازاقستان مادەنيەتىن كوتەرۋ شارالارىن باستادى. مەملەكەت سول جىلدىڭ وزىندە بۇل ىسكە ۇلكەن قوزعالىس بەردى, كەيىن جىل سايىن كولەمدى قارجى ءبولىپ وتىردى. ەلباسى قازاقستان مادەنيەتىن جەكە ءبىر ەلدىڭ مادەنيەتى ەسەبىندە ەمەس, باتىس پەن شىعىستى جالعاستىرعان ۇلكەن مادەني كوپىر ەسەبىندە باعالاپ, ونىڭ دامۋىنا ەرەكشە قامقورلىق جاسادى. 2004 جىلى قابىلدانعان اتاقتى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ەلباسىنىڭ ءوز باستاماشىلىعىمەن تۋدى دا, اتقارىلىپ جاتقان شارالاردىڭ كولەمى جاعىنان الەمدىك سەنساتسيا بولىپ تابىلدى. ءيا, سەنساتسيا. ءويتكەنى, ءدال مۇنداي اۋقىمدى باعدارلاما الەمدە جوق. س.ابدراحمانوۆ انا جىلى ماعان مىنانداي اڭگىمە ايتىپ ەدى. اقپارات ءمينيسترى قىزمەتىندە اقش-تىڭ سول كەزدەگى ەلشىسى ە.دجونستى قابىلداپتى. مينيسترلىك اتقارىپ جاتقان جۇمىستاردى ايتا كەلىپ, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ مانىنە بايلانىستى: «قازاق فولكلورىنىڭ ءجۇز تومدىعىن شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەپتى. ەلشىنىڭ اۋدارماشىسى مينيستر توم سانىن جاڭىلىس ايتقان بولار دەپ ويلاپ, ول ءسوزدى «ون تومدىق» دەپ اۋدارىپتى. كەزدەسۋگە قاتىسىپ وتىرعان مينيسترلىك قىزمەتكەرى سىپايى تۇردە اعىلشىنشالاپ, «ون توم ەمەس, ءجۇز توم» دەپ تۇزەتەدى. سوندا ەلشى حانىم حاتتى تاڭدانعانىن قايتا-قايتا ايتۋمەن بولدى, دەيتىن ساۋىتبەك باۋىرىم. كوردىڭىز بە؟!
بۇل ىسكە كىرىسەردە ەلباسى ۇسىنىسىمەن مادەني-قوعامدىق ماسەلەلەرگە كوڭىل اۋدارتۋ ماقساتىندا ءاربىر جىل ناقتى تاقىرىپتارعا ارنالدى. تاريح جىلى, اقتاڭداقتار جىلى, ۇلتتىق تاتۋلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى, ت.ب. شارالار وسىلاي تۋدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى جاڭا تانىم نەگىزىندە باسىلىپ كەلە جاتقان 100 تومدىق «بابالار ءسوزى» اتتى فولكلورلىق شىعارمالار جيناعى, «ادەبي جادىگەرلەر», «الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا», «الەمدىك فولكلوريستيكا», «الەمدىك ادەبيەتتانۋ», «الەمدىك ونەرتانۋ» سياقتى كوپ تومدىق جيناقتار مەن «قازاقستان تاريحى», «قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسى», «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى», «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى» سياقتى زەرتتەۋلەر جارىققا شىقتى. «قازاقتىڭ 1000 ءداستۇرلى كۇيلەرى», «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى» سياقتى جيناقتار باسىلدى. ۇلتتىق مادەني مۇرا مەن وعان قاتىستى الەمدىك ادەبيەتتىڭ بۇل سياقتى ۇلگىلەرىنىڭ جيناقتالىپ وقىرمانعا جول تابۋى وسى كولەمدە بۇكىل دۇنيە تاريحىندا ءبىرىنشى رەت قازاقستاندا ىسكە اسۋى قازىر الەم ەلدەرىن تاڭقالدىرىپ وتىر. وسى ۇلكەن ءىستىڭ باستاماشىسى دا, ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ, ءجۇرىپ جاتقان ءىستى قوزعاۋشى دا ەلباسى.
ەلدىڭ بولاشاعى جاس ۇرپاق ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, 1993 جىلى پرەزيدەنت جاڭا قازاقستان قۇراتىن مامانداردى شەتەلدىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا دايىنداپ الۋ ءۇشىن «بولاشاق» باعدارلاماسىن جاساۋدى ۇسىندى. سودان بەرى بۇل باعدارلاما بويىنشا قازاقستانعا 3338 مامان ورالىپ, شارۋاشىلىقتىڭ سان سالاسىندا ەڭبەكتەنىپ ءجۇر ەكەن. بيىلدان باستاپ, «بولاشاق» جوعارى ءبىلىمى بار كادرلاردى ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرستارىنان وتكىزىپ الۋ ءۇشىن پايدالاناتىن بولدى دا, جوعارى ءبىلىمدى جەرگىلىكتى وقۋ ورىندارىنان الۋ ۇسىنىلدى. دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىمنىڭ بيىك ۇلگىسىن تانىتا الاتىن استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى شەت ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءۇلگىسىمەن قۇرىلدى. قازاقستاننىڭ باسقا دا وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ, عىلىمي ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قاتارىن كەڭەيتۋ قولعا الىندى. سوڭعى ون جىلدا ءبىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ 7,5 ەسەگە ءوستى. الداعى جىلدا ءبىلىم مەن عىلىمعا 900 ملرد. تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلىپ وتىر. يۋنەسكو 2011 جىلعى باعدارلاماسىندا قازاقستاننىڭ 129 مەملەكەت ىشىندە العاشقى ءتورتتىڭ قاتارىنا كىرگەنى كورسەتىلىپتى. مۇنىڭ ءبارى ن.نازارباەۆ ايتقان «ادامزات بيىگىن بىلەكپەن ەمەس, بىلىممەن باعىندىرۋ زامانى تۋعانىن» ءتۇسىنىپ, سول باعىتتا قارقىندى جۇمىس اتقارعانىمىزدىڭ ناتيجەسى.
ويلانىپ قاراساق, وتكەن 20 جىلدىڭ ارقايسىسى تاۋەلسىز جاس ەل ءۇشىن ءبىر عاسىرعا تەڭ جۇمىس اتقارىپتى. ءار جىلدىڭ ءوز جۇگى بولسا دا, ولار تۇتاسىپ كەلىپ قازاقستاندى بيىككە كوتەرەتىن الىپ ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى. ەكونوميكانى كوتەرۋدىڭ, حالىقتىڭ تۇرمىس-كۇيىن جاقسارتۋدىڭ, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ قاعيداتتارى ەلىمىزدە ساياسي الەۋمەتتىك, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ جاڭا ءتۇرىن تۋعىزدى. ەل جاڭاردى, ەلمەن بىرگە ادام وزگەردى, مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتى تۇراقتادى. قازاقستاندا ىسكە اسقان وزگەرىستەردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن ءجۇردى دە, جالپىحالىقتىق قولداۋعا يە بولدى. پرەزيدەنت شەشىمىنىڭ ورنىقتىلىعى ونىڭ كورەگەن ساياساتىنان تۋىندادى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز – ءوز ادامىمىز. كوز تارتار تۇلعاسى دا, الىمدى ويى دا بار, پىكىرى اشىق, الدى-ارتىن بارلاي الاتىن كورەگەن دە كوسەم, قازاقى قوناقجاي مىنەزدى, رۋحى جوعارى, ويلاعانىن ىسكە اسىرا الاتىن تەگەۋرىندى تۇلعا. ۇزاققا باراتىن ەلگە مۇنداي سەنىمدى باسشى كەرەك. نۇرەكەڭمەن ءبىزدىڭ جولىمىز اشىق. ونىمەن بىرگە ەلىمىز وسى قارقىنمەن, «التى ايشىلىق جولدى التى-اق اتتاۋعا» دايىن.
سوڭعى ايتارىم مىناۋ. قازاقتا: «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن», دەگەن ءسوز بار. ءتالىمدى, ومىرگە ساباق بولاتىن ءسوز. ءبىز ەلباسىنىڭ ەڭبەگى جايلى ايتقانمەن, وعان لايىق ماراپات ۇسىنۋدى ويعا المايمىز. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى – ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىزدان دا ارتىق. قاتارداعى ەڭبەكقورلار ىشىنەن قاھارمان دا, ەڭبەك ەرى دە شىعىپ جاتىر. ال ەڭبەگى بارىنەن ارتىق ادامنىڭ اۋىزعا الىنباۋى – ادىلدىك ەمەس. اسىرەسە مىنانداي تورقالى توي تۇسىندا! ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنىڭ 20 جىلدىعىندا ەلباسىنىڭ حالىق الدىنداعى ەڭبەگىنە باعا بەرۋ – ءبارىمىزدىڭ بورىشىمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قانداي دا بولسىن بيىك ماراپاتقا لايىق ەكەنى انىق.
مەرەكە قۇتتى بولسىن, اعايىن!
سەرىك قيراباەۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
الماتى.