ۆەرنىي بەكiنiسiنە پار ات جەككەن ءپاۋەسكەمەن كەلگەن جاس جiگiتتiڭ الدىمەن نازارىن اۋدارعان ۇشار باسى اسپان تەپكەن اق باس شىڭدار ەدi. جانارىن الماعان قالپى قيالىنا قانات بiتiپ, سوناۋ بيiككە كوتەرiلگiسi دە كەلگەن. شiركiن, كوگiلدiر اسپان استىندا كۇنمەن شاعىلىسا نۇرلانىپ سان قۇبىلعان سول شىڭدار شىنىندا دا عاشىق ەتەردەي ەكەن. الاتاۋ باۋرايىنداعى بەكiنiسكە ارنايى تاپسىرمامەن كەلگەن جاس گەودەزيست نيكولاي پالگوۆ جول سوقتى بولىپ شارشاعانىن دا ۇمىتقان.
تابيعاتتىڭ قۇپياسىن قىمتاي جاسىرعان مۇزدىقتار قىزىقتىرىپ, وزiنە شاقىردى دا تۇردى. ارمان بولىپ ءجۇرەكتi تىنشىتپاعان قۇشتارلىق جاس گەودەزيستi اراعا ۋاقىت سالىپ بارىپ, جولعا جەتەلەدi. 1922 جىلى ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, جازدىڭ جايما-شۋاق بiر كۇنiندە بيiك تاۋدىڭ ۇشار باسىنا يرەلەڭدەي كوتەرiلگەن جالعىز اياق سۇرلەۋگە ءتۇستi. بۇل ساپارعا العاش كەلگەندەگi قيالمەن, سونىڭ قىزىعىمەن شىعا سالعان جوق.
جۇمىسقا ورنالاسقان كۇيدە كەزەكتi ەڭبەك دەمالىسىنا دەيiن قارجى جينادى, قالاي بارۋ كەرەكتiگiن سۇراستىرىپ, جەر جاعدايىن اركiمنiڭ ايتۋىمەن كارتاعا ءتۇسiردi, دايىندالدى. جولعا بiر ات, التى پۇتتاي جۇك الدى. جانىنا ءوز ەرiكتەرiمەن ەكi جولسەرiك ەردi. قاسىنداعى جولسەرiكتەرiنiڭ جولدى جاقسى بiلۋi نيكولاي نيكيتيچ پالگوۆتىڭ ورتالىق تۇيىقسۋ ساپارىنا, ونىڭ ءساتتi اياقتالاتىنىنا دەگەن سەنiمiن ارتتىردى.
بiزدiڭ بiلەتiنiمiز, تۇيىقسۋ مۇزدىعى تيان-شاننىڭ سولتۇستiك جوتالارىنىڭ بiرi بولىپ گەوگرافيالىق كارتانىڭ تiنiن اسپەتتەي تۇسەتiنi. ال جولسەرiك عالىمنىڭ قوسقانى بiرiنەن سوڭ بiرi قايتالانعان دەرەكتەر تiزبەگi وزiندiك مازمۇنمەن كوپ جايتتى مەڭزەر. ويتكەنi Iلە الاتاۋىندا ۇزىندىعى 5,1 شاقىرىم, جالپى كولەمi 3,8 شارشى شاقىرىم جەردi الۋى قىزىق مالiمەتتەردiڭ باستاۋى بولىپ تارماقتالا بەرگەن.
مۇزدىقتىڭ تومەنگi بولiگiن قاراڭىز, سۋسىعان قيىرشىق تاس پەن ۇلكەن-ءۇلكەن قوي تاستار بيiككە ورiلە تۇسەدi. ءوزگەشە اسپەتiمەن ەرەكشەلەنگەن iرگەتاس سەكiلدەنiپ جاتقان تاس جامىلعى بiر شاقىرىم ۇزىندىققا سوزىلىپ, تەڭiز دەڭگەيiنەن 3100 مەتر بيiكتiكتە الپi بەلدەۋiنە ۇلاسادى. ودان ءارi كۇنمەن شاعىلىسا جاناردى ارباعان جالاڭاش مۇزدىق. قاتۋلانعان قاباقتاي توبەڭنەن تونە تۇسكەن قار توسقاۋىلدار مۇزدىقتىڭ ۇشار باسىن سiزدەن قىزعانىپ جاسىرعىسى كەلگەندەي قورعاشتاپ, كولەگەيلەي تۇسەدi. ءايتسە دە ماڭعاز مۇزدىق كەربەز كەيپiمەن كوز الدىڭىزدا تۇرادى.
تاۋ وزەندەرiنiڭ باستاۋىنداعى مۇزدىقتار كەسكiنi ادەمiلiگiمەن ايرىقشالانار ەدi, جوعارى بەتكەيi جازىق كۇيiندە بيiكتەي بەرەدi. ۇشار باسىن القا بولىپ تاعىلعانداي دوڭگەلەي قورشاعان قارلى جامىلعى تومەنگە قاراي ەتەگiن كەڭگە سالعان قالىڭ مۇزدى اڭعارتادى. بۇل عىلىم تiلiمەن ايتقاندا جازىق مۇز-دىقتار. وسى تەكتەس مۇزدىقتاردىڭ ەڭ ۇلكەنi 145 شاقىرىم ۇزىندىققا سوزىلعان. ول الياسكا تاۋلارىنداعى حاببارد مۇزدىعى. ونىڭ ۇزىندىعى 70 شاقىرىمنان استام, اۋماعى 900 شارشى شاقىرىم. جازىق مۇزدىقتاردىڭ ەڭ شاعىندارى بiر شاقىرىمعا جەتپەي جاتادى.
ورتالىق تۇيىقسۋ بۇلاردىڭ جانىندا 4 ەسە ۇلكەن. ەرەكشەلiكتەرiن ەسكەرەر بولساق, عالىمداردىڭ نازار اۋدارار مۇزدىقتار توبىنا جاتقىزۋىندا دا ءمان بار. كاۆكاز, كامچاتكا, تيان-شان جانە پاميردەگi سەگiز ايماقتى ەسەپتەۋ بارىسىندا 1000 شارشى شاقىرىم كولەمدi 22 مۇزدىق الىپ جاتقانى انىقتالعان. ارقايسىسىنىڭ كولەمi 3-4 شارشى شاقىرىم ارالىعىن قۇرايدى جانە كوبi ورتالىق تۇيىقسۋ كولەمiنە جاقىن. Iلە الاتاۋىنىڭ سولتۇستiك جوتالارىندا, ناقتىلاي تۇسسەك, ورتالىق تۇيىقسۋ ماڭىندا دا اۋماعى جاعىنان ولارعا قاتارلاساتىن 37 مۇزدىق بارى تاڭدانتا قويماس.
ماشينا قىرقادان ءسال تومەن قۇلديلادى دا كiلت وڭعا بۇرىلىپ, قايتا بيiككە كوتەرiلدi. سوناۋ اڭعار ەتەگiندە مىڭ بۇرالعان وزەن جىلتىرايدى. ال وزەننiڭ باستاۋى ءالi قانشا جەر. تۇيىقسۋ عىلىمدا 1902 جىلدان بەلگiلi. ونىڭ پiشiن-بولمىسى جايىندا العاش حابارلاعان س.دميتريەۆ ەدi. جازدى كۇنگi قىسقا مەرزiمدi ساپارى دايەكتi زەرتتەۋگە مۇمكiندiك بەرمەدi. كورگەن-بiلگەنi ءناتيجەسiندە انىقتاعاندارىن جالپىلاما ءتۇسiندiردi.
ال عىلىمعا كەرەگi مالiمەتكە تولى ناقتى دەرەكتەر. سول سەبەپتi دە بارلىق جايت بەلگiسiز قالپىندا قالا بەردi. كەيiننەن ەكiنشi رەت تۇيىقسۋعا وزگە بiر ءولكەتانۋشى ۆ.گورودەتسكيدiڭ جولى ءتۇستi. وسى ساپاردىڭ قورىتىندىسىندا ول تۇيىقسۋ مۇزدىعىنىڭ جاي-جاپسارى جونiندە حابارلامالىق ماقالا جازدى. اراعا التى جىل سالىپ, 1922-1923 جىلدارى تۇيىقسۋ ن.پالگوۆتىڭ نازارىن اۋداردى. سونان سوڭ بارىپ 13 جىل مەرزiم وتكەندە مۇزدىق قۇپياسىنا قىزىققان قازاق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەت باسقارماسىنىڭ ماماندارى بولدى.
تۇيىقسۋ مۇزدىعىنا جۇرگiزگەن كوپتەگەن باقىلاۋ ناتيجەسi اۋا رايىنا بايلانىستى ماڭىزدى دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ الۋعا مۇمكiندiك بەردi. سونىمەن قاتار ونىڭ وتكەنiنە بارلاۋ جاساپ, ءوزگەگە توسىن جۇمباق جايتتاردىڭ سىرىنا قانىعا تۇسۋگە جەتەلەدi. بۇنىڭ بارiنە باعىت سiلتەگەندەي بولعان الماتىنىڭ اۋا رايىن 1879 جىلدان باقىلاۋعا الىنعاندىعىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر ەدi. وسىعان بايلانىستى مىڭجىلقى ستانساسىندا مۇزدىقتاردىڭ جاز ايلارىندا تەمپەراتۋرانىڭ وزگەرۋiنە ساي كەلەتiن جايلاردى جۇيەلi زەرتتەۋ جۇرگiزiلدi. 1937 مەن 1964 جىلدار ارالىعىنداعى مالiمەتتەردi سالىستىرا كەلە, اۋا رايى تەمپەراتۋراسىنىڭ, مۇزدىق رەجيمiنiڭ ءوزارا بايلانىسى 1879 جىلدان بەرگi تۇيىقسۋدىڭ تiرشiلiك تىنىسىن تانۋعا جول اشتى.
مۇزدىقتىڭ كەربەز كەيپi كوز اربايدى. ۇشار باسى اسپان تەپكەن مۇزارت شىڭدار شىعار كۇننiڭ جالقىن ءساۋلەسiنە شومىلعان قالپى بيiكتەگەن دەرسiڭ. ولاردىڭ ەڭ بيiگi 4410 مەترلiك وردجونيكيدزە شىڭى. ءسۇيiر قالپىنداعى مۇز تاۋدىڭ كۇنگە شاعىلىسقان كەسكiنiن جولاق بولىپ ءبولiپ جاتقان قارلى بەلدەۋ مۇزدىقتاعى سىزات-جارىقتى اڭعارتادى ەكەن. وڭتۇستiك-شىعىستا تۇيىقسۋ تiزبەكتەرiنiڭ تاۋلى القابى باستاۋ الادى. شىعۋى قيىن سانالاتىن ونىڭ بيiكتiگi – 4150 مەتر. ودان باتىسقا قاراي قارلى اڭعاردىڭ قارسى بەتكەيiندە تۇيىقسۋ شىڭى.
ول الدىمىزداعى پوگرەبەتسكي قارلى شىڭىنان بiرنەشە مەتر عانا تومەن جاتىر. بارلىق شىڭنىڭ جارتاستى بەتكەيi تەرەڭ سايعا ۇلاسادى, ودان باكەنە مۇزدىقتار ءورiلiپ تۇرادى. سول جاق بەتكەيدەن كوسمودەميانسكايا مەن مولودەجنىي مۇزدىعى سىرباز كەيiپتە مەنمۇندالايدى. الدىڭعىسى تۇيىقسۋ مۇزدىعىمەن استاسىپ جاتىر دا, ەكiنشiسi جانامالاپ قوسىلادى. وڭ جاقتا تۇيىقسۋ تiزبەگi. مۇزدىق پەن تiزبەكتi ءبولiپ جاتقان مورەنانىڭ تومەنگi بولiگi. تۇيىقسۋ تiزبەگiنەن سولتۇستiككە قاراي پارتيزان, وردجونيكيدزە, ماياكوۆسكي, مامەتوۆا مۇزدىقتارى جالعاسادى. بiرiمەن-بiرi بوي جارىستىرعان كۇيi وزگەشە سۋرەت.
سىزدىقتاعان سۋ كiشكەنە سىزىق جيەكتەرمەن اققان بويى مۇزدىق تiلدەرiنiڭ ءۇستiمەن تامشىلايدى. ءار جەر-ءار جەرگە جينالعان سۋ ارنا-ارنامەن تومەن قۇلايدى. قيىرشىق تاس پەن قۇمنىڭ اسەرiنەن ۇيالار پايدا بولدى. ولارعا ءمولتiلدەپ سۋ تولىپ, ادەمi كورiنiستەن كوز العىڭىز كەلمەيدi. ارىندى تاۋ وزەندەرiنiڭ باستاۋى وسى.
مۇزدىقتار – اۋقىمدى سۋ قويماسى. دوستاستىقتاعى مۇزدىقتاردىڭ مۇز ماسساسىنىڭ ءوزi 7 مىڭ تەكشە شاقىرىم سۋ قۇرايدى ەكەن. بۇل بۇرىنعى كەڭەس وداعى اۋماعىنىڭ ءون بويىن شارلاعان وزەندەردiڭ ءتورت جىلعى اعىن سۋى. ال وسى مۇزدىقتار ەرiگەن كۇندە الەمدiك مۇحيت اتاۋلى 5 سانتيمەترگە كوتەرiلدi دەسەك تاڭداناسىز با؟ بۇگiنگi وقىرماندى تاڭداندىرۋ تاعى قيىن. ايتكەنمەن شىعىس ياكۋتيادا مۇزدىقتاردى شارۋاشىلىققا پايدالانۋ دەگەندi بiلمەسە, ورتالىق ازيادا ءاربiر ليتر سۋى التىنمەن باعالانادى. وسى وڭiردەگi مۇزدىقتاردىڭ سۋى بiر كەزگi ارال تەڭiزiمەن سالىستىرعاندا 1,4 ەسە كوپ بولعانىمەن بۇل قوردى تيiمدi پايدالانۋ پروبلەماسىن ءومiر العا قويىپ وتىر. گلياتسيولوگتەردىڭ كۇنi-ءتۇنi تىنىم تاپپايتىن iزدەنiسكە تولى جۇمىستارىنىڭ باستى ماقساتى سول ىڭعايدا باعىت العان.
مۇزدىقتار – عاجايىپ تiرشiلiك, ءماسەلەن, بiر قاراعاندا مۇزدىقتار جىلجيدى دەگەنگە سەنۋ قيىن-اق. سونىڭ اسەرi مە, ۇزاق جىلدار بويىنا بۇل جاعدايعا ونشا ءمان بەرiلمەي كەلەدi. اتالمىش قۇبىلىس XVI عاسىردىڭ اياعىندا الپi تۇرعىندارىنىڭ جىلناماسىندا العاش كورسەتiلدi, ال ءجۇز جىلدان سوڭ يسلانديالىق عالىم ت.ۆيگالين جازبالارىندا مۇزدىقتاردىڭ قوزعالاتىنى جايىندا مالiمەتتەر كەزدەستi. تەك, وراس سوسسيۋرانىڭ XVII عاسىردا الپiگە جاساعان ساياحاتى عانا مۇزدىقتار جىلجۋىنىڭ وزگەشە ءمانiن اشىپ بەردi.
ساياحاتشىنىڭ مۇزدىقتار بەتiنە قالدىرعان باسپالداقتارى سول 1788 جىلعى ساپاردان كەيiن اراعا 44 جىل سالىپ قايتا كەلگەندە, چەرنايا يگلا تاۋىنىڭ مەر-دە-گلاس مۇزدىعىنىڭ تومەنگi بەتكەيiنەن ورىن تەۋiپتi. وسى جىلدار iشiندە ءتورت شاقىرىم قوزعالىسقا ەنگەن. مۇزدىقتاردىڭ قوزعالىسىن باعامداماۋ سالدارى قيىن جاعدايلارعا اكەلiپ سوعادى. ونىڭ بiر مىسالى, 1894 جىلى فرانتسۋز عالىمى پەر جيۋل سەزار جانسسەن مونبلان شىڭىنا وبسەرۆاتوريا سالادى.
وسى اتالمىش عيماراتتىڭ ەرەكشەلiگi دە شىعار, جالپى سالماعى 187 توننا دا, اۋماعى 50 شارشى مەتر جەردi الىپ جاتتى. عالىمنىڭ توپشىلاۋى بويىنشا ول بارلىق توتەنشە جاعدايلارعا شىداس بەرەتiن بەرiكتiگi مەن بiر ورنىنان جىلجىمايتىنىنا كوڭiلi تولا iسكە كiرiستi. ايتسە دە ارادا ءتورت جىل ءوتكەندە قوزعالىس اسەرi iرگەتاستان قاتتى بايقالدى. ويتكەنi وبسەرۆاتوريانىڭ يiلiپ ەڭكiش تارتۋى ونىڭ قۇلاۋ قاۋپiن تۋدىردى.
اق باس مۇزدى شىڭدار كەيدە توسىننان قوزعالىسقا ەنەدi. مۇنداي ماۋسىمدا وزگەشە جىلدامدىق الادى دا مۇزدىق تiلدەرi تومەنگە سۋسىعان كۇيi ۇلاسا تۇسەدi. مۇزدىقتاردىڭ بەيمالiم مiنەز تانىتۋىنىڭ نەگiزگi سىرى كليمات وزگەرۋiنەن ەكەنi بەلگiلi. ەپتال الپiسiندەگi فەرناگتفەرنەر مۇزدىعى سوڭعى ءتورت عاسىردا ءتورت رەت قوزعالىسقا ەنگەن. ءار قوزعالعان سايىن روفون وزەنiن ءبوگەپ وتىردى, بوگەلگەن وزەن سۋى جينالىپ كولگە اينالادى دا لىقسىپ تولىپ, ارتىنشا سارقىراپ اعىپ تومەن قۇلاعان. مۇنىڭ ءوزi اپاتتى سۋ تاسقىندارىنا اكەلiپ سوقتى.
قوس قاپتالداعى ابدۋكاگور مەن دۋستۋراز جازىعىن ءبولiپ تاستادى. اپاتتى سەلدەردiڭ 1963 جىلى ەسiك كولiندە, 1973 جىلى كiشi الماتى وزەنi بويىندا بولعانى مەدۆەجيدiڭ قوزعالىسقا ەنگەن مەرزiمدەرiمەن ءدوپ كەلiپ تۇر.
تۇيىقسۋ… ەرتە كوكتەمدەگi تۇيىقسۋدا جۇرگiزiلگەن تىنىمسىز زەرتتەۋ جۇمىستارى دا مۇزدىق جونiندە قىزىقتى جايتتاردى ايتاتىن بولادى. مۇز جيىنتىق قار نەمەسە سۋىقتان قاتقان سۋ دەسەك, مۇزدىقتىڭ پايدا بولۋى مەن قالىپتاسۋى بiر قاراعاندا ونشا ەرەكشە قۇبىلىس ەمەس تە سياقتى. دەگەنمەن مۇز جاراتىلىسىندا تاۋ جىنىسى, كەي جاعدايدا جەر قىرتىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا مۇمكiندiك بەرەدi.
سول سەبەپتi دە گەولوگتەر نازار اۋدارادى; مۇز – بۇل مينەرال, سوندىقتان دا مينەرالوگتەر اينالىپ وتە المايدى; مۇزدىقتارعا گيدروگەولوگتەر وزگەشە كوڭiل بولەدi, ويتكەنi ول سۋ رەسۋرستارىنىڭ كوزi; مۇز جانە دە كليماتتىڭ ءوزگەرۋiنە نەگiز بولعاندىقتان كليماتولوگتەر ودان الىس كەتپەيدi; مۇزدىق سونىمەن قاتار ماڭگi توڭعا دا قاتىستى بولعاندىقتان كريولوگتەر (توڭدى زەرتتەيتiن عالىمدار) زەرتتەۋ نىساناسىنا اينالدىرادى. جولسەرiك عالىم گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ دوتسەنتى سانات تۇگەلباەۆ دوسىم وي قۇشاعىندا. كولiك الماتىعا اسىققانداي, بۇلتىڭ-بۇلتىڭ بۇرىلعان كۇيi تاۋ جولىمەن تومەن ءتۇسiپ كەلەدi. الىستا, تىم بيiكتە اي استىندا شاعىلىسا جىلتىراعان اپپاق مۇزدىقتار…قارسى الدىمىزدان جارىقتىق التىنكۇرەك اڭقىلداي سوعادى. ناۋرىزداعى كۇننىڭ ىزعارى بىلىنەدى. تابيعاتتىڭ عاجاپ كورىنىسى وزىنە تارتادى دا تۇرادى. تاۋدىڭ كەرەمەت كورىنىسى ايمالاي, اڭسارىڭدى اۋدارا بەرەدى.
ايعا شاعىلعان مۇزدىقتار…
ساپارباي پارمانقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى