قۋانىش ايتاحانوۆ: ماقسات – حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋ

 بۇل باستامالاردىڭ قايسىسىن الساڭىز دا ەڭ الدىمەن قاراپايىم حالىقتىڭ يگىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. قازاقتا ء«ۇيى جوقتىڭ – كۇيى جوق» دەگەن ءسوز بار. ادامنىڭ الاڭ­سىز ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋى ءۇشىن ەڭ قاجەتتى نارسە ول – باسپانا. ەلىمىزدە تۇر­عىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن «قول­جەتىمدى تۇر­عىن ءۇي-2020», «نۇرلى جەر» باعدارلاما­لارى ىسكە اسىرى­لۋدا. تەك وتكەن 2017 جىلى ەلىمىزدە 11 ملن شارشى مەتر­دەن استام تۇرعىن ءۇي پايدا­لانۋعا بەرىلدى. الايدا, بۇل باع­دارلامالاردا قويىل­عان شارتتاردى تومەن تابىسى بار وتباسىلاردىڭ ورىنداۋعا مۇمكىنشىلىكتەرى جوقتىڭ قاسى. سەبەبى يپوتەكالىق نەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرى مەن تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن تولەنەتىن باستاپقى جارنا مولشەرى جوعارى. ار­قا­شان ەل قامىن ويلايتىن ەل­باسى ءوزى ايتقانداي, كوپتەن ويلانىپ-تولعانىپ, ءاربىر وت­باسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا جەڭىلدەتىلگەن مۇمكىندىكتەرىن بەرۋ جولدارىن ۇسىندى. نەسيە ءوسىمىنىڭ مولشەرلەمەسىن 7% نەمەسە قازىرگىدەن 2 ەسەگە تومەن­دەتىپ, بانكتەرگە تولەنەتىن باس­تاپقى جارنا مولشەرىن 1,5-2 ەسەگە ارزانداتىپ, ونى باسپانا قۇنىنىڭ 20%-نا ءتۇسىرىپ, نەسيە الۋشىنىڭ اي سايىنعى تولەمىن ازايتۋ ءۇشىن, ونىڭ مەرزىمىن 10-15 جىل ەمەس, 2 ەسەگە, ياعني 25 جىلعا ۇزارتۋدى ۇسىندى. ەلباسى ۇسىنعان جەڭىلدەتىلگەن باعدارلاما بويىنشا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىنا باسپانا الۋ قازىرگىمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ارزانعا تۇسەدى.

ەكىنشى ۇسىنىلىپ وتىرعان باستاما – جالاقىسى تومەن ازامات­تاردىڭ 2019 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان باستاپ, سالىق جۇكتە­مەسىن 10 ەسەگە ازايتىپ, 1%-عا ءتۇسىرۋ. بۇل 2 ملن-نان استام ازا­ماتتىڭ جالاقىسىن, جۇمىس بەرۋشىگە سالماق سال­ماي-اق 9%-عا كوتەرۋ دەگەن ءسوز. سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ حا­لىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاق­سار­تادى, بيزنەسكە جەڭىلدىكتەر بە­رەدى. ال, ەلباسىنىڭ ۇكى­مەت­كە بەرگەن پروگرەسسيۆتىك سا­لىق جۇيەسىنە ەنگىزۋدى زەردەلەۋ تاپ­سىر­ماسىنىڭ ارقاسىندا سالىق سايا­ساتىنداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىككە توسقاۋىل قويىلادى, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك نىعايا تۇسەدى.

ءۇشىنشى باعىت – جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلۋىن جاقسارتۋ ماقساتىندا الداعى وقۋ جىلىنان باستاپ قوسىمشا 20 000 گرانت ءبولۋ نەمەسە گرانت كولە­مىن 37%-عا ءوسىرۋ جانە الداعى 3-4 جىلدا قوسىمشا 75 000 ورىن­دىق ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىن سالۋ. بۇل جاستارىمىزدىڭ دامۋىنا قاجەتتى ماماندىقتاردى تەگىن الۋىنا جول اشادى. ال ستۋدەنت جاس­تاردى جاتاقحانامەن قام­تا­­ماسىز ەتۋ, اسىرەسە اۋىل جاس­تارى­نىڭ جاعدايىن جاقسارتا تۇسەدى.

ال ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋشىلەر مەن جۇمىسسىزدار اراسىندا جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە جۇمىسسىزدىقتى ازايتىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە 2018 جىلى قوسىمشا 20 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, شاعىن نەسيەلەردىڭ جالپى سوماسى 62 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن بولدى. ياعني, شاعىن نەسيە الۋشىلاردىڭ سانى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە كوبەيىپ, 14 مىڭ ادامعا جەتكىزىلەدى. بەسىنشى تەڭدەسى جوق باستاما, ول قىزىلوردادان جەزقازعان, قاراعاندى, تەمىرتاۋ, استانا قالالارى باعىتىنا گاز قۇبىرىن تارتىپ, ەلىمىزدىڭ ورتالىق, سولتۇستىك وڭىرلەرىن گازبەن قامتاماسىز ەتۋ. تەڭدەسى جوق دەيتىنىم قازاقتىڭ سايىن دالاسىمەن بەتپاقدالا مەن سارىارقا ارقىلى مىڭداعان شاقىرىم گاز قۇبىرىن تارتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول تەك دامىعان, ەكونوميكاسى مىقتى, باسشىسى ەل قامىن ويلاعان ەلدەردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. بۇل الىپ, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق ماڭىزى ەرەكشە, ميلليونداعان تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتاتىن باعدارلامانى ورىنداۋعا ءبىرجارىم جىل مەرزىم بەرىلىپ وتىر.

ەلباسىمىزدىڭ حالىققا ارناعان ۇندەۋىندەگى 5 الەۋ­مەت­تىك باستاماسى قارجى كوز­دەرى جان-جاقتى زەردەلەنىپ, ەسەپ-قيسابى مۇقيات ەسەپتەلگەن, ماقسات- مىندەتتەرى انىقتالعان, ورىنداۋ مەرزىمدەرى كورسەتىلگەن ناقتى الەۋمەتتىك باعدار­لاما. نەگىزىنەن بۇل جاعدايى تومەن ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە باعىتتالعان. بۇگىندە قاراپايىم حالىققا كەرەگىنىڭ ءوزى دە وسى. سوندىقتان دا بۇل الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا ءبارىمىز بىردەي اتسالىسۋىمىز كەرەك.

قۋانىش ايتاحانوۆ,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى