ەلىمىزدىڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنىنا – 90 جىل

ج.سامراتتىڭ ماقالاسىنان بۇرىن «ەگەمەن قازاقستاندا» (29.01.2015 ج.) وسى ويدى پروفەسسور ب.سمانوۆ تا جان-جاقتى نەگىزدەۋگە ىڭعاي تانىتقان. اتالعان اۆتورلاردىڭ بۇل ماسەلەگە جارىق تۇسىرۋگە ىقىلاس بىلدىرگەنى, ارينە, قۇپتاۋعا لايىق. دەگەنمەن, بۇگىنگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحىمەن تىكەلەي بايلانىستى بۇل ماسەلەگە قاتىستى اقيقاتتى ناقتىلاپ انىقتاي ءتۇسۋ قاجەت سياقتى كورىندى.

سونىمەن, قازاق توپىراعىندا تامىر جايعان تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنا قانشا جىل تولدى؟­ تاريح بۇلاقتارىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك.

بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتىن ءبىلىم سالاسىندا باستاعان ت. جۇرگەنوۆ 1927 جى­لى جاساعان بايانداماسىندا 20-جىلداردىڭ باسىنداعى قازاق قوعامىنداعى ساۋاتسىزدىق 95% دەڭ­گەيدە بولعاندىعىن كورسەتەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ءبىلىم جۇيە­سىنىڭ الدىندا تۇرعان نەگىز­گى مىندەت, ارينە, جالپى بۇقارا حا­لىق­تىڭ ساۋاتىن كوتەرۋ بول­عاندىعى تۇسىنىكتى. ال بۇل كەزەڭ­دە­­ جالعىز قازاق جەرىندە ەمەس, بۇ­­رىنعى رەسەي يمپەرياسى كولە­مىندە دە ساۋاتسىزدىق مەملەكەت­ ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ بى­رى­نە اينالدى. ويتكەنى بۇقارا حا­لىقتىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەر­مەي ەڭ وزەكتى قوعامدىق ما­سە­لەلەردى شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سوعان بايلانىستى تاشكەنتتە 1918 جىلى اشىلعان ءتۇرلى ولكە­لىك پەداگوگيكالىق كۋرستار مەن قا­زاق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ سترا­تەگيالىق تۇرعىدان مىندەتى مەن ماقساتى, ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەس بولاتىن. ياعني ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ال­عاشقى ساتىسى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ەدى. وقۋ ورىندارىنىڭ قىز­مەتى ەڭ الدىمەن وسى مىندەتكە جۇمىلدىرىلدى.

1918 جىلى 20 قاراشادا تاش­كەنت قالاسىنداعى ورىس پەدا­گو­گيكالىق ۋچيليششەسىنىڭ جانى­نان ۇيىمداستىرىلعان التى اي­لىق كۋرستار قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن­ ارنايى مۇعالىمدەر دايار­لاي­تىن العاشقى وقۋ ورنى ەدى­ دەسە دە بولادى. وسى كۋرس­تار­­دا ساباق جۇرگىزۋ ءۇشىن پە­روۆسك (قازىرگى قىزىلوردا) قالاسىنان ق.قوجىقوۆ, حيۋادان ا.بايسەيىتوۆ, شىمكەنتتەن س.ايزۋنوۆ جانە باسقا وقىتۋشى ماماندار شاقىرىلادى. قازاق پەداگوگيكالىق كۋرسىنىڭ جۇ­مى­­سىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى «پە­داگوگيكالىق كوللەگيا» قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا ح.بولعانباەۆ, س.قوجانوۆ, ق.قوجىقوۆ, ف.قۇل­تا­سوۆ جانە ە.تابىنباەۆ ەنىپ, كۋرس­تىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ي.توق­تىباەۆ بەلگىلەنەدى. 1919­ جىلى مامىردا, مىنە, وسى­­­ پەداگوگيكالىق كۋرستاردى­ 145­ ادام اياقتاپ شىعىپ, ولا­ر­­دىڭ ءبارى بىردەي قازاق مەكتەپ­تەرىندە مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقا­راتىندىعى جونىندە قولحات بەرەدى (ت.تىلەۋقۇلوۆ, گ.تىلەۋقۇلوۆا يز يستوري كازاحسكوگو پەداگوگيچەس­كوگو ينستيتۋتا ۆ تاشكەنتە. ال­ماتى, 2005, س. 27-28).

قارقىندى وزگەرىستەر جولىندا تۇرعان ءومىر ءبىلىم جۇيەسىنە تى­نىمسىز جاڭا تالاپتار قويۋمەن بول­دى. قازاق پەداگوگيكالىق كۋر­­سى 1919 جىلى 1 ماۋسىمدا جە­كە پەداگوگيكالىق ۋچيلي­ششە بو­لىپ بولىنەدى دە, ءوز رەتىن­دە­ وسى ۋچيليششە 1920 جى­لى قا­­زاق وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتى ال­قاسىنىڭ شەشىمىمەن قا­زاق اعارتۋ ينستيتۋتى بولىپ قاي­تا قۇرىلادى. ۋچيليششەگە تيە­سىلى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق با­­زا تۇگەلدەي ينستيتۋتقا وتە­دى. تاشكەنتتىك تاريحشى عا­لىم­­­­­دارىمىز شىرىنبەك ورا­زىم­بەتوۆ پەن سەيدۋالى تىلەۋ­قۇ­لوۆ­تىڭ ماقساتتى ەڭبەگى ارقىلى جا­رىق كورگەن جيناقتا قازاق اعار­تۋ ينستيتۋتى ومىرىنەن ءبىراز مالى­مەتتەر بار.

ماسەلەن, ىشكى ىستەر كو­ميس­سارياتىنىڭ وكىلدەرى ەليزاروۆ پەن چەرنياك قولدارىن قويعان اك­تىدە 1920 جىلى 1 قازاندا اشىل­عان ينستيتۋتتىڭ «مىندەتى ءبى­رىنشى ساتىلى مەكتەپتەر ءۇشىن جوعارى-كاسىبي مۇعالىمدەر دايارلاۋ» دەپ كورسەتىلىپ, وقۋ-اعارتۋ ينس­تيتۋتىنىڭ باعدارلاماسىن حا­لىق-اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ تاپ­سىرماسى بويىنشا ارنا­يى قۇرىلعان كوميسسيا دايار­لاي­تىندىعىن ەسكەرتىپ, «قازىرگى ۋا­قىتتا شامامەن ءىى ساتىلى مەكتەپ جانە ءىشىنارا جوعارى وقۋ ورىندارى باعدارلاماسىن باسشىلىققا الىپ وتىرعاندىعى باياندالادى.

ينستيتۋتتىڭ 1920-1921 وقۋ جى­لىنا بايلانىستى دايارلاعان ەسەبىندە وقۋ ورنىنىڭ ءى ساتىلى مەكتەپتەرگە مۇعالىمدەر دايار­لاۋ ىسىنە باسىمدىلىق بەرىپ وتىر­عاندىعى, تەك قازاق تىلىندە وقۋ­لىقتاردىڭ جوق بولۋىنا, سون­داي-اق پەداگوگ كادرلاردىڭ تاپ­شىلىعىنا بايلانىستى ءىى ساتىلى مەكتەپ باعدارلاماسىن ۇستانۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعاندىعى جو­نىندە ايتىلادى.

ياعني بۇل كەلتىرىلگەن فاك­تى­لەر­دەن پەداگوگيكالىق كۋرستار مەن ۋچيليششە سياقتى, قازاق اعار­تۋ ينستيتۋتى دا تولىققاندى جو­­­عا­رى كاسىبي ءبىلىمدى پەداگوگتار­ دايا­رلاۋ ىسىنە كوشە قويما­عان­دىعىن بايقاۋ, ارينە, قيىنعا تۇس­­پەيدى. ونداي ماقساتقا كوشۋگە قا­­جەت العىشارتتار تۇزىلە قويعان جوق-تىن. سوعان بايلانىستى «قا­­­زاق اعارتۋ ينستيتۋتى تۋرالى» ەرەجەدە ونىڭ مارتەبەسى «پە­­­داگوگيكالىق ورتا وقۋ ورنى» دا­رەجەسىندە بەكىتىلدى. نەگىزگى وقۋ كۋر­سىنىڭ مەرزىمى الدىمەن بەس جىل, كەيىنىرەك ءتورت جىل بولىپ بەل­­گىلەندى.

دەگەنمەن, قازاق اعارتۋ ينس­تيتۋتى ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىم جۇيە­سىن دايارلاۋ ىسىندە اسا ماڭىزدى مىندەت اتقارعاندىعىن ايت­قان ءجون. وندا پەداگوگتىك كا­سىپتى يگەرۋ ىسىندە العاشقى جىك­تەلۋ ۇدەرىسى ءجۇردى. ماسەلەن, ينس­­تيتۋتتا پەداگوگيكالىق توپپەن­ قاتار تاريحي-فيلولوگيالىق, في­زيكا-ماتەماتيكالىق جانە جا­راتىلىستانۋ-گەوگرافيالىق بو­لىمدەرى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل توپتاردىڭ تىڭداۋشىلارى جال­پىبىلىمدىك پاندەرمەن بىرگە اتال­عان باعىتتارعا قاتىستى ارنايى پاندەردى وقىتۋ ءىسىن قولعا الدى. سونداي-اق پەداگوگيكانى ديداكتيكامەن بىرلىكتە وقىتۋ, پسيحولوگيا, لوگيكا, مەكتەپ گيگيە­ناسى, مۋزىكالىق جانە دەنە تاربيەسى سياقتى پاندەردى يگەرۋگە دە نازار اۋدا­رىلدى.

ينستيتۋتتىڭ كادر قۇرامى دا ىرىك­تەلە باستايدى. 1922 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا تيەسىلى وقىتۋشىلار تىزىمىنەن ابلانوۆ سىدىق (انا ءتىلى), بايتۋرين الاجان (تاريح), بايتۋرين ادىلبەك (ماتە­ماتيكا), بايتاسوۆ ابدوللا (قا­زاق ءتىلى), دوسمۇحامەدوۆ حا­لەل (گيگيەنا), كولەسنيكوۆا سەرا­فيما ۆاسيلەۆنا (ورىس ءتىلى), تى­نىشباەۆ مۇحامەدجان (تاريح), جۇماباەۆ ماعجان (پەداگو­گيكا), عالىمجانوۆ فايزۋللا (تابي­عاتتانۋ) جانە باسقا وقى­تۋشىلاردىڭ اتى-ءجونىن كەز­دەستىرۋگە بولادى.1923-1924 وقۋ جىلىندا قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىندا 259 ادام ءبىلىم الدى. دەگەنمەن, قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇعالىم كادر­لارعا سۇرانىسىن قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى قاناعاتتاندىرا العان جوق. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ قازاق ۇكىمەتى 1925 جىلى رسفسر حالىق اعارتۋ كوميسساريا­تى الدىندا قازاقستاندا جوعارى وقۋ ورنىن اشۋ تۋرالى ماسەلە قويا­دى دا, ونىڭ كەلىسىمىن العان سوڭ, قازاق سسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى 1926 جىلدىڭ 15 تامىزىنان باستاپ تاشكەنت قالاسىندا «قازاق جوعارى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى» دەگەن اتپەن قازاق جوعارى وقۋ ورنىن اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى.

تاشكەنت قالاسىندا ۇيىمداس­تىرىلعان العاشقى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى 1926 جىلى 29 قازاندا وتەدى. وسى شا­­را­عا بايلانىستى سول كەز­دە­گى رەسپۋبليكا استاناسى قى­زىل­ور­دادان ارنايى بارعان وقۋ-اعار­تۋ كوميسسارى, ياعني, بۇگىنگى تىل­مەن ايتقاندا ءبىلىم ءمينيسترى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ءوز سوزىندە: «اري­نە, بىزگە ءارتۇرلى ماماندىق يە­لەرى قاجەت. ءبىز اگرونومدارعا دا, دارىگەرلەرگە دە, ينجەنەرلەرگە دە جانە باسقا قىزمەتكەرلەرگە مۇق­تاجبىز. دەگەنمەن, قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ەڭبەكشىلەرى ءبىرىنشى كەزەكتە­ پەداگوگتارعا مۇقتاج» دەگەن تۇ­جىرىمى ارقىلى اشىلىپ وتىر­­عان وقۋ ورنىنىڭ باسقا ەمەس, نەگە پەداگوگيكالىق باعىت ال­­­عان­­­دىعىنا نانىمدى تۇسىنىك بەر­­گەن ەدى.

قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­تىنىڭ ۋاقىتشا ەرەجەسىندە «ينستيتۋت جوعارى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنى بولىپ تابىلادى» دەپ كور­سەتىلىپ, ال ونىڭ مىندەتى «ا) 2-ساتىلى قازاق مەكتەپتەرى مەن تەحنيكۋمدارعا وقىتۋشىلار دايار­لاۋ; ب) عىلىمي-مەتوديكالىق ما­سەلەلەردى شەشۋ, پەداگوگيكا جانە ولكەتانۋ سالالارىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داستىرۋ», سونداي-اق, «ۆ) قازاق اۆتونوميالىق سسر ەڭبەك­شى بۇقاراسى اراسىندا عىلىم جە­تىس­تىكتەرىن تاراتۋ» ەكەندىگى اي­تىلدى.

ەرەجەدە, سونداي-اق, قازاق پە­­­دا­گوگيكالىق ينستيتۋتى­نا­ رسفسر پەداگوگيكالىق جوعا­رى وقۋ ورىندارىنا تيەسىلى قۇ­قىق پەن شتاتتىق كەستەنىڭ تا­راي­تىندىعى, ال وقۋ جوسپارى مەن باع­دارلامالاردى انىقتاۋدا رسفسر پەداگوگيكالىق ينستيتۋت­تارى ءۇشىن بەلگىلەنگەن وقۋ جوس­پارى مەن باعدارلامالاردى باسشى­لىققا الاتىندىعى (جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋ جانە ولاردى ەنگىزۋ ارقىلى) مىندەتتەلدى.

ال وسى العاشقى جوعارى وقۋ ور­نى نەگە ۇلتتىق سيپات الۋعا ءتيىس بولدى؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ­ بەرگەن ءجون. ول ينستيتۋتتى ۇيىم­­­داستىرۋداعى باستى مىندەت­تەن,­ ياعني, جوعارى وقۋ وشاعى ار­­قى­لى قازاق حالقىن ءوز انا تىلىن­دە الەمدىك مادەني كەڭىستىككە شى­عارۋ ارەكەتىنەن تۋىنداپ جاتتى. وسى قويىلعان مىندەتكە بايلانىستى ينستيتۋت جۇمىسىنا, ون­داعى وقۋ پروتسەسىن جۇرگىزۋ ىسىنە كەشە عانا ۇستانعان كوزقاراس ەرەك­شەلىگىنە قاراماستان, بۇكىل الاش­تىق بەلسەندى بۋىن تارتىل­دى. ويتكەنى بۇل شارا مەملەكەت, قوعام الدىندا تۇرعان مىن­دەتكە تولىق ۇيلەسىمدى قادام ەدى. وكى­نىشكە قاراي, كوپ ۇزاماي سوۆەت بي­لىگى بۇل ۇستانىمىنان باس تارت­تى. الاشتىق زيالىلار 1925 جىل­دان باستاپ وقۋ-اعارتۋ ىسىنەن شەت­تەتىلە باستادى. بۇل جاعداي ءبىلىم جۇيەسىنىڭ گۋماندىق, ۇلتتىق ماز­مۇنىنا اسەر ەتپەي قويمايتىن ەدى. ء«تۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى ين­تەر­ناتسيونالدىق» قاعيداسى با­سىمدىق الۋعا ءتيىس بولدى.

ينستيتۋت رەكتورى ت.جۇرگە­نوۆ جىلدىق ەسەبىندە «جىل وت­سە دە ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنىن قۇرۋ ءىسى اياقتالعان جوق» دە­­گەن ويدى ءبىلدىرىپ, بۇل ويىن نە­گىز­دەۋدى ۇمىتپاعان ەدى. رەك­تور­دىڭ پىكىرىنشە جوعارى وقۋ ورنى قاشان جانە قانداي جاع­دايدا ءوز مىندەتىن اتقارا الادى؟ ونداي مۇمكىندىككە جوعارى وقۋ ورنى ينستيتۋت قابىرعاسىندا جۇرگىزىلەتىن پاندەر تۇگەلدەي جەرگىلىكتى قازاق حالقىنىڭ تىلىنە كوشىرىلگەندە, ياعني, ءبىلىم جولىنا تۇس­كەن قازاق بالاسى باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتى عانا ەمەس, سون­داي-اق جوعارى ءبىلىمدى دە ءوز انا تىلىندە الىپ, ء(بىرتۇتاس جۇيە رە­تىندە) تابيعات جانە قوعامدىق قاتىناستار سىرىن اشىپ, تۇ­سىنۋگە كومەكتەسەتىن الەمدىك عى­­لىمدى ءوز انا تىلىندە يگەرۋ مۇم­كىن ەكەندىگىنە تولىق كوزى جەتكەندە عانا ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنى قالىپتاستى دەپ ايتۋعا بولاتىندىعىنا باسا نازار اۋداردى. ال ازىرگە, ماقساتقا بەت بۇرىپ, سول جولعا ەندى عانا شىقتىق دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل تاريحي كەزەڭنىڭ ەرەك­شەلىگى ەندى عانا قالىپتاسا باستاعان مەكتەپ جۇمىسىن جەر­گىلىكتەندىرۋ, ياعني وعان ۇلتتىق ءتۇر­ عانا ەمەس, ەڭ نەگىزگى نارسە – ۇلت­تىق مازمۇن دا بەرۋ ەدى. بۇل ءوزىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شا­كىرتى ساناعان, تەمىربەك قا­را­ ۇلى جۇرگەنوۆتىڭ جاساعان تۇ­جىرىمى ەدى.

ءوز رەتىنە قاراي ايتا كەتكەن ارت­ىق ەمەس, 1937 جىلى اباقتىعا تا­عى دا جابىلعان احاڭ قينالعان ءبىر ساتىندە جۇمىس سۇراپ, جۇرگە­نوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعانىن, ونىڭ كوميسسارياتتىڭ كومەگى دەپ ءۇش ءجۇز سوم ۇستاتقانىن قا­دا­لىپ سۇراعان تەرگەۋشىگە اي­تۋعا ءماجبۇر بولادى. وسىنداي قيىن ساتتەردە ەل ازاماتتارى ءبى­رى-بىرىنە قولۇشىن بەرۋدى دە ۇمىتپاعان ەدى.

ت.جۇرگەنوۆتىڭ ماسەلەنى وسىن­­­­­­داي تۇرعىدان قويۋىنىڭ تاعى دا­­ ءبىر مىناداي سىرى بار-تىن. جا­ڭا بيلىكتىڭ العاشقى جىلدارى باس­تاۋىش مەكتەپتەردە وقۋ قازاق تىلىندە, ال ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەك­تەپتەردە ساباق ورىس تىلىندە جۇر­گىزىلدى. ول, ارينە, ەڭ الدىمەن مۇعالىم كادرلاردىڭ جانە قا­زاق تىلىندەگى وقۋ قۇرالدارىنىڭ جە­تىسپەۋىنە بايلانىستى ەدى. سو­عان بايلانىستى قازاق جاستارى ور­تا وقۋ ورىندارىنىڭ دايارلاۋ بولىمىنەن وتۋگە ءماجبۇر بولدى جانە ول ايتىلعان قاجەتتىلىكتەن تۋ­عان شارا ەدى. سول سياقتى, جو­عارى بىلىمگە قول جەتكىزۋ دە ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋگە تاۋەلدى بولدى. حالىق كوميسسارياتى وسى جاع­دايدى ەسكەرىپ, ءبىلىم جۇيەسىن بۇ­تىندەي قازاق تىلىنە كوشىرۋ تەز ارا­دا ورىندالا قوياتىن نارسە ەمەس, ساتىلاپ اتقارىلاتىن ءىس دەپ قا­راس­تىردى.

العاشقى قازاق جوعارى وقۋ ور­نىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ تۇ­سىنىگىندە ول جوعارى ءبىلىمدى پە­داگوگ كادرلار دايارلايتىن وقۋ ور­نى بولۋمەن قاتار قوعامدا عى­لىمي ىزدەنىستەردى ورىستەتەتىن عى­لىمي ورتالىققا اينالۋعا ءتيىس ەدى. ياعني ولار عىلىمي ىز­دەنىستەر مەن جوبالار وقۋ پرو­تسەسىمەن قاتار جۇرگەندە عانا نا­تيجەلى بولماق دەپ ءتۇسىندى. ما­قسات ەۋروپالىق عىلىم مەن ءبى­لىمنىڭ جەتىستىكتەرىن قازاقتىڭ قا­لىڭ بۇقاراسىنا جەتكىزۋ ەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاق جو­عارى وقۋ ورنىنىڭ بىردەن-ءبىر مىن­دەتى قارقىندى تۇردە عىلىمي تەر­مينولوگيامەن جۇمىس جاساي الا­تىن, جوعارى جانە ورتا وقۋ ورىن­دارى ءۇشىن قازاق تىلىندە وقۋ­لىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن دايار­لاۋعا قابىلەتتى پەداگوگ كادرلار قالىپتاستىرۋ بولدى.

العاشقى ۇلتتىق جوعارى وقۋ­ ورنىنا جۇكتەلگەن وسى مىن­دەت­كە بايلانىستى ونىڭ نەگى­زىن­ قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ح.دوسمۇ­حامەد ۇلى مىناداي وي ءبىلدىردى: «قازاق تىلىندە بۇعان دەيىن احمەت­تىڭ (ا.بايتۇرسىن ۇلى – م.ق.) ء«تىل قۇرالىنان» باسقا ەشبىر عىلىم جايىندا جازىلعان كىتاپ بولمادى. الدىمىزدا ۇلگى بولماعان سوڭ, ­عىلىم كىتابىن جازۋ وتە قيىن بولدى. عىلىم اتاۋلارى­نا لايىقتى ات قويۋ العاشقى ۋا­قىت­تا تىم مۇقتاج, ءبۇتىن ىلگەرى بو­لاشاققا جول سالاتىن نارسە, سون­دىقتان العاشقى جازىلعان كىتاپ­تاردى اسەم قىلىپ, ءسوزدىڭ جۇيە­سىن كەلتىرىپ جازۋدان كورى, عى­لىم اتاۋلارىنا لايىقتى اتاق تا­عۋ جاعىن قاراستىرۋ كەرەگىرەك دەي­مىز». ايتىلعان ءسوزىن ءىس جۇزى­نە اسىرا وتىرىپ حالەكەڭ «تا­بيعاتتانۋ», «جانۋارلار» سىندى قازاق مەكتەبى ءۇشىن جازىلعان وقۋ­لىقتارىن ومىرگە اكەلدى.

قازاق تىلىندە بالاما تەرميندەر قالىپتاستىرۋ ىسىندە پەد­­­ينس­تيتۋتتىڭ جەتەكشى وقى­تۋشىلارىنىڭ قاتارىندا بولعان ەلدوس ومار ۇلى ءوزى دايارلاعان گەومەتريا وقۋلىعىن – پىشىندەمە, تري­گونومەتريانى كەسكىندەمە دەپ اۋداردى. ال ونىڭ «پىشىندەمە» وقۋ­لىعىندا تەورەما – ءتۇيىن, بيس­سەكتريسا – جارما, راديۋس – ورە, حوردا – كەرمە, پاراللەلوگرامم – قيىقشا, پروپورتسيونال – قۇ­رىلىمداس, فيگۋرا – ءپىشىن, ترا­پەتسيا – قوستابان دەپ اتالىپ, قازاققا وتە تۇسىنىكتى تىلدە جا­زىلدى.

جوعارى ءبىلىمدى مامان­دار دايار­لاۋ ءىسى ەلدەگى مەملەكەت­تىك­ باس­­قارۋ اپپاراتىن جەرگى­لىك­تەن­دىرۋ ۇر­دىسىنە بايلانىس­تى ءجۇر­دى. بۇ­رىنعى ۋاقىتتا مەم­لەكەت­تىك باسقارۋ ىسىنەن شەت­­تەتىلگەن قازاق قوعامى ءۇشىن­ ءوز جوعارى وقۋ ورنى بولۋى اسا ماڭىزدى قاجەتتىلىك-ءتىن­. بو­لا­شاقتا ول بىرتىندەپ ەل­­دىڭ ىش­كى سۇرانىستارى مەن ەرەك­شە­لىكتەرىنە بەيىمدەلىپ, ولار­دى­ قاناعاتتاندىرا الاتىنداي دارە­جەگە كوتەرىلۋگە ءتيىس بول­دى.

1926 جىلى تامىزدا پەدينس­تيتۋت ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى 338 ادامعا جەتتى. دەگەنمەن, بۇل كور­­سەتكىش قازاقستان سياق­تى وداق قۇرامىنداعى ۇلكەن رەس­پۋب­ليكانىڭ وسكەلەڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المادى. ونىڭ ۇستىنە جاڭا اشىلعان ينستيتۋتتىڭ قازاق جەرىنەن تىس وڭىردە ورنا­لاسۋى ءتۇرلى قولايسىزدىقتار تۋ­­عىزعان ەدى. وسى جىلدارى قا­­زاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­تىندا مۇعالىمدىك قىزمەتتە جۇر­گەن ەلدەس ومار ۇلى ورتا­ازيا­لىق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتى تاراپىنان قازاق پەد­ينس­تيتۋتىن ىعىستىرۋ ارە­كەتى باي­قالعاندىعىن, ال قازاق قىز­مەت­كەرلەرى ءوز رەتىندە قازاقستان ءۇشىن جالعىز جوعارى وقۋ ورنىن ساقتاپ قالۋعا مۇددەلىلىك تانىتقاندىعىن ەسكەرتەدى.

1927 جىلى 23 ناۋرىزدا قازاق اكسر-ءنىڭ حالىق كوميسسارلار كە­ڭەسى رەسپۋبليكادا جوعارى وقۋ ورنىن – قازمۋ-دى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ماسەلەنى تالقىلاپ, حا­لىق اعارتۋ كوميسسيارياتىنا تاش­كەنتتەگى قازپەدۆۋزدى ۋنيۆەرسيتەت رەتىندە قايتا ۇيىمداستىرۋ مۇم­كىندىگىن, سونداي-اق, ءبىر اي مەرزىمدە قازپەدۆۋزدى تاش­كەنت­تەن الماتىعا كوشىرۋ ما­سە­لەسىن قاراستىرۋدى, وسى ماق­ساتتا جەتىسۋ گۋبەرنيالىق ات­قارۋ كوميتەتىمەن ۋنيۆەرسي­تەت ورنالاساتىن قاجەتتى عيما­راتتاردى انىقتاۋ تۋرالى كە­لىس­­سوز جۇرگىزۋدى, قازپەدۆۋز ءۇشىن پروفەسسور-وقىتۋشىلىق قۇ­رامىن جاساقتاۋ جانە ولاردى جۇ­مىسقا تارتۋدىڭ شۇعىل شارۋالا­رىن قولعا الۋدى تاپسىرادى.

الماتى قالاسىندا ۋنيۆەر­سيتەت مارتەبەسىن العان وقۋ ورنى­نىڭ اشىلۋ سالتاناتى 1928 جى­لى 1 قازاندا وتەدى دە, ونىڭ اشى­لۋ سالتاناتىندا سويلەۋگە قازاق­تىڭ ۇلى عالىمى جانە مەملەكەت قايراتكەرى, قوعامدا قازاق اعار­تۋشىلىعىنىڭ باسشىسى رە­تىندە مويىندالعان احمەت باي­تۇرسىن ۇلى شاقىرىلادى. ا.بايتۇرسىن ۇلى ءوز سوزىندە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قازاق سياقتى ەل­دىڭ تاعدىرىندا الاتىن ورنىنا توقتالادى, ياعني, ۇلتتى باسقا جۇرت­قا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاراتىن, ونى باسقا مادەنيەتتەرمەن تەڭ ەتە الا­تىن جالعىز جول ول مادەنيەت, ءبىلىم مەن عىلىم جولى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى.

1928 جىلى 10 قازاندا سانجار جا­عىپار­ ۇلى اسفەندياروۆتىڭ قازمۋ-دىڭ رەكتورى قىزمەتىن اتقارۋعا رەسمي تۇردە كىرىسكەندىگى تۋرالى بۇيرىق جانە پەداگوگيكا فاكۋلتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا قابىلدانعان ستۋدەنتتەردىڭ ال­عاشقى توبىنىڭ ءتىزىمى جاريالانا­دى. وسىلاي قازاق توپىراعىندا اشىل­عان العاشقى جوعارى وقۋ ور­نى ءوزىنىڭ ءبىرىنشى وقۋ جىلىن 119 ستۋدەنت جانە ولارعا ءدارىس بە­رەتىن 9 وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇ­رامىندا ءوز جۇمىسىن باستاپ كەت­كەن ەدى.

1930 جىلى ۋنيۆەرسيتەت قۇ­را­مىندا اشىلۋعا ءتيىس بولىپ بەل­گىلەنگەن اۋىلشارۋاشىلىق جانە دارىگەرلىك فاكۋلتەتتەرى ءوز الدىنا بولەك جوعارى وقۋ ورىن­دارى رەتىندە قالىپتاسۋىنا باي­لانىستى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتى وز­گەرتىلىپ, قازاق مەملەكەتتىك پە­­دا­گوگيكالىق ينستيتۋتى اتالىندى. 1935 جىلى ينستيتۋتقا ۇلى ويشىل, اقىن اباي قۇنان­باي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى.

سونىمەن ەلىمىزدەگى العاشقى جو­عارى وقۋ ورنىنىڭ تاريحىن­ قازاق پەداگوگيكالىق ينستي­تۋتىنان باستاپ, ال ونىڭ قازاق­ستان جەرىنە كوشىرىلىپ, ءوز قىز­مە­تىن الماتى قالاسىندا جۇر­گىزگەنىنە توقسان جىل تولدى دەپ تۇجىرىمداعانىمىز تاريحي شىندىققا ۇيلەسىمدى بولماق.

بۇگىنگى ۋاقىتتا اباي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدە پەداگوگ كادر­لار دايارلاۋ ىسىندە ەرەكشە مارتەبەگە يە جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە مويىندالعان. ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشكەن (باكالاۆريات-ماگيستراتۋرا-دوكتورانتۋرا) وقۋ ورنىندا 157 عىلىم دوكتورى, پروفەسسورلار, 369 عىلىم كانديداتى, دوتسەنتتەر, (ونىڭ ىشىندە 25 رھD عىلىم دوكتورى), 121 عىلىم ماگيسترلەرى جۇمىس جاسايدى. ۋنيۆەرسيتەت 2017 جىلى العاش رەت الەم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ توپ-500 قاتارىنا جانە QS World University Ranking رەيتينگىندە الەمنىڭ ۇزدىك 491 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتارىنا ەندى.

اباي اتىنداعى قازاق ۇپۋ-ءنىڭ 90 جىلدىعى قازاق جەرىندە تامىر جايعان العاشقى جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتى ءۇشىن اسا ماڭىزدى وقيعا رەتىندە اتالۋعا لايىق.

مامبەت قويگەلديەۆ,

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور