وتباسىنا اۋرۋ كىردى دەگەنشە الەك كىردى دەي بەر. حالقىمىز بايلىقتىڭ باسىنا دەنساۋلىقتى قويىپ, ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق, ەكىنشى بايلىق – اق جاۋلىق, ءۇشىنشى بايلىق – ون ساۋلىق» دەگەن جوق پا ەدى. ءار وتباسىنىڭ باقىتى, ەلدىڭ بولاشاعى سانالاتىن بالانىڭ ءوزىن حالقىمىز دەنساۋلىقتىڭ الدىنا شىعارماپتى.
باۋىر ەتىڭ – بالاڭ اۋرۋ بولسا بايلىقتىڭ دا قىزىعى تۇل ەكەنىن مەڭزەگەن بولار حالقىمىز. وسى حالىقتىق دانالىقتىڭ ومىرلىك اقيقات ەكەنىن قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن كريستينا اشۋروۆا باسىنان وتكىزىپ كەلەدى. كريستينانىڭ ۇلى الەكساندر ۆلاسوۆ تۋمىسىنان سىرقات. قازىر ون ەكى جاسقا اياق باسقان بالاسىنا ەرەكشە كۇتىم كەرەك, سول ءۇشىن اناسى دا جۇمىسىن تاستاپ ۇيدە وتىر. ساشانىڭ سىرقاتى وتە سيرەك كەزدەسەتىن ورفاندىق اۋرۋ – مۋكوۆيستسەدوز دەپ اتالادى. وبلىس بويىنشا وسى اۋرۋدان ەكى بالا زارداپ شەگەدى. ەكىنشى ناۋقاس جىتىقارا اۋدانىندا تۇرادى.
كريستينانىڭ ايتۋىنشا, اتى وشكىر سىرقات بالانىڭ بارلىق جەرىن زاقىمداعان – وكپەسى, اسقازانى, ۇيقى بەزى, ىشەگى اۋىرادى, ىشكەن اسى قورىتىلمايدى, ءىشى توقتامايدى. ءجيى اۋا جەتپەي تۇنشىعادى. ساشا تۋعاننان ءسابيىن قۇشاقتاپ اناسىنىڭ بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى جوق. جىل بويى دەرلىك قوستاناي قالاسىنداعى بالالار اۋرۋحاناسىندا ايلاپ-اپتالاپ جاتادى. بالا بەس جاسقا كەلگەندە عانا الماتىداعى پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دارىگەرلەرى ءدال دياگنوزىن قويدى. وعان دەيىن وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىندا ناتيجەسى بولماسا دا ءسابيدى امالسىز باسقا ءدارى-دارمەكتەرمەن ەمدەدى.
– ءدارى جەرگىلىكتى جەردە جوق جانە باعاسى وتە قىمبات. ءبىر ايدا ىشەتىن دارىگە ەكى ميلليون تەڭگە قارجى كەرەك. بالا ناشارلاعان كەزدە ءبىز ۇشاقپەن الماتىعا ۇشامىز دا, پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا ءبىر ايعا جۋىق جاتىپ ەمدەلەتىنبىز. سول ەمىمىزدىڭ قۋاتى بىرازعا جەتەتىن, سوسىن قايتادان الماتىعا قامدانا باستايتىن ەدىك, – دەيدى ساشانىڭ اناسى كريستينا.
بالاسى اۋىرسا اناسى بىرگە كۇيزەلەدى, بار تاپقانى ءدارى مەن جول شىعىنىنا كەتكەن سوڭ, وتباسىنىڭ تۇرمىسى تومەندەدى. التى جىل بۇرىن ساشانىڭ اكەسى قيىندىققا شىداماي, بالا-شاعاسىن تاستاپ كەتتى. ۇلكەن قىزى مەن اۋرۋ ۇلىن كريستينا ءوزى جەتكىزىپ كەلەدى. ساشاعا ەرەكشە كۇتىم كەرەك, ءدارى-دارمەگىن ۋاقتىلى ىشكىزىپ, تاماعىن دايىنداپ وتىرماسا بالا دەرەۋ ناشارلاي باستايدى. ونىڭ ۇستىنە قوستاناي قالاسىنىڭ وزدەرى تۇراتىن شاعىن اۋدانىنداعى №23 ورتا مەكتەپتە وقيتىن ساشاعا ساباقتى مۇعالىمدەرى ۇيگە كەلىپ بەرەدى. وسىنىڭ بارلىعىنا قاراۋ ءۇشىن كريستيناعا جۇمىس ىستەۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس, ۇيدە وتىرادى. ۇلى ەكەۋى الاتىن 70 مىڭ تەڭگە جاردەماقىعا كۇن كورەدى. كريستينانىڭ تىنباي ىزدەنۋىنىڭ ارقاسىندا ساشانىڭ ءدارى-دارمەگىنە بيۋدجەتتەن قارجى بولدىرۋگە قولى جەتتى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى وتكەن جىلى ساشا ۆلاسوۆتىڭ اۋرۋىنا بايلانىستى ماسەلەنى قاراپ, وعان بيۋدجەتتەن قارجى بولۋگە تۇجىرىم جاساعان بولاتىن. ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپقان سوڭ, قارجى جىتىقارا اۋدانىنداعى وسى دياگنوزبەن اۋىراتىن ەكىنشى بالاعا دا ءبولىندى.
«ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى» دەگەن. قوستانايداعى مۇگەدەك بالالاردىڭ انالارى 18 جىل بۇرىن بىرىگىپ, «رادۋگا» قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇرعان بولاتىن. ۇيىمدى قۇرۋعا بەلسەندىلىك تانىتقان ءارى جەتەكشىسى ناتاليا كولوسكوۆانىڭ باستاماسىمەن وسى ۋاقىت ىشىندە قىرۋار ءىس اتقارىلدى. بيىل قاڭتار ايىندا مۇگەدەك بالالاردىڭ انالارى ءۇشىن قۋانىشتى وقيعا بولدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ, بالا كەزىنەن ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەردى باعىپ وتىرعان اتا-انالار ءۇشىن مۇگەدەك بالاسى كامەلەت جاسقا تولعاننان كەيىن دە قوسىمشا مەملەكەتتىك جاردەماقى ەنگىزۋدى تاپسىراتىنى, ونى ەلىمىز بويىنشا 14 مىڭداي اتا-انا الاتىنى ايتىلدى. ارينە, ەلىمىزدەگى مۇگەدەك بالاسىن قاباعىنا كىربىڭ تۇسىرمەي باعىپ وتىرعان انالاردىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. ويتكەنى بالا كۇتىمىنەن ارتىلىپ, جۇمىس ىستەي المايدى, ەڭبەك ءوتىلى جۇرمەيدى, زەينەتاقى جيناعى جوق. قامكوڭىل انالاردىڭ وسى قۇقىعىنا قول جەتكىزۋ جولىندا ادىلەتتى, زاڭدى جۇمىستار جۇرگىزۋگە قوستانايداعى مۇگەدەك بالالار انالارىنىڭ «رادۋگا» قوعامدىق بىرلەستىگى دە ۇلەس قوستى.
جاقىندا وبلىستا مۇگەدەك بالالار انالارىنىڭ «Stop autism» دەگەن تاعى ءبىر قوعامدىق بىرلەستىگى پسيحولوگيالىق اۋىتقۋمەن تۋعان, ياعني اۋتيزم سىرقاتىنان زارداپ شەگەتىن بالالار انالارىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلدى. سوڭعى جىلدارى اۋتيزممەن اۋىراتىن سابيلەر قاتارىنىڭ كۇرت ءوسۋى ءتىپتى الاڭداتىپ وتىر. وسى قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ جەتەكشىسى, مۇگەدەك بالا ءوسىرىپ وتىرعان شنارا جالمۇحامەدوۆانىڭ ايتۋىنشا, 2008 جىلى قوستاناي قالاسىندا
3 بالا تىركەلسە, 2017 جىلى ولاردىڭ سانى 60-تان اسقان. ءتىپتى مۇنىڭ ءوزى ناقتى كورسەتكىش ەمەس كورىنەدى. ال دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءاربىر 68-ءشى بالا اۋتيزمدىك اۋىتقۋمەن تۋادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, بالانىڭ بۇل اۋرۋعا شالدىعۋى ەشقانداي تۇقىم قۋالاۋشىلىققا نەمەسە وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىس دەڭگەيىنە بايلانىستى ەمەس كورىنەدى. ول مي جۇمىسىنىڭ بۇزىلۋىنان, تولىپ جاتقان سەبەبى بولاتىنى ايتىلسا دا, ناقتى تۇجىرىمى جوق. مۇنداي بالا حاننىڭ ۇيىندە دە, قارانىڭ ۇيىندە دە تۋى مۇمكىن.
– اۋرۋ بالا اتا-اناعا تاعدىردىڭ سالعان ءىسى دەمەسكە شارا جوق. ەڭ قيىنى, ەلىمىزدە اۋتيزممەن اۋىراتىن بالالار ءومىر بويى پسيحياتردىڭ ەسەبىندە تۇرادى, 18-گە تولعاننان كەيىن ولارعا «شيزوفرەنيا» دياگنوزى قويىلادى, سەبەبى «ەرەسەكتەر ءاۋتيزمى» دەگەن تەرمين جوق. سوندىقتان بالا وسكەن سايىن ونىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارى دا كوبەيە بەرەدى. «شيزوفرەنيا» دياگنوزى قويىلعان ادامدى ەش جەردە جۇمىسقا المايدى. ال دامىعان ەلدەردە بۇلاي ەمەس. سول ءۇشىن زاڭدى كۇشى بار قۇجاتتارعا وزگەرىستەر كەرەك, – دەيدى ش.جالمۇحامەدوۆا.
قازاقستاندا بالانىڭ اۋتيزممەن اۋىراتىنى جونىندە دياگنوز تەك 4 جاستان باستاپ قويىلادى. ال دامىعان ەلدەردە دياگنوز بالانىڭ ەكى جاسىندا انىقتالادى. ءوسىپ كەلە جاتقان بالپاناقتاي بالاسىنا دارىگەردىڭ «اۋتيزم» دياگنوزىن قويۋى اتا-اناعا جەڭىل تيمەيدى. ولار بۇل دياگنوزعا مويىنسىنعىسى كەلمەي, بالانى قاتارلاستارىنا قوسۋدىڭ ءتۇرلى امالىن ىزدەيدى. ونى ورتاعا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق وراسان جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. سوندىقتان قوستانايدا اۋتيزممەن اۋىرعان بالالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اناسى بالامەن ۇيدە وتىرادى. جۇمىس ىستەمەگەن سوڭ, ونداي وتباسىلاردىڭ نەگىزىنەن تۇرمىسى دا تومەندەپ سالا بەرەدى.
اتا-انا بالانىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ, ونىڭ دامۋى, ورتاعا بەيىمدەلۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ بارلىعىن جاساعاندا ول ناتيجەسىز دە بولمايدى ەكەن. ەڭ باستىسى, بالا كىسىكيىك بولمايدى, ورتاعا بەيىمدەلەدى. بۇل ءۇشىن بالانى مۋزىكاعا, سۋرەت سالۋعا, ونەردىڭ وزگە تۇرلەرىنە, باسقا دا ىستەرگە بەيىمدەۋى ءتيىس. الايدا ونىڭ دا قۇجاتتىق, زاڭناما دەڭگەيىندە شەشەتىن شارۋاسى جەتكىلىكتى. مىسالى قازىر مۋزىكا, كوركەمونەر مەكتەپتەرى مۇنداي دياگنوزبەن بالانى المايدى. ول ءۇشىن اتا-انا ءوزىنىڭ اۋرۋ بالاسىنا مامان جالدايدى. تۇپكىلىكتى دايىندالسا, اۋتيزممەن اۋىراتىن بالا قابىلەتى جونىنەن كەيدە ءوزىنىڭ قاتارلاستارىنان باسىم دا تۇسەدى. الماتىداعى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە اۋتيزمنەن زارداپ شەگەتىن بالالار شىعارمالارىنىڭ كورمەسى ءوتۋى وسىعان دالەل. بىراق كەز كەلگەن مۋزىكا, كوركەمونەر مامانى مۇنداي بالالارمەن جۇمىس ىستەۋگە ق ۇلىق تانىتا بەرمەيدى, ونداي مۇعالىمدەر قوستاناي قالاسىندا ساۋساقپەن سانارلىق قانا.
بالانىڭ اۋرۋىنا, مۇگەدەكتىگىنە مويىنسىنعان كەز كەلگەن اتا-انا ونىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەتۋمەن بىرگە, ەندىگى جەردە وعان مۇمكىندىگىنشە ءبىلىم, ماماندىق بەرىپ, وسكەندە نانىن تاۋىپ جەيتىن حالگە جەتكىزۋدى, ياعني بولاشاعىن ويلايدى. كامەلەت جاسقا جەتكەن مۇگەدەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدىڭ جىرى ءوز الدىنا ءبىر باسقا. الدىمەن عارىپ تۋعان بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالاپ, ءبىلىم بەرىپ, دامىتىپ وتىرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جاعداي كەرەك.
– اۋتيزممەن اۋىراتىن بالالارعا ارنالعان «اماليا» وڭالتۋ جانە تۇزەتۋ كابينەتى, قوستاناي قالالىق بالالار اۋرۋحاناسى جانىنداعى وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ ەشقايسىسى دا سۇرانىسىمىزدى تولىق قاناعاتتاندىرا المايدى. سەبەبى وڭالتۋ ورتالىعىنا بالا جىلىنا ءبىر رەت قانا بارۋعا مۇمكىندىگى بار. ودان نە بىتەدى؟ تۇزەتۋ كابينەتىنە اپتاسىنا ەكى رەت بارا الادى. ويتكەنى بارلىق جەردە كەزەك. ولار قالانىڭ ءار شالعايىندا, باسقا دا ءتۇرلى ەم, قىزمەت تۇرلەرىن پايدالانۋ ءۇشىن انا بالاسىن كوتەرىپ, قالانى ارالاپ جۇرەدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ۋاقىت جانە قارجىعا تۇسكەندىكتەن, مۇگەدەك بالاعا ونىڭ تيىمدىلىگى دە از بولادى, – دەيدى ش.جارمۇحامەدوۆا.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيانىڭ ءتورايىمى تاتيانا بۋلگاتسەۆيچ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ مەملەكەتتەن الاتىن جەڭىلدىكتەرىن سانامالاعاندا التى بەت بولاتىنىن ايتادى. سول جەڭىلدىكتەردىڭ اراسىندا مۇگەدەك بالالارعا ءتيىستىسى دە از ەمەس ەكەنى ايان.
قىسقاسى, وسى پروبلەمالاردىڭ بارلىعى ولارعا قاتىستى زاڭدىق قۇجاتتاردى جەتىلدىرۋدى, ءتيىستى ورىنداردىڭ جۇمىسىن شيراتۋدى جانە الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋدى تالاپ ەتەدى, مۇگەدەك بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي