ءسىز باقىتتىسىز با؟

دەگەنمەن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى تۇرمىستىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قاراماستان, ادامدار كۇي­زەلىستەن, ۋايىمنان, جۇيكە اۋرۋلارىنان زارداپ شەگۋدە دەگەندى ايتادى. ال باقىت دەگەنىڭىز ءتىپتى كوكجيەكتەن دە كورىنەر ەمەس. سوندا ونىڭ سىرى نەدە؟

ءبىز تاڭداۋدىڭ كوپتىگىنە ابدەن داعدىلانىپ الدىق جانە ونىڭ ءوزىن وركەنيەت جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ سا­نايمىز. بىراق قايشىلىق سوندا, تاڭداۋدىڭ شامادان تىس كوپتىگى قانا­عاتتانۋشىلىق تاپشىلىعىنا اپارىپ سوقتىرادى ەكەن. دالىرەك ايتقاندا, تاڭداۋدىڭ كوپتىگى ءبىزدى باقىتسىز ەتە تۇسەدى. ويتكەنى ادامدار ءدال وسى زاتتى ساتىپ الۋىم دۇرىس بولدى ما, الدە باسقاسىن الۋىم كەرەك پە ەدى, قاتەلەسكەن جوقپىن با دەگەن سياقتى كۇماندى ويلارعا بەرىلەدى. تاماق تۇرلەرىنىڭ مول بولۋى ونى سونشالىقتى ءدامدى ەتە المايدى. رەستورانداردا تاعامدى شاعىن عانا پورتسيامەن بەرەتىنى دە سوندىقتان بولسا كەرەك, سوندا ول دامدىرەك بولىپ كورىنەدى.

1970 جىلى ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى فيليپ بريكمان لوتەرەيادان ۇتقان, اياق-قولدارى جانسىزدانىپ قالعان جانە دەندەرى ساۋ قاراپايىم ادامداردىڭ باقىتتىلىق دەڭگەيىنىڭ بىردەي ەكەنىن دالەلدەگەن. بۇل باقىتتى بولۋعا سىرتقى ەمەس, ىشكى فاكتورلاردىڭ ىقپال ەتەتىنىن كورسەتەدى. ويتكەنى قاناعاتتانۋشىلىق سەزىمى گورموندار كەشەنىنە, ونىڭ ىشىندە ەندورفيندەرگە بايلانىستى پايدا بولادى ەكەن.

عالىمدار ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جۇيەنىڭ ءوزى ادامداردى باقىتسىز قى­­لۋعا باعىتتالعان دەپ ەسەپتەيدى. جىل­­تىر مۇقابالى جۋرنالدار, الەۋ­مەتتىك جەلىلەر, قولجەتىمدى نەسيەلەر ادامداردى, ءبىر كينو كەيىپكەرىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, وزدەرىنە ۇنامايتىن ادامدارعا اسەر ەتۋ ءۇشىن قولدا جوق اقشاعا وزدەرىنە قاجەت ەمەس زاتتاردى ساتىپ الۋعا يتەرمەلەيدى. باستى ماقسات – وزگەلەردەن ارتىعىراق بولىپ كورىنۋ, ال اقشا بۇل جەردە نەگىزگى قۇرال. بىراق اقشاسى بىزدىكىنەن الداقايدا كوبىرەك, ال ماشيناسى الدەقايدا قىمباتىراق تۇراتىن ادامدار اركەزدە دە تابىلادى...

سونىمەن باقىتتى بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 75 جىل بويى كوڭىل كۇي دەنساۋلىعىنا جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى اي­نالاڭداعى ادامدارمەن جىلى ءجۇزدى قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ باقىتتى ءومىردىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتكەن.  ەگەر وزدەرى سۇراماسا ەش­كىمگە كەڭەس بەرمە, كوبىرەك تىڭدا, ادامدا قۇلاقتىڭ ەكەۋ, ال اۋىزدىڭ بى­رەۋ عانا بولۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس. ادامداردىڭ سەنىڭ كوڭىلىڭنەن شىعا بەرمەيتىنىن, اركىمنىڭ ءوز قالاۋىنشا ءومىر سۇرەتىنىن ءتۇسىنۋ قارىم-قاتى­ناستاردى جاقسارتۋعا سەپتەس­پەك. وز­گەلەردىڭ ومىرىنە ارالاسپاۋعا تى­رىس, ويتكەنى الدەكىمدەرمەن الەكتەنىپ جۇرگەندە سەن ءوز ءومىرىڭدى زايا قىلاسىڭ. 

پسيحولوگ ەليزابەت دانن 600 امەريكالىققا سۇراۋ سالا وتىرىپ, اقشا­سىن قايىرىمدىلىققا جانە دوس­تارىنا سىيلىقتار ساتىپ الۋعا جۇمسايتىن ادامدار تەك وزدەرىن عانا قامتاماسىز ەتەتىندەرگە قاراعاندا, باقىتتىراق دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. ال دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتى 2004 جىلى ۆولونتەرلىك قىزمەتتىڭ, بىزشە ايتقاندا, ءوز ەركىڭمەن ادامدارعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ قارتايۋدى باياۋلاتا وتىرىپ, ادامنىڭ اقىل-وي جانە دەنە دامۋى پروتسەستەرىنە قولايلى اسەر ەتەتىنىن دالەلدەگەن. 

پسيحولوگيا پروفەسسورى ميحاي چيكسەنتمياي كوپ جىلعى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ادامداردىڭ دەمالىس كەزىندە ەمەس, ءوز يدەياسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ ومىرىندەگى ەڭ باقىتتى ساتتەردى باستان وتكەرەتىنىن انىقتاعان. جاڭاشىلدىق قىزمەت ادامنىڭ ءتۇر رەتىندە تىرشىلىك ەتۋىنە كومەكتەسەتىندىكتەن جاڭالىقتار اشۋ ۇستىندەگى جۇمىس وراسان زور قان­ا­عات­تانۋشىلىق تۋعىزادى ەكەن. ويتكەنى ءوز جۇمىسىندا ناتيجەگە جەتۋ ارقىلى ادام بويىندا بىرتىندەپ ءوزىنىڭ قۇن­دىلىعىن ءتۇسىنۋ سەزىمى قالىپتاسا باستايتىن كورىنەدى.

اڭگىمەنىڭ توقەتەرى, ادام باقىتتىڭ اقشاعا دا, قىمبات دۇنيەلەر ساتىپ الۋعا دا بايلانىستى ەمەس ەكەنىن ءتۇ­سىنۋى كەرەك. ول ادامنىڭ جولى بولۋى­نىڭ, ياعني ساتتىلىكتىڭ نەمەسە جاعدايلار اعىمىنىڭ دا ناتيجەسى ەمەس. وسى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر دانىشپان بۇل ماسەلەدە ناقتى قورىتىندى جاساي الماعان. ەڭ باستىسى, باقىت دەگەنىمىز – شەتى مەن شەگى جوق تاۋسىلمايتىن جول.

سوعان قاراعاندا, ادامنىڭ باقىتتى بولۋى دا ونىڭ سول جولدى دۇرىس ءجۇرىپ وتە بىلۋىنە بايلانىستى بولسا كەرەك.

سەيفوللا شايىنعازى,

«ەگەمەن قازاقستان»