جاقىندا ريددەر قالاسىنىڭ يرينا دەرگاچوۆا ەسىمدى تۇرعىنى حابارلاستى. «1946 جىلى سالىنعان اپاتتى ۇيدە تۇرىپ جاتىرمىز. تاۋەلسىز ساراپشىلار ءۇيدى اپاتتى دەپ تانىسا دا جەرگىلىكتى اكىمدىك ءبىزدى باسقا ۇيگە كوشىرۋگە اسىعار ەمەس» دەگەن ول ەسكى ۇيدە 5 بالامەن تۇرىپ جاتقانىن ايتتى. ءمان-جايدى بىلەيىك, ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزەيىك دەپ ريددەرگە ارنايى بارىپ, قىرىق جاماۋ باسپانانىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, پىكىرلەرىن تىڭداپ قايتتىق.
قانشا جىلدان بەرى جىرعا اينالعان ءۇي چاپاەۆ كوشەسىندە ورىن تەپكەن ەكەن. ەكى قاباتتى عيماراتتىڭ توزىعى جەتىپ, قۇلاۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانىنا ەشقانداي كوميسسياسىز, ساراپتاماسىز-اق كوز جەتكىزۋگە بولاتىنداي. ءۇيدىڭ سىرتى جايىندا ءسال كەيىنىرەك. اۋەلى ءۇيدىڭ ىشىنە توقتالساق. ء«اندىجاندا اپكەم بار, بۇدان دا وتكەن سوراقى» دەمەكشى, ءۇيدىڭ سىرتى عانا ەمەس, ءىشى دە ءىرىپ-ءشىرىپ, اۋپىرىمدەپ ازەر تۇرعانىن 8-پاتەردە تۇراتىن يرينا دەرگاچوۆانىڭ باسپاناسىنا كىرگەندە بايقادىق. قابىرعالار جارىلىپ قانا قويماي تەسىلە باستاپتى. ارعى جاعىنداعى كىرپىشىنە دەيىن كورىنەدى. ءبىر بولمەدە ەكى بىردەي قىزدىرعىش. «جولداسىم ەكەۋمىز دە كەنىشتە جۇمىس ىستەيمىز. قازىر التىنشى بالاعا اياعىم اۋىر. قاراۋسىز جاتقان پاتەردى وسىدان 12 جىل بۇرىن تاۋىپ, قالا اكىمدىگىنە ءوتىنىش جاساعاننان كەيىن ۋاقىتشا تۇرۋعا رۇقسات بەرگەن. پاتەرگە كىرگەننەن كەيىن ەسىك-تەرەزەسىن سالىپ, جىلۋ-سۋ جۇيەلەرىن قالىپقا كەلتىردىك. ماسەلە قايدان باستالدى دەيسىز عوي. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ءۇيدىڭ قابىرعالارى جارىلا باستادى. اكىمدىككە شاعىمدانىپ ەدىك, ۇيگە ساراپتاما جاساتىڭدار دەدى. 12 ءۇيدىڭ تۇرعىندارى ءوز قالتامىزدان اقشا شىعارىپ, ساراپتاما جاساتتىق. ولار «بۇل ۇيدە تۇرۋعا بولمايدى, قالپىنا كەلتىرۋ دە مۇمكىن ەمەس» دەگەن قورىتىندى جاسادى. الايدا جەرگىلىكتى ساۋلەت ءبولىمى ءۇيدى اپاتتى دەپ تانۋعا اسىعار ەمەس. جانايقايىمىزدى ايتىپ ريددەر قالاسى اكىمىنىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى جونىندەگى ورىنباسارى سەرگەي حارچەنكوعا دا, تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى بولىمىنە دە, پروكۋراتۋراعا دا ايتتىق. ەشقايسىسى سەلت ەتەر ەمەس. بولماعان سوڭ وبلىس ورتالىعى – وسكەمەنگە باردىق. ونداعىلار مەنىڭ كوزىمشە جوعارىدا اتى اتالعان قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارىنا حابارلاسىپ «بارىپ كورىڭىز, جاعدايلارىمەن تانىسىڭىز» دەپ تاپسىرما بەردى. الايدا ات ءىزىن سالعان ەشكىم بولمادى», دەيدى 5 بالانىڭ اناسى.
«جاۋ جاعادان العاندا ءبورى ەتەكتەن» دەمەكشى, بۇل ءۇيدىڭ ىستىق سۋسىز وتىرعانىنا ەكى جىلدان اسىپتى. بەرىلەتىن جىلۋ دا ءالسىز ەكەن. ءۇيدى جىلىتۋ ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى قىزدىرعىش قوساتىندىقتان, اي سايىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا 20-30 مىڭ تەڭگە كولەمىندە اقشا تولەيتىن كورىنەدى. «بارىنەن دە قيىنى – بالالاردى جۋىندىرۋ. سۋدى ىسىتامىز, ءۇيدىڭ ءىشى سالقىن بولعاندىقتان بالالارىم ءجيى سۋىق ءتيىپ اۋىرادى» دەگەن كوپ بالالى انا جۋىقتاعى 40 گرادۋس ايازدا ءۇي ىشىندەگى تەمپەراتۋرا 8 گرادۋسقا دەيىن تومەندەگەنىن ايتتى.
ءار ۇيدە 7-8 قىزدىرعىشءۇي ىشىندەگى تەمپەراتۋرا دەمەكشى, وسى ءۇيدىڭ 1 پاتەرىندە تۇراتىن ۆالەنتينا كالينيچەنكونىڭ باسپاناسى مۇلدە اڭىراپ تۇر. ۇيدەن دالانىڭ جىلى بولىپ تۇرعانىن, ءار ۇيدە 7-8 قىزدىرعىش بارىن ءوزى دە جاسىرمادى. اس بولمەسىنىڭ قابىرعالارى قاقىراسا, دارەتحانا مەن جۋىناتىن بولمە مۇلدە ادام كورگىسىز كەيىپكە ەنگەن. ۇيدەگى باسقا بولمەلەردىڭ ءبىرىنىڭ توبەسى قۇلاپ جاتسا, ءبىرىنىڭ قابىرعاسى تەسىلىپتى. اينالدىرعان 5 مينۋتتىڭ ىشىندە بويىمىزدى سۋىق الىپ, دالاعا شىعۋعا اسىقتىق. ءيا, دالا ۇيدەن الدەقايدا جىلى ەكەن. بىراق ءۇيدىڭ سىرتقى كورىنىسى دە كوڭى- ءلىمىزدى سۋ سەپكەندەي باسقانى راس. يرينا دەرگاچوۆا ءۇيدىڭ قابىرعالارىنداعى جارىقتىڭ كولەمى كۇننەن كۇنگە ۇلعايىپ, قازىر 7-8 سانتيمەترگە دەيىن جەتكەنىن كورسەتتى. «ساۋساعىڭىز ەمىن-ەركىن سىيىپ كەتەدى. ءۇيدىڭ جانىنان ۇلكەن كولىكتەر وتكەن سايىن قابىرعامەن بىرگە دىرىلدەپ وتىرامىز», دەپ تولىقتىردى كورشىسىنىڭ ءسوزىن ۆ.كالينيچەنكو.
ايتپاقشى, ەكى جىل بۇرىن جەرگىلىكتى اكىمدىك ءۇيدىڭ تۇرعىندارىنا كوندومينيۋم قۇرۋدى ۇسىنىپتى. «ىلدەبايلاپ ازەر تۇرعان ۇيدە قايداعى كوندومينيۋم؟ قۇرعاننىڭ وزىندە اينالدىرعان 12 پاتەر. ونىڭ اقشاسى قيراپ تۇرعان ءۇيدى قالپىنا كەلتىرۋگە جەتە مە؟» دەپ تۇرعىندار باس تارتقان.
كەنىشتە جۇمىس ىستەيتىن بەس بالانىڭ اناسى ي.دەرگاچوۆا باسپانا كەزەگىندە 2009 جىلدان بەرى تۇر. بىراق ونىڭ قاشان بەرىلەتىنى بەلگىسىز. ال قازىرگى تۇرىپ جاتقان ءۇيى 12 جىل بولسا دا, جەكە مەنشىگىنە وتپەگەن.
تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىش-تىلەگىنە قۇلاق تۇرگەننەن كەيىن ريددەر قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە باردىق. اۋەلى قالا اكىمىنىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى جونىندەگى ورىنباسارى س.حارچەنكونىڭ كابينەتىنە كەلىپ, حاتشى ارقىلى ءمان-جايدى ايتقانىمىزدا 5 مينۋت بولماي ەسىگىن جاۋىپ, سىرتقا بەتتەدى. «قالا اكىمىنىڭ شۇعىل تاپسىرماسىمەن كەتتى», دەدى حاتشى قىز. وسىلاي تۇرعانىمىزدا سول ماڭنان قالالىق تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تالعات احمەتوۆتى جولىقتىرىپ, ءمان-جايدى سۇرادىق. «بۇل ءۇيدىڭ ماسەلەسى بويىنشا كوميسسيا قۇرىلدى. ەندى ءۇيدىڭ اپاتتى نەمەسە اپاتتى ەمەس ەكەندىگىن انىقتايتىن بولادى. ال ەندى دەرگاچوۆانىڭ ماسەلەسىنە كەلسەك, ول زاڭ بويىنشا پاتەردىڭ قوجايىنى ەمەس. ءۇي الۋ ءۇشىن ءۇيدىڭ يەسى بولۋ كەرەك. مەنىڭ بىلۋىمشە, ول قالادا باسپانا كەزەگىندە 165-ءىنشى بولىپ تۇر. بۇل ءۇيدى اپاتتى دەپ تانىساق «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭعا سايكەس تۇرعىنداردى باسپانا كەزەگىنە قويۋعا مىندەتتىمىز. ول جاعىنان ماسەلە جوق. بىراق ولار باسپانا كەزەگى كەلگەنشە وزدەرى ءۇي تاۋىپ, تۇرۋى كەرەك», دەيدى ول.
ءتۇيىنەلباسى بيىلعى جولداۋىندا قۇرىلىس سالاسىنا ەرەكشە توقتالىپ «عيماراتتاردىڭ ساپاسىنا, ەكولوگيالىق تازالىعىنا جانە ەنەرگيالىق تيىمدىلىگىنە جوعارى تالاپ قويۋ قاجەت. سالىناتىن جانە سالىنعان ۇيلەر مەن ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردى ينتەللەكتۋالدى باسقارۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتاۋ كەرەك. اكىمدەر تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە بەلسەندى شەشۋى كەرەك», دەگەن ەدى. ريددەر قالاسىندا جوعارىدا ءسوز ەتكەن 2 قاباتتى ءۇي سەكىلدى قۇلاعالى تۇرماسا دا, توزىعى جەتكەن, ەسكىرگەن ۇيلەر از ەمەس. سوندىقتان تۇرعىندار قالا باسشىلىعى ماسەلەنى نازارعا الىپ, ءتيىستى شەشىم قابىلدايدى دەگەن ۇمىتتە.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ريددەر قالاسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور