تاسقىننىڭ الدىن الۋ – كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە

سۋ باسقان ەلدى مەكەندەردىڭ  كوپشىلىگىندە توتەنشە قاۋىپ سۋ قويمالارىنان, نە بولماسا ۇلكەن وزەندەر ارناسىنان ەمەس, تولاسسىز جاۋعان جاڭبىردىڭ, بولماسا ەرىگەن قار سۋلارىنىڭ جينالۋى سەبەبىنەن ورىن الىپ وتىر. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى سارىاعاش اۋدانى قىزىلاسكەر ەلدى مەكەنىنىڭ ما­ڭىندا بىردە ءبىر سۋ قويماسى جوق, ال 2 شاقىرىم جەردەگى كەلەس وزەنى ەلدى مەكەن ورنالاسقان دەڭگەيدەن تومەن جاتىر. بىراق 2008 جىلدىڭ اقپان ايىندا ساي-سالادان جينالعان سۋدان 1400-دەن استام تۇرعىن ءۇي, 4 مەكتەپ جانە باسقا دا الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار نىساندار زار­داپ شەگىپ, قانشاما جولدار مەن كوپىرلەر قيرادى. كەتكەن شى­عىننىڭ ورنىن جابۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن اۋدانعا 7,6 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىندى. سول سياقتى ورداباسى اۋدانىنىڭ تەمىرلان ەلدى مەكەنىندە, ارىس قالاسىنىڭ مونتايتاس اۋىلىندا بولعان سۋ تاسقىندارىنىڭ سەبەبى دە ارناسىنان اسقان وزەندەردەن ەمەس.

سونىمەن قاتار 2010 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى تارباعاتاي اۋدانىندا بولعان اپاتتان 673 تۇرعىن ءۇي, 754 شا­رۋا­شىلىق عيماراتتارى زارداپ شەگىپ, 42 قىستاق سۋ استىندا قال­دى. 2015 جىلى قاراعاندى وبلى­سىندا 33 ەلدى مەكەندى سۋ با­سىپ, كوپىرلەر قيراپ, 4000-نان استام ادام باسپاناسىنان ايىرىلدى. وسىنداي اپاتتار تۋرالى مالىمەتتى باسقا دا وبلىستاردان كەلتىرۋگە بولادى.

سۋ العان ەلدى مەكەندەردە جۇر­گىزىلگەن زەرتتەۋلەر سوڭعى 20-25 جىلدىڭ كولەمىندە تۇر­عىن ءۇي مەن كوممەرتسيالىق نى­سان­داردىڭ جاپپاي سالىنۋىنا بايلانىستى ايماقتار لاند­شاف­تىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەر­گەنىن كورسەتتى. جوسپارسىز سالىن­عان قۇرىلىستاردىڭ كەسىرى­نەن ەلدى مەكەندەردىڭ يرريگا­تسيا­لىق جۇيەلەرى ىستەن شىعىپ, گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلىستارى بۇزىل­عان, ارىق-اتىزدار كۇل-قوقىس­قا تولىپ, سۋدىڭ ءوتۋى قيىن­داعان. جاڭادان ءتۇسىپ جات­قان كوپتەگەن مولتەك اۋداندار­دا سۋ قاۋىپسىزدىگى تالاپتارى ەسكە­رىلمەگەن سۋ بۇرۋعا ارنالعان بو­گەتتەر سالىنباعان, ال جەرگى­لىكتى ماڭىزى بار اۆتوكولىك جول­دار­ىنداعى سۋ وتكىزەتىن قۇ­بىرلاردىڭ كولەمى تالاپقا ساي ەمەس.

اۋىل ىشىندەگى يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى ايتپاعاندا, ارنايى ماقساتتاعى سۋ نىساندارى جاعدايىنىڭ مۇشكىل ەكەن­دىگى باق-تا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. توتەنشە جاعدايلار جونىن­دەگى كوميتەتتىڭ اۋماقتىق بو­لىم­شە­لەرىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ەلدى مەكەندەرگە جاقىن ورنالاسقان 1094 گيدروتەحنيكالىق  قۇرىل­عىنىڭ 34-ءىنىڭ يەسى جوق, 363-ءى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. 560-قا جۋىق سۋ قويماسىنىڭ 108-ءى يەسىز, ال 211 جەكەمە­ن­شىكتەگىلەرىنىڭ جاعدايى بەلگىسىز. «قازسۋشار» رمك-عا قاراستى 1736 شارۋاشىلىقارالىق كانالدار مەن  كوللەكتورلارداعى, 48 مىڭنان استام كولدەگى, 4 مىڭ­عا جۋىق جاساندى سۋ قويماسى مەن توعان­دار­داعى گيدروتەح­نيكالىق قۇرى­لىمدار­دىڭ كوپ­شىلىگى وتكەن عا­سىر­دىڭ 60-70 جىلدارى سالىن­عان جانە 4 كلاسقا جاتادى. بۇل نى­ساندار­دىڭ پايدالانۋ مەر­زىمى 50 جىل ەكەن­دىگىن ەسكەرسەك, قازىرگى جاع­دايىنىڭ قانشالىقتى قا­ۋىپتى ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى.

وسى قاۋىپتەردى جويۋ ءۇشىن:

1. ءار وڭىردەگى سۋ شارۋا­شى­لى­عى نىساندارىنىڭ جاي-كۇيىن, ولاردىڭ تەحني­كالىق سيپات­تامالارى مەن مۇم­كىندىك­تەرىن, جۇ­مىس ىستەۋ جاع­دايىن, قاۋىپ-قاتەر دارەجەسى مەن پاي­دا­لانۋ جا­رامدى­لىعىن انىق­تاۋ ماق­ساتىندا مامان­داندى­رىل­عان ۇيىم­داردى تارتا وتىرىپ ينۆەنتاريزاتسيادان وتكىزۋ كە­رەك;

2. قازاقستانداعى بارلىق گيد­رو­تەحنيكالىق نىسانداردى, مەن­شىگىنە قاراماي, تو­لىق مەم­لەكەتتىك تىركەۋدەن وتكىزۋ, مۇددەلى تاراپتاردىڭ قولجە­تىم­دىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا سۋ شارۋاشىلىعى نى­سان­دارىنىڭ بىرىڭعاي اقپارات­تىق بازاسىن قۇرۋ قاجەت;

3. وڭىرلەردەگى بايىرعى سۋ ما­ماندارىن قاتىستىرا وتىرىپ, ءاربىر ەلدى مەكەندەگى يرريگا­تسيالىق جۇيەلەردىڭ جاعدايىن زەرتتەپ, سۋ وتكىزۋ قابىلەتتەرىن انىق­تاپ, «يرريگاتسيالىق جۇيە­لەر كارتاسىن» جاساۋ كەزەك كۇتتىر­مەيتىن ماسەلە;

4. ۇكىمەت دەڭگەيىندە قازاق­ستان­داعى گيدروتەحنيكالىق قۇ­رى­­لىس­تاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ تۋرالى ارنايى جول كار­­تاسى دايىندالىپ, ولاردى جون­­­دەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, ير­ري­­گا­تسيا­لىق جۇيەلەردى تازارتۋ ءۇشىن ءتيىستى قاراجات ءبولىنۋى كەرەك;

وسىنداي ۇسىنىستار ايتىلا وتىرىپ, ۇكىمەت باسشىسى ب.سا­عىن­تاەۆتىڭ اتىنا ساۋال جولداندى.

ءالي بەكتاەۆ,

سەنات دەپۋتاتى