تاريح وقۋلىقتارىنىڭ ءتىلى اۋىر, دەرەكتەرى قاتە

بىلتىرعا دەيىن «دۇنيەجۇزى تاري­حى» ءپانى 6-سىنىپتان باستاپ وقى­تى­لاتىن. قازىر ءبىر جىل ەرتە جۇ­رۋدە. بۇ­رىنعى وقۋشى مەن قازىر­گى وقۋ­شىنىڭ ارا­سىندا قانداي ايىر­ما­شىلىق بار؟ ب­ۇ­رىن قازىرگىدەي ينتەرنەت, ۇيالى تە­لە­فوننىڭ ىشىندەگى ءتۇرلى «تاماشالار» بولعان جوق. تەلەديداردىڭ وزىندە ەكى-ءۇش ارنا عانا بولاتىن. سوندىقتان كىتاپ وقىپ, شارۋاعا كومەكتەستىك. قولىمىز قالت ەتسە, وينادىق. جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ تە قىزىق جەرىنە كەلىپ, ءۇزىلىپ قالعان كىتاپتى ويلاپ جۇرەتىنبىز. كەمىندە 10-15 كىتاپتى تاڭعا دەيىن وقىپ, تاۋىسقان دا شىعارمىز. مۇنىڭ بارلىعى مەنىڭ زا­­مانداستارىمنىڭ كوبىنە ورتاق, تيپ­تىك جاعداي. 

ء بىز دە «دۇنيەجۇزى تاريحىن» 6-سىنىپ­تان باستاپ وقىدىق. بىراق ماز­­مۇ­نى قازىرگىدەن اناعۇرلىم جەڭىل, ءتىلى جاتىق بولاتىن. ايتايىن دەگەنىم, اق­­پاراتتىق تەحنولوگيانى ەرتە باستان يگە­رگەنى بولماسا, بۇگىنگى بالالاردىڭ كوبى باياعى بالالاردان ارتىق ەمەس. ءتىپتى سول تەحنولوگيانىڭ كولەڭكەلى جاعىن دا كۇندە كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان باس­تاۋىشتان ورتا بۋىنعا ەندى كەلىپ جات­قان بالانى بىردەن قيىنعا سالۋ دۇ­رىس ەمەس. جاقسى, باعدارلامانى كۇر­­دەلەندىرىپ وقىتتىق دەلىك. سودان قان­­داي ناتيجە شىقتى؟ بالانىڭ ىنتا­سىن كەتىردى. وقىدى دا, ۇمىتتى. بى­ز­گە سول ما كەرەگى؟ ارينە, كەز كەلگەن اق­پا­رات ۋاقىت وتە ۇمىتىلا باستايدى. دە­گەنمەن, نەگىزگى تۇجىرىمدى ءبى­لىم وي­دا قالادى. مەنىڭشە, تاريحتى بايا­عى­شا 6-سىنىپتان وقىتسا دا جەت­كى­لىكتى.  ءسوز باسىندا وقۋلىق ساپاسىز دەدىك قوي. ەندى سوعان ناقتى مىسالدار كەل­تىرەيىن. «اتامۇرا» باسپاسىنان شىق­قان 5-سىنىپتىڭ «قازاقستان تاري­حى» وقۋلىعىنان «قاراتاۋداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى جانە تاڭىر­قاز­عان, بورىقازعان تۇراقتارى مەن ۇس­تىرت­تەگى شاقپاقاتادان تابىلعان تاس قۇرالدارى بۇدان 1 ملن جىل بۇ­رىن جاسالعان» دەگەن قاتە دەرەكتى وقي­مىز. قازاقستان تاريحىنىڭ بەس توم­دىق اكادەميالىق باسىلىمىندا دا ء(ى توم, 77- بەت), ءا.تولەۋباەۆ پەن ع.ىرگەباەۆتىڭ 6-سىنىپتىڭ «ەجەلگى قازاق­ستان تاريحى» وقۋلىعىندا دا (17-بەت) ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تۇراقتىڭ مۋستە كەزەڭىنە جاتاتىنى دۇرىس جا­زىل­عان. بۇل جەردە جاسايتىن ءبىر ءتۇي­ىن: مەكتەپ وقۋلىعىندا قاتە دەرەك بە­رىل­مەۋى كەرەك. بالا نەگە ءبىر دەرەكتى ەكى وقۋلىقتان ەكى ءتۇرلى وقۋى ءتيىس. دەمەك, ءماجىلىس دەپۋتاتى ب.تىلەۋحان كو­تەرگەن «ميلليارد ساندى قىتاي ءبىر وقۋلىقپەن وقيدى. ءبىزدىڭ ەلدە بالامالى وقۋلىقتاردىڭ كەرەگى نە؟» دەگەن پىكىرگە دەن قويۋ كەرەك. مەكتەپ كى­تاپحاناسىندا پايدالانىلماعان تا­لاي بالامالى وقۋلىقتار سىرەسىپ تۇر­عانىن كورىپ ءجۇرمىز. سوعان قانشا قاراجات كەتتى. قازىرگى وقۋلىقتارعا سىن ايتساق, اۋدانداعىلاردىڭ دا, وب­لىستاعىلاردىڭ دا ايتاتىندارى: «وقۋ­لىق – رەسۋرس, ينتەرنەتتەگى, ءبى­لىم سايت­تارىنداعى دەرەكتەردى پاي­دا­لا­نىڭىز». وقۋلىق رەسۋرس بولسا, ين­تەر­نەت­­تەگى دەرەكتەردى پايدالانساق, وقۋ باع­دارلاماسى قايدا قالادى؟  وقۋلىقتىڭ ءتىلى دە ساباق بارىسىن­دا ۇلكەن ورىن الادى. اسىرەسە وقۋ­شى­لار­دىڭ وزدەرى وقىپ, يگەرەتىن جاڭا فور­ماتتى وقۋلىقتاردىڭ تىلىندە كەدىر-بۇ­دىر, عىلىمي بايانداۋدا جۇيەسىزدىك بول­ماۋى ءتيىس. قازاق ءتىلى –سوزدەردىڭ ورىن ءتارتىبى قاتاڭ ساقتالاتىن ءتىل. ءسوز ەتىپ وتىرعان 5-سىنىپتىڭ «قازاق­ستان تاريحىندا» «كەيىنگى مەزوليت داۋىرىندە ادامدار ميكروليت-ۇزىن­دى­عى 1-2 سانتيمەترلىك تاس قۇرال جا­ساۋ­دى ۇيرەندى» دەپ جازىلعان (31-بەت). مەزوليت ەرتە, ورتا, كەيىنگى دەپ بو­لىنگەن ەمەس. دۇرىسىنا كەلگەندە: «مە­زوليت ءداۋىرىنىڭ سوڭىندا ادامدار ۇزىن­دىعى 1-2 سانتيمەترلىك ۇساق تاس قۇ­رال-ميكروليت جاساۋدى ۇيرەندى», دەپ جازىلۋى كەرەك ەدى. 

بۇل وقۋلىقتىڭ اۆتورلارى – ب.كومەكوۆ, ت.جۇماعانبەتوۆ, ك.يگىلىكوۆا ەسىمدى عالىمدار. اراب­تا­نۋ­شى, كورنەكتى تاريحشى بولات كو­مە­كوۆ اقساقالدى جاڭا فورماتتى كى­­تاپ­قا سالماق بەرۋ ءۇشىن قوسالقى اۆتور ەتىپ كىرگىزگەن بولار دەگەن وي تۋا­دى. باس­قالاي رەتى جوق سەكىلدى. ەگەر راس بول­سا, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبى­لىمى ينستيتۋتىنىڭ وقۋلىققا سا­راپ­شىلىق جاساعانى جازىلعان. راس بول­سا دەيتىنىمىز, ءتىلى وقۋشى تۇرماق, مۇ­­عالىمنىڭ وزىنە اۋىر. ءتىل ماماندا­رى وقۋلىق ءتىلىنىڭ تۇتقىرلىعىن قا­لاي باي­قاماعان؟ ءوزىمنىڭ ويىمشا, وقۋ­لىقتىڭ ساپاسىزدىعىنا, بىرىن­شى­دەن, جاۋاپسىزدىق, ەكىنشىدەن, اسى­عىس­تىق سەبەپ بولعان. 

بۇرىنعى وقۋلىقتار دا, ارينە, كەمشىلىكسىز ەمەس. اسىرەسە, 8-سىنىپتىڭ «دۇ­نيەجۇزى تاريحى» بالانىڭ پسي­حو­لو­گيالىق-فيزيولوگيالىق دەڭگەيىنە كەل­مەيتىندەي وتە كۇردەلى. ءبىر عانا مىسال: ء«حVىى-ءحVىىى عاسىرلار­د­ا­عى رەسەي» دەگەن تاقىرىپ 12 بەتتەن تۇرادى. سونىڭ ىشىندە 57 حرو­نو­لو­گيالىق, 25 ستاتيستيكالىق دەرەك كەز­دەسەدى. تاعى دا قانشاما گۋبەر­نيا­لاردىڭ, شايقاستاردىڭ, تاريحي تۇل­عالاردىڭ اتى, سانسىز ۆەدومستۆو اتا­ۋى بار. جالپى, اتالعان كىتاپتاعى ەكى ­تاقىرىپتىڭ ءبىرى سونداي. نەگە دەسەڭىز, «دۇنيەجۇزى تاريحى» ەرتەرەكتە جىلىنا – 68, كەيىن 51ساعات وقىتىلدى. ال, بەرتىندە 34 ساعاتقا قىسقارسا دا, وقىلاتىن ماتەريال وزگەرمەدى. بۇعان كىتاپ اۆتورلارىن ايىپتاۋ دا ورىنسىز سياقتى. ويتكەنى الەم تاريحى اۋقىمدى. ولار باعدارلامادان اسىپ قايدا بارادى؟ دەگەنمەن دە الداعى جاڭا فورماتتى وقۋلىق تۇزەلەر دەپ ۇمىتتەنەمىز. 

سەرىك زياتوۆ,  بۇلان ورتا مەكتەبىنىڭ تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى 

باتىس قازاقستان وبلىسى, سىرىم اۋدانى