ۇكىمەتتە سۋ تاسقىنى كە­زەڭ­ى­نە دايىندىق تالقىلاندى

ال تابيعي اپاتقا قارسى تۇرۋدىڭ قانشاما شارا­سىن قاراستىرىپ جاتىرمىز دەپ ۇكىمەتتە جىلدا ەسەپ بەرىل­گەنىمەن, اۋىل-ايماقتاردى تۇگەل­دەي امان الىپ قالۋدىڭ امالى بولماي وتىرعانى بەلگىلى. قار كوبەسى سوگىلدى دەگەنشە جاعاداعى جۇرتتىڭ جانى شۇبەرەككە ءتۇيۋلى. بىراق تاسقىن سۋعا تابيعي اپات ەكەن دەپ قاراپ وتى­رۋعا بولمايدى. بار جاعدايدى قاراستىرىپ, جۇمىستى جانداندىرىپ, ءتيىستى شارالاردى ۋاقتىلى ورىنداسا قاۋىپتىڭ الدىن الىپ, تۇرعىنداردى قۇتقارۋدىڭ مۇمكىن ەكەن­دىگىنە ۇكىمەت تاعى ءۇمىت ءبىل­دىردى. وتىرىستا سۋ تاسقىنى كە­زەڭ­ى­نە دايىندىقتى ابدەن تالقى­لاپ, پرەمەر-مينيستر جاۋاپتى ورگاندارعا تاس-ءتۇيىن بولۋدى تاپسىردى. 

ىشكى ىستەر ءمينيسترى ق.قا­سى­­موۆتىڭ ايتۋىنشا, ناقتى جۇ­مىستار جۇرگىزىلگەنىمەن وڭىر­لەر كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا تولىقتاي دايىن دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. شە­شۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار پروب­لەمالار بار. ءبىرىنشىسى, سۋ قوي­مالارىنىڭ بارلىعى بىردەي تاسقىن سۋدى قابىلداۋعا دايىن ەمەس. ماسەلەن, سۋ كودەكسىنە ساي­كەس سۋ شارۋاشىلىعى ۇيىمدارى سۋ­دىڭ زياندى اسەرىنەن ەلدى مەكەن­دەردى, ونەركاسىپتىك نىسان­داردى, اۋىلشارۋاشىلىق جەر­لەرىن قورعاۋدى جوسپارلاپ, ەس­كەرتۋ شارالارىن جۇرگىزۋى ءتيىس. دەگەنمەن, بۇل جەرگىلىكتى جەرلەردە اتقارىلىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, ءمينيستردىڭ مالى­مە­تىن­شە, اقتوبە وبلىسىندا گيدرو­تەح­نيكالىق قۇرىلعىلار بويىنشا ەسكەرتۋ جوسپارى ازىرلەنبەگەن. اقمولا وبلىسىندا الدىن الۋ شارالارى رەسپۋب­ليكالىق مەن­شىكتەگى 15 گيدرو­تەحنيكالىق قۇ­رىل­عىلاردا عانا جوسپارلانعان.

ال كوممۋ­نال­دىق مەنشىكتەگى 68 نىسانعا قاتىستى ەش جوس­پار جوق. ءدال وسىنداي جاعداي سول­تۇستىك قازاق­ستان وبلىسىندا دا ورىن الۋدا. كوممۋنالدىق مەن­شىك­تەگى 17 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىنى قورعاۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلماعان. «قازىردىڭ وزىندە قاراعاندى وبلىسىنداعى سامارقاند پەن ىنتىماق سۋ قويمالارىندا جيناقتالعان سۋدىڭ كولەمى 2017 جىلعى كور­سەتكىشتەن اسىپ تۇسەدى. قار كۇرت ەرىپ, سۋ قارقىندى كەلە باس­تا­عان جاعدايدا سۋدى اپاتتى جاع­دايدا اعىزۋعا تۋرا كەلەدى. ال بۇل وزەننىڭ تومەنگى ساعاسىندا ور­نا­لاسقان 44 ەلدى مەكەندى سۋ استىندا قالدىرۋ قاۋپىن تۋدىرادى», دەدى ق.قاسىموۆ. ەكىنشىدەن, ەلدى مەكەندەردى دالانىڭ ەرىگەن قار سۋىنان قور­عاۋدا دا ماسەلەلەر بار. «تەك سوڭعى جىلدا عانا ەرىگەن قار سۋىنان 57 ەلدى مەكەن زارداپ شەكتى. قازىرگى ۋاقىتتا اقمولا, الماتى, شىعىس قازاقستان, با­تىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆ­لودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارىنداعى 160 ەلدى مەكەندى ەرىگەن قار سۋىنىڭ باسۋ قاۋپى ساقتالىپ وتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بۇل پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قاراستىرۋى ءتيىس», دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى. سونداي-اق مينيسترلىك جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندارمەن بىرگە كوك­تەمگى سۋ تاس­قىنى قاتەرىن ازايتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار اتقارعانىن اتاپ ءوتتى. 

قازگيدرومەتتىڭ بولجامدى مالىمەتتەرى بويىنشا, جالپى ەلى­مىزدە قار كولەمى نورمادان تومەن. دەگەنمەن, سۋ تاسقىنى قاۋپى جەردىڭ كوكتەمگى ىلعالدانۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىمەن كۇردەلەنىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا توڭنىڭ قا­لىڭدىعى 60 سانتيمەتردەن 1,5 مە­ترگە دەيىن جەتەدى. «بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن ءبىرشاما جو­عارى.

بىراق قاردىڭ جينالۋى دا جالعاسىپ جاتىر», دەدى مينيستر. ونىڭ دەرەگىنشە, ەڭ كۇردەلى جاعداي مۇزدىڭ ەرىپ, سىرداريا وزەنى سۋىنىڭ دەڭگەيى ارتۋىنا باي­لانىس­تى وڭتۇستىك قازاقستان مەن قى­زىلوردا وبلىس­تارىندا بولۋى ىقتيمال. «كوكتەمگى سۋ تاس­­قىنى كەزىندە جاعدايدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ارنايى توپ­تار قۇرىلدى. 49 مىڭنان اس­تام ادامنان تۇراتىن بولىمدەر جا­ساقتالدى. 16800 تەحنيكا بار. سۋ تاسقىنى بولعان جاعدايدا حالىق­تى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋگە ارنال­عان بەكەتتەر انىقتالىپ, باع­دار­لارى بەلگىلەنگەن. قاجەتتى كولىك قۇرالدارىمەن دە قامتا­ماسىز ەتىلگەن. ۇلتتىق گۆارديا مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اس­كەري جاساقتارى دا دايىن», دەدى ق.قاسىموۆ. ءمينيستردىڭ دە­رەگىنشە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەلدى مەكەندەردەن 3,5 ملن توننا تەكشە مەتر قار شىعارعان. 8,5 مىڭ توننا جانارماي, 125 مىڭ توننا قاجەتتى ماتەريالدار بار. اكىمدىكتەر توتەنشە جاعدايلار بولعان جاعدايعا 24,7 ملرد تەڭگە دايىنداپ وتىر.

ۇكىمەت وتىرىسىندا بۇدان ءارى جالپى سۋ تاسقىنى قاۋپىنە قا­­تىس­تى تاعى قانداي شارالار قولعا الىنىپ جاتقانى جو­نىن­­دە ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بو­زىم­باەۆ, ينۆەستيتسيا­لار جانە دامۋ مينيستر ج.قا­سىمبەك, اۋىل شا­رۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ە.نىسانباەۆ تا ەسەپ بەردى. ما­سەلەن, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى ۆەدومستۆولىق با­عى­نىستى ۇيىمداردا اعىمداعى جىلعى سۋ تاسقىنى كەزەڭىنە ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارلارى بەكىتىلگەنىن جانە سۋ تاسقىنىنا قارسى كوميسسيانىڭ جۇمىسى ۇيىمداستىرىلعانىن جەتكىزدى. جالپى, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىندا 1 284 اۆتوجول كوپىرى, 14 686 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى بار. «قازىرگى ۋا­قىتتا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن ديسپەتچەرلىك قىزمەت ۇيىم­داستىرىلدى جانە اۆتوموبيل جولدارىنا كۇزەت قويىلىپ, ۇزاق­تىعى 316 شاقىرىمدىق 476 قاۋىپ­تى ۋچاسكە, 942 قۇبىر جانە 101 كوپىر باقىلاۋعا الىندى. بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس, سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە جۇمىستاردى ۋاقتىلى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قۇم, قيىرشىق تاس, تسەمەنت, سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارى, ىدىس-قاپتار, جانار-جاعارماي سىندى قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن كونسترۋكتسيالار, وزگە دە تەحنيكالار دايىندالدى», دەدى ج.قاسىمبەك. ءمينيستردىڭ اتاپ وتۋىنشە, ءىس-شارالاردى ورىنداۋ كەزىندە وڭىرلەردىڭ اۋا رايى مەن كليماتتىق جاعدايى, سونداي-اق 2017 جىلعى كوك­تەمدەگى مۇز ەرۋ جانە سۋ تاسقىنى كەزەڭىندەگى وقي­عا­لار ەسكەرىلدى. ال ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بو­زىمباەۆ «قاز­گيد­رومەت» قىزمەتىنىڭ كۇشەي­گە­نىن تىلگە تيەك ەتتى. ءيا, وت­كەن جىلى اسىرەسە جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگاندار تاراپىنان «قاز­گيدرومەت» قىزمەتىنە سىن وتە كوپ بولعان ەدى.

سودان كەيىن قو­سىمشا قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا اقشا بولىنگەن. ەندى, مىنە, قازىرگى ۋاقىتتا «قازگيدرومەت» بول­جاۋ جۇيەسىنە وزگەرتۋلەر ەنگىزگەن. ماسەلەن, بۇعان دەيىن گيدرو­لوگيالىق بولجام ءۇش اي بۇرىن جاسالىپ كەلگەن. ال 1 ناۋ­رىزدان باستاپ سينوپتيكتەر 7 كۇن بۇرىن بولجام جاساپ وتىراتىن بولادى. «ونىڭ دالدىگى 90 پايىزدان اسىپ تۇسەدى جانە ءاربىر ءۇش كۇن سايىن تۇزەتىلىپ وتىرادى. ياعني, بار­لىق مەملەكەتتىك ورگاندار ورىن الاتىن كليماتتىق جانە باس­قا دا وزگەرىستەر جايىندا اقپا­رات­تاردى ۇلكەن دالدىكپەن الادى. سوندىقتان اقپارات تولىققاندى بو­لادى دەپ ويلايمىن. جالپى, «قاز­گيرومەتتى» جابدىقتاۋ 5 جىل­عا ارنالعان باعدارلاما ءارى ونى جالعاستىرۋ قاجەت», دەدى مينيستر.

ءوز كەزەگىندە اۋىل شارۋا­شى­لىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ە.نىسانباەۆ تاسقىن سۋلاردى ساقتاۋ, جيناقتاۋ جانە تاراتۋ جۇمىستارى تۋرالى باياندادى. سونداي-اق سەلەكتورلىق جيىندا استانامەن ونلاين بايلانىستا وتىرعان وبلىس اكىم­دەرى – اقمولا وبلىسىنىڭ اكى­مى م.مىرزالين, قىزىلوردا وبلى­سىنىڭ اكىمى – ق.كوشەرباەۆ, سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ق.اقساقالوۆ, الماتى وب­لى­سى­نىڭ اكىمى ا. باتالوۆ, شى­عىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكى­مى د.اح­مەتوۆ, قاراعاندى وب­لى­سى­نىڭ اكىمى ە.قوشانوۆ, قوس­تا­ناي وبلىسىنىڭ اكىمى ا.مۇ­حام­­بەتوۆ, وڭتۇستىك قازاق­ستان وب­لى­سىنىڭ اكىمى ج.تۇي­مە­باەۆ وڭىر­لەردەگى جاعدايدى جەت­كىز­دى. ارينە, اكىمدەردىڭ ءبارى دا­يىن­دىق جۇ­مىستارى ءجۇرىپ جات­قانىن, كوپتەگەن شارا قولعا الىن­عانىن ايتتى. پرەمەر-مي­نيستر ءوڭىر اكىمدەرىن كوكتەمگى سۋ تاس­قىنى قاۋپىنە بارىنشا جا­ۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىردى.

ايتقانداي, اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەسەپ بەرگەن كەزدە ۇكىمەت باسشىسى جىلدا تاسقىننان زارداپ شەگەتىن اتباساردىڭ احۋالىن ارنايى سۇرادى. ۇكىمەت باسشىسى «اتباساردىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ نە كۇتەمىز؟ ءۇيىندى توپىراق سۋدى ۇستاي الا ما؟ جىلدا اقشا بولەمىز. بۇرىن اقشا قۇمعا كەتتى دەسەك, ەندى سۋعا كەتىپ جاتىر. تۇرعىنداردىڭ ۇندەۋىن وقىدىم. ولار قارجىنى دامبا سالعانشا سۋ بارمايتىن باسقا جەردەن ءۇي سالىپ بەرىڭدەر» دەيدى. ميللياردتاعان قارجىنى نەسىنە جۇمساپ جاتىرسىز؟», دەدى ۇكىمەت باسشىسى. اق­مولا وبلىسىنىڭ اكىمى م.مىر­زالين ب.ساعىنتاەۆتىڭ سىنىمەن تولىقتاي كەلىسەتىندىگىن جەتكىزدى. «بۇل دۇرىس پىكىر. 9 شاقىرىمدىق دامبا سالۋعا 10 ملرد تەڭگە قارجى كەتەدى. ال 1830 ادام تۇراتىن 530 ءۇيدى باسقا جاققا كوشىرىپ, ۇي­لەردى سالۋعا 3-5 ملرد تەڭگە كە­تەدى. شىعىننىڭ مولشەرى تومەن بو­لادى», دەدى اكىم.

وسى رەتتە ب.سا­عىنتاەۆ ءبىر رەت دۇرىس شەشىم قابىلداپ, بۇل ماسەلەنى تۇبە­گەيلى جابۋ قاجەتتىگىن قاتاڭ ەس­كەرتتى. جىل سايىن ونىڭ سالدارىن جويۋعا ميللياردتاعان قارجى جۇمساعاننان گورى دۇرىس باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامينگە جول كارتاسىن جالپى ۇيلەستىرۋدى جانە ىسكە اسىرۋدى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ءو.شوكەەۆكە تاسقىن سۋ مەن ەرىگەن قار سۋىن جيناۋ جانە ءبولۋ بويىنشا جوسپاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋ بويىنشا تاپسىرمالارىن ورىنداۋ, سونداي-اق سۋ تاسقىنى قاۋپىن جويۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس كۇتىپ تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇدان وزگە, سۋ باسۋ قاۋپى بار ايماقتاردان تۇرعىنداردى كوشىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. 

احقو – ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى جوبا 

ۇكىمەت وتىرىسىندا قا­رال­عان كەلەسى ماسەلە «استانا» حا­لىق­­ارالىق قارجى ورتالىعى­نىڭ قىزمەتى تۋرالى احقو باس­قارۋشىسى ق.كەلىمبەتوۆ ايتىپ بەردى. ق.كەلىمبەتوۆ حابار­لاعانداي, ەلوردانىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن رەسمي تانىستىرۋ ءراسىمى بيىل 5 شىلدەدە ەكسپو كونگرەسس ور­تالىعىنىڭ عيماراتىندا وتەدى. سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىسۋعا ءىرى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, قارجى ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى شاقىرىلعان. رەسمي اشىلۋدىڭ قارساڭىندا احقو دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى بويىن­شا پلەنارلىق سەسسيالار وتەدى. ايتۋلى وقيعالاردىڭ قاتارىن­دا 13-ءشى دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكو­نوميكالىق فورۋمىن وتكىزۋ جوس­پارلانعان. سونىمەن قاتار نازارباەۆ ورتالىعىندا قۇقىق­تىق ماسەلەلەر بويىنشا احقو-نىڭ العاشقى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى وتەدى.

«قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق قا­جەت­تى ينفراقۇرىلىم مەن احقو ورگاندارى قۇرىلدى», دەدى ق.كەلىمبەتوۆ. ايتۋىنشا, احقو الەۋەتتى ينۆەستورلاردىڭ ارا­سىندا بەلسەندى قىزىعۋشىلىق تۋدى­رىپ وتىر. احقو تىكەلەي, سون­داي-اق شەتەلدىك قورجىندىق ينۆەس­تيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن بار­لىق قاجەتتى شارتتاردى ۇسى­نا­تىن جاعىمدى سيپاتتارى بار زامان­اۋي جوعارى تەحنولوگيالى ين­فراقۇرىلىم رەتىندە قالىپ­تاسقان. ماسەلەنى قاراۋ قورى­تىن­دىسىندا پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ احقو قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى جوبا ەكەنىن جا­نە ونىڭ نەگىزگى ماقساتتارى ين­ۆەستيتسيالار تارتۋ جانە ين­ۆەس­تيتسيالىق قىزمەتتى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن سايكەس جاعدايلار جاساۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى جانە مينيسترلىكتەرگە بارلىق قاجەتتى كومەك كورسەتۋدى تاپسىردى.

ۇلتتىق بايانداما ماقۇلداندى 

كەشە ۇكىمەت وتىرىسىندا قا­زاقستانداعى مەملەكەتتىك قىز­مەتتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇلتتىق بايانداما ماقۇلداندى. جيىندا ۇلتتىق باياندامانى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگى توراعاسىنىڭ ورىنبا­سارى ا.شايىموۆا تانىس­تىر­دى. ول اگەنتتىك مەملەكەتتىك قىز­مەتتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇلت­تىق باياندامانىڭ جوباسىن ال­عاش رەت دايىنداعانىن اتاپ ءوتتى. بايانداما جوباسى ەلىمىزدىڭ مەم­لە­كەتتىك قىزمەتىنىڭ دامۋ كەزەڭ­دەرىن, جۇيەنىڭ اعىمداعى جاع­دايىن تالداۋدى, حالىقارالىق ساراپشىلاردى باعالاۋدى, سون­داي-اق وسى سالانى ودان ءارى جە­تىل­دىرۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىرىنشى بولىمدە ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتارىن ىسكە اسىرۋ پريزماسى ارقىلى مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋ كەزەڭدەرى كەلتىرىلگەن. ەكىنشى بولىمدە جالپى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ قاراستىرىلعان. ال سوڭعى بولىمىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتى ودان ءارى دامىتۋ كە­لە­شەگى جانە ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ ۇزدىك وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋىن قام­­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان مىن­دەتتەر قامتىلعان. جالپى, قۇ­جات كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات­تى ودان ءارى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىز­گى باعىتتارىن ايقىنداۋعا مۇم­كىندىك بەرمەك.

قورىتىندىسىندا ب.سا­عىن­­تاەۆ ۇكىمەت قازاقستانداعى مەملە­كەتتىك قىزمەتتىڭ جاي-كۇيى تۋ­رالى ۇلتتىق باياندامانى ما­قۇل­دايتىنىن اتاپ ءوتىپ, مەملە­كەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگىنە 1 ناۋرىزعا دەيىن پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنە ەسەپ بە­رۋدى تاپسىردى. كەيىن ول پرە­زيدەنت اكىمشىلىگىنە جىبەرىلەدى.

دينارا بىتىك, «ەگەمەن قازاقستان»