ءابدىلدين ديالەكتيكاسى

بىراق بۇل سيپاتتاما مۇنىمەن استە شەكتەلمەيدى. قانە, زەر سا­لايىق: «وسى جىلدار ىشىندە ج.ءابدىل­ديننىڭ باسشىلىعىمەن كە­ڭەس وداعىنا جانە شەتەلدەرگە كەڭىنەن بەلگىلى فيلوسوفيالىق مەك­تەپ قالىپتاستى. وسىنىڭ ارقا­سىندا قازاقستاندا كوپتەگەن في­لوسوفيالىق ەڭبەكتەر سەرياسى جارىق كورىپ, بۇكىلوداقتىق جانە حالىقارالىق فورۋم-سيمپوزيۋمدار ءوتىپ, بۇتىندەي رەس­پۋبليكا ءھام الماتى تانىمال عىلىمي ورتالىققا اينالدى». مۇنىڭ سىرتىندا, امبە قازاقتىڭ جاس فيلوسوفيا عىلىمى الەمدىك دەڭگەيدە باعالانىپ تانىلدى. مىنە, وسى يگىلىكتى ءىستىڭ باسى-قا­سىندا ىستىق-سۋىعىنا بىردەي ءتوزىپ, وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شى­عىپ جۇرگەن تۇلعالى عالىم, با­يىپ­تى ازامات تاعى دا جابايحان مۇ­با­راك ۇلى اعامىز بولاتىن. بۇ­دان ءبىز ونىڭ قازاقستاندىق فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ قوزعاۋشى تە­گەرشىگى بولعانىن كورەر ەدىك.

ول وردانى وتىزىنان ەرتە بۇزدى, قامالدى قىرقىنان بۇرىن الدى. ءجاسوسپىرىم شاعى سوعىستان كەيىن­گى جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن وعلاننىڭ تالابىنا وراي ءتاڭىرىم جولىن اشتى. كان­دي­دات­تىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ ءوزىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا 25 جاسىندا قورعادى. 1963 جىلى, ياعني 30 جاسىندا ج.ءابدىلدين جەتەكشىلىگىمەن جارىق كور­گەن «تانىم لوگيكاسى مەن ديالەك­تي­كاسىنىڭ ماسەلەلەرى» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيا كۇللى كەڭەستەر ەلى بويىنشا عىلىمي جۇرتشىلىقتىڭ جوعارى باعا­سىن الىپ قانا قويماي, «ديالەكتي­كالىق لوگيكانى زەرتتەپ جاساقتاۋ­عا قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس» دەپ تانىلدى, «بارلىق بۇرىنعىلارىمەن سالىستىرعاندا ءبىر قادام ىلگەرى جىلجۋ» دەپ باعالاندى. قازاقتىڭ ءابدىلدينى الەم فيلوسوفتارىنىڭ الدىڭعى شەبىنە وسىلايشا جول سالدى. قاسىم اقىنشا ايتقاندا: «بوساعادا تۇرمادى, العا اتتادى, بۇزىپ-جارىپ, ەڭسەرىپ, ەركىن باس­­تى».

ال ەندى 34 جاسىندا جازعان «تەوريالىق تانىمداعى باستاما پروبلەماسى» مونوگرافياسى ج.ءابدىلديننىڭ عىلىمي وسۋىندەگى شوقتىعى بيىك, بەتبۇرىستى بەلەس بولىپ, بۇل ەڭبەك ءبىراۋىزدان اتالمىش ماسەلە بويىنشا فيلو­سوفيالىق كلاسسيكاعا اينالدى. ودان ءارى وسىنداي ىرگەلى ەڭ­بەك­تەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى تۋدى. 35 جاسىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى سىيلىق يەگەرى. 40 جا­­سىندا ينستيتۋت ديرەكتورى. ەلۋىن­دە اكادەميك. ودان سوڭ اكادەميانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. بۇكىلالەمدىك فيلوسوفيا كونگرەستەرىنىڭ بارلىعىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. كەزىندە لە­نيندىك جانە مەملەكەتتىك سىي­لىقتار جونىندەگى كوميتەتتىڭ مۇشەسى بولدى. مارتەبەلى حالىق­ارالىق اتاق-سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. تانىم. يدەيا. باستاما. ناقتىلىق. قايشىلىق. زاتتانۋ مەن زاتسىزدانۋ. ءتۇپتىڭ تۇبىندە اقيقاتقا جەتۋدىڭ ديالەكتيكا­سى مەن لوگيكاسى. زاماناۋي فيلو­سوفياداعى وسى ءتۇپسىز تۇڭعيىق­تاردىڭ سىرىنا بويلاعان, ايدىنىندا ەركىن قۇلاشتاپ جۇزگەن تۇڭ­عىش تولاعاي قازاق جابايحان ءابدىلدين. عىلىمنىڭ قيا جولىن­داعى كىسى قىزىعارلىق تاعدىر دەسەك, ءسىز دە كەلىسەرسىز, قادىرلى وقىر­مان...

عۇلاما عالىمنىڭ ءومىر بويعى 300-دەن اسا شىعارمالارىنىڭ ال­تىن تاجىندەي اتاقتى ەڭبەگى – ءتورت تومدىق «ديالەكتيكالىق لوگي­كا» گەگەلدىڭ ايگىلى «لوگي­كا عىلىمىمەن» بارابار دەپ باعالاندى. ارينە, فيلوسوف عا­لىم ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت پەن ابىروي, قۇرمەت پەن بەدەل بولار ما! بۇل ەڭبەككە ج.ءابدىلديننىڭ جەتەكشىلىگىندەگى اۆتورلىق ۇجىم تابانى كۇرەكتەي جەتى جىل ۋاقىت­تارىن سارپ ەتسە, سول ەڭبەك وسىلاي اقتالعان ەدى.

تاعدىر-تالايىنا گەگەلمەن شەن­دەستىرىلۋ باقىتى بۇيىرعان فيلوسوفيا تارلانىنىڭ ناق وسى عىلىم سالاسىن تاڭداۋى جالپى حالقىمىز ءۇشىن دە كەزدەيسوق ەمەس, نىشاندى قۇبىلىس بولدى دەپ ويلايمىز. اجەسىنىڭ ىقپالىمەن باتىرلار جىرى مەن ەرتەگىلەردى كوپ وقىعان جاس بالا جابايحان اقىن, جازۋشى بولۋدى ارماندايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ءدال وقۋ بىتىرەتىن جىلى گازەتتە: «بيىل قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە فيلوسوفيا فاكۋلتەتى اشىلادى» دەگەن حابارلاندىرۋ شىعادى. جاق­شانىڭ ىشىندە: «عالىم تار­بيە­لەيدى» دەپتى. سول ءسوز وتە ۇنايدى دا, تاريح ءپانىنىڭ مۇعا­لىمىنەن: «فيلوسوفيا دەگەن نە؟» دەپ سۇرايدى. ول كىسى: «اريس­توتەل, پلاتون فيلوسوف بولعان. ءبىز­دىڭ اباي دا فيلوسوف» دەپ شاما-شارقىنشا تۇسىندىرەدى. وسى «اباي فيلوسوف» دەگەن ءسوز ءجاس­وسپىرىم جابايحان ءۇشىن كەرەمەت جاڭالىق بولىپ, جان دۇنيەسىن توڭ­كەرىپ تاستايدى. ء«ارى سول كەزدەردەگى اۋىلداردا قازاقتىڭ عىلىمعا دەگەن كوڭىلى سونداي جاقسى. سودان ويلانا كەلىپ, عالىم تاربيەلەيتىن بولسا, ءارى ءبىزدىڭ اباي فيلوسوف بولسا, مەن دە وسى في­لو­سوفياعا بارايىن دەپ تاڭداپ ال­عان سەبەبىم سول ەدى» دەپ جىميادى بۇگىندە سەكسەن بەستىڭ سەڭگىرىنە شىق­قان اكادەميك اعامىز.

قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىندە وقىعان كە­­زىندە ساباق بەرۋشى ۇستازدار ارا­سىندا قازاق وقىتۋشىلارى بول­ماپتى. تەك بەسىنشى كۋرستا عانا اتاقتى يسا اقىننىڭ بالاسى ەرتىس بايزاقوۆ ەستەتيكادان ءدارىس وقىعان ەكەن. وقىتۋشىلاردىڭ كوبى ماسكەۋدەن كوسموپوليت دەپ قۋىل­عان ەۆرەي پروفەسسورلار. «سول بىزگە جاقسى بولدى, – دەيدى جا­بايحان اعا,  – ونسىز دا ءجوندى وقۋلىق جوق كەزدە ساباقتاردى وتە جوعارى دەڭگەيدە وتكىزەدى. ەكىنشى جاعىنان, فيلوسوف بولۋ ءۇشىن ۇلى فيلوسوفتاردى وقۋ كەرەك دەپ, بىزگە پلاتوندى, اريستوتەلدى كانتتى, گەگەلدى, ماركستى وقىتقىزدى. في­لوسوفيا اقىل-وي عىلىمى عوي. ۇعۋ قيىن. ساباق ءاۋ باستان ورىس تىلىندە. بىراق جاس ميدىڭ تال­پىنسا المايتىنى جوق ەكەن. كەلە-كەلە توسەلىپ, ءتىسىمىز باتتى».

بايسالدى ءجۇزى بايىپتى اق­سا­قال ەندى ءبىر ءسات ەجەلگى قازاق دانا­لىعى تۋرالى تولعاپ كەتە­دى... ءيا, فيلوسوفيانىڭ ءوزى تۇ­نىپ تۇرعان دانالىق قوي. مەن سىزگە ايتايىن. قازاقتىڭ ءوزى في­لوسوفياعا تابيعاتىنان جاقىن حالىق. قازاقتار ۇلى دالادا ءومىر ءسۇردى. سوندا ولاردىڭ, وكى­نىش­كە قاراي, قازىر ازايىپ بارا جاتقان ءبىر جاقسى قاسيەتى بولدى. قازاقتار  اسقا, تويعا نەمەسە باسقا ءبىر جيىنعا جينالادى. سوندا اقساقالدار, ءسوز بىلەتىن اقىلدى ادامدار سويلەيدى. باسقالارى ۇيىپ تىڭداپ, قۇلاققا قۇيىپ وتىرادى. مىسالى, «اباي» رومانىنداعى قۇنانباي, قارا­تايلار كوكىرەكتەرىنە حالىق  دانالىعىن جيعان سونداي دالا دانىشپاندارى بولعان عوي.

جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ اكەسى دە ءوز زامانىندا دالالىق ۇلاعات­تى بويىنا سىڭىرگەن اڭ­گىمەشىل كىسى بولىپتى. اكەدەن ەس­تىگەن اڭگىمەلەردىڭ نەگىزىندە كى­تاپ تا جازدى. ول كىسىمەن اڭگى­مەلەسۋگە, اڭگىمەسىن تىڭداۋعا الىس-جاقىن توڭىرەكتەن, اۋدان با­سى­نان اجەپتاۋىر لاۋازىمدى ادام­دار ۇزبەي كەلىپ تۇرىپتى. وسىنداي اڭگىمەشىل ورتادا وسكەن بالا جابايحان دا كىشكەنتاي كۇ­­نىنەن قازاقى اڭگىمەگە قۇمار بولىپتى. ءۇيدىڭ تۇڭعىشى بول­عاننان سوڭ, البەتتە, اجەسىنىڭ باۋىرىندا. اجەسى دە تەگىن ادام ەمەس, ءبىر ۇلكەن حازىرەتتىڭ جيەنى, ارابشا ساۋاتتى. قۇران سۇرەلەرىن وقيدى. وسى اجەسى نەمەرەسىنە ەكىن­شى سىنىپ وقىپ جۇرگەندە 1939 جىلى م.اۋەزوۆتىڭ رەداك­تسياسىمەن شىققان «توعىز باتىر» جيناعىن ساتىپ الىپ بەرەدى. ىلعي تاڭدامالى, تاماشا, وڭشەڭ ەپوستىق باتىرلىق جىرلار. قو­بىلاندى باتىر, الپامىس باتىر, كەنەسارى-ناۋرىزباي, ەر ەدىگە, قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ, قىز جىبەك, قارا قاسقا اتتى قامبار باتىر مەن ەر تارعىن. بارلىعى وسى كىتاپتىڭ ىشىندە.

ۇيگە قوناققا بولسىن, جاي بول­سىن, ايتەۋىر كىسى كەلە قالسا: «جا­بايحان, الگى كىتابىڭدى وقى­شى, اينالايىن» دەيدى. جابايحان زاۋ­لاتىپ وقي جونەلەدى. كۇندە بولماسا دا اپتاسىنا ءبىر, ەكى رەت. شال-كەمپىرلەر, ءتىپتى, جىر تىڭ­داۋعا ادەيىلەپ كەلەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ  جابايحان باتىرلار جىرلارىن جاتتاپ تا الدى. سوندا قاسىنداعى 4-5 جاستاعى ءىنىسى (كەيىنگى فيزيكا-ماتەماتيكا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك) مەيىرحان تىڭداي-تىڭداي ول دا جاتتاپ الىپ, كەيدە اعاسى وقۋعا ەرىنىپ, ارا-اراسىندا اتتاپ بارا جاتسا: «جابايحان تاس­تاپ كەتتى!» دەپ  دابىلداتىپ ايتىپ قوياتىن كو­رىنەدى.

بولاشاق فيلوسوف عالىم بول­مىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, سا­ناسىنىڭ حالىق دانالىعىمەن ساۋ­لەلەنۋىنە وسى ەپوستىق جىرلاردى وقۋدىڭ پايداسى كەرەمەت بول­عان. ادامگەرشىلىك, اقىل, ويلاۋ, تاپقىرلىق... ءبارى وسىندا تۇ­نىپ تۇر. جاكەڭ سونىمەن بىرگە جاسىندا ەرتەگىگە دە قۇمار بولىپتى. قازاقتىڭ ەرتەگىلەرىندە دە ۇلاعاتتى, تاعىلىمدى جايلار وتە كوپ. سونداعى جيرەنشە شەشەننىڭ, قوجاناسىردىڭ, الدار كوسەنىڭ, تازشا بالانىڭ, اياز ءبي­دىڭ اڭگىمەلەرى ءومىر سۇرۋگە, ونە­گەگە ۇيرەتەدى, جان-جۇرەكتى تول­قىتىپ, ميدى تاپقىر ويعا داع­دىلاندىرادى. بىردە وزات وقۋشى ابدىلدينگە مەكتەپتە اعايىندى گريممدەردىڭ ەرتەگى كىتابىن سىيلايدى. نەمىستەردىڭ ناقتىلىق, ۇقىپتىلىق قاسيەتتەرىن ايگىلەيتىن بۇل ەرتەگىلەردەن دە زەرەك جاس وزىنە كەرەكتىنى الا بىلگەنىن بايقايمىز. بويداعى ىقىلاس-زەيىنى, بىلمەككە قۇشتارلىعى ويانا ءتۇستى. سونداي-اق سول كەزدەگى وقۋلىقتاردا, دەي­دى جابايحان مۇباراك ۇلى, وقۋ­شىلاردىڭ ورەسىنە لايىق ءتامسىلدى اڭگىمەلەردى, شاعىن عانا عيبراتتى مىسالداردى كوپتەپ بەرۋشى ەدى. قازىر ولاي ەمەس سياقتى.

اكادەميك ءابدىلدين قازاق في­لوسوفياسىن ءال-فارابيدەن باس­تاپ تاراتادى. بۇل تاقىرىپتىڭ ءوزى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا الامانعا شىققانى ايان. ءبىزدىڭ بابامىزدى بۇكىل الەمدە ەكىنشى اريستوتەل دەگەن. جەر جۇ­زىندەگى وسىنداي ۇلىلارمەن تەڭبە-تەڭ, كەي جاعدايدا ارتىق, ايتەۋىر كەم ەمەس. ول پلاتون, اريس­توتەلدەردى تۇپتەپ ءبىلىپ قا­نا قويماي, ءارى قاراي دامىتقان ادام. ودان  سوڭ قىرعىز بەن قا­زاققا ورتاق ءجۇسىپ بالاساعۇن. ءوز زامانىندا قانداي پاتشالىق, قانداي ادىلەت بولۋى كەرەكتىگىن ىزەر­لەگەن. كۇللى تۇركىگە ورتاق قور­قىتتىڭ دانالىعى تىپتەن وز­گەشە. جابايحان مۇباراك ۇلى پار­لامەنتتە جۇرگەن كەزىندە فران­تسيا پارلامەنتى قورعانىس جانە سىرتقى بايلانىس ءبولىمىنىڭ باس­شىسى كەلەدى. سوندا الگى كىسىگە ايتادى:

– قازاق ەسكىدەن كەلە جاتقان حا­لىق. ەرتە زاماننىڭ وزىندە كە­رەمەتتەي فيلوسوفتارىمىز بول­عان. ءتىپتى, قورقىت دەگەن فيلوسوفىمىز ءولىمدى مۋزىكامەن جەڭىپ توق­تاتۋعا ارەكەتتەنگەن.

فرانتسۋزدىق مەيمان بۇعان قى­زىعۋشىلىق تانىتىپ, قاتتى تاڭ­دانىپتى.

ال ەندى ءابدىلديننىڭ پايىم­داۋىندا, اباي ءوز كەلەسىنەن اس­­قان دانىشپان ويشىل. حا­كىم تۋرالى «ادامگەرشىلىك ماسە­لە­سىن كوتەردى» دەپ جاڭا قى­رى­­نان كىتاپ تا جازدى. سونىڭ ىشىن­­دە ايقىنداپ كورسەتكەنى – ابايدىڭ بىلىمدارلىعى. ول كىسى ءحىح عاسىردىڭ كەرەمەت جا­ڭا­لىق­تارىنىڭ بارىنەن جاقسى حا­باردار بولعان. مىسالى, فيلوسوفيادا «وتچۋج­دەنيە» (ادالاۋ) دەگەن جا­ڭا ۇعىم بار. اباي سونى جاقسى بىل­گەن. الەمدىك فيلو­سو­فيا­دا «ەڭ­بەك» دەگەن ۇعىم تەك ءحىح عاسىردا عانا كوتەرىلسە, اباي سونى قازاق دانا­لىعىندا جەرىنە جەتكىزە زەر­دەلەيدى. دوستوەۆسكيدە عانا ۇشى­راساتىن مۇلدەم جاڭا نارسە – «جانمەن تانۋدى» بىلگەن. ابايدى تەك ابايدىڭ ءوزىن وقىپ قانا تۇسىنەمىن دەۋ بەكەر. ابايدى جاق­­­­سى ءتۇسىنىپ يگەرۋ ءۇشىن ادام­زات­­تىڭ بۇكىل عۇلامالارىن ءبىلۋىڭ كەرەك. ولاردى بىلمەي, قۇر كەۋدە, جالاڭ قولمەن الام دەسەڭ, كوپ نارسەسىن كورمەي كەتەسىڭ. اباي پلاتون, اريستوتەل, سوكراتتاردى توقىعان. ال بۇل ايتىپ وتىرعاندار – الەم فيلوسوفياسىنىڭ, رۋحاني دۇنيەسىنىڭ نەگىزى. اباي ءوزىنىڭ عاقليا, ولەڭدەرىندە ديدرومەن, شەكسپيرمەن توقايلاسىپ, ۇيلە­سىپ, ۇندەسىپ جاتادى. مىنە, وسىعان قاراعاندا, قازاق دانالىعى دا وسال بولماسقا كەرەك.

اكادەميك ءابدىلدين شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى دا كىتاپ جازدى. شوقاندى ۇلكەن دە جاڭا ويلار ايتقان ءوز زامانىنىڭ, ءحىح عاسىر اقىل-پاراساتىنىڭ بيىك ءبىر شىڭى دەپ ەسەپتەيدى. تەگىن ادام ەمەس. ونىڭ ء«التىشار نەمەسە قاشعاريا ساپارى» اعىلشىن جانە نەمىس تىلدەرىندە قولما-قول تارجىمەلەنىپ شىققان. سول سياق­تى, جابايحان مۇباراك ۇلى اۋەزوۆتى دە تەك ۇلى جازۋشى­ ەمەس, عۇلاما فيلوسوف دەپ بىلە­دى. فيلوسوفيانى, ەتيكا مەن ادام­شىلىق ماسەلەلەرىن جاقسى بىل­مەيىنشە «اباي جولى» سەكىلدى قات­پارى قالىڭ عاجايىپ شىعارما تۋى مۇمكىن ەمەس. اۋەزوۆ جالپى قا­زاق توپىراعىنداعى اسا تەرەڭ, ساناۋلى ءبىلىمدارلاردىڭ ءبىرى. ول اباي ارقىلى ۇلى تۇلعا قالاي قالىپتاساتىندىعىنىڭ سيقىرىن اشتى. ولاي بولسا, قازاق فيلوسوفتارى دا سوناۋ كونفۋتسيدەن باستاپ ادامزات بالاسى جاساعان ۇلى دانالىققا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.

قازاقستاندا تەك ءوز سالاسىمەن شۇ­عىلداناتىن كاسىبي فيلوسوفيا كەڭەستىك ۋاقىتتا پايدا بولعانى ام­بەگە ايان. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىن­­شى جىلدارىندا بەيسەمبيەۆ, سە­گىزباەۆ, راحماتۋللين دەگەن جاپ-­جاقسى فيلوسوف عالىمدار بولعان ەكەن. ديسسەرتاتسيا قور­عاعاندار دا بىرەن-ساران.  ناق وسى كەزدە فيلوسوفيا الامانىنا ناقتىلىقتىڭ ءمانى جونىندە جاق­سى ديسسەرتاتسيا قورعاپ جاس جا­بايحان ءابدىلدين قوسىلعان ەدى. ول ەڭبەك بارلىق تاراپتان جوعارى باعالاندى. ودان ءارى, ءبىر جاعى, حح سەزدىڭ ىقپالىمەن, ايتىس-تارتىس ۇستىندە پايدا بولعان جاڭا باعىت: ديالەكتيكالىق فيلوسوفيا, ديالەكتيكالىق لوگيكانى ەڭسەرۋگە ماسكەۋدەن الماتىعا كەلە سالا شىعارماشىلىق توپتى باستاپ بەل شەشىپ كىرىستى. ۇيىتقى بولعان ينستيتۋت ديرەكتورى, تاماشا ادام, ۇلاعاتتى ۇستاز سالىق زيمانوۆ. قاسىنداعى سەرىكتەرى – ناۋمەنكو, قاسىمجانوۆ, باكانيد­زە دەگەن جىگىتتەر. سەنىم ارتىلىپ تۇرعاندا جاندارى قالمادى. جا­رىق كورگەن كىتاپتارى بۇكىل كەڭەس وداعى مەن ماسكەۋگە, ودان ءارى كۇللى الەمگە اتتارىن جا­يىپ جىبەردى. اسا تالانتتى اكا­دەميك يلەنكوۆ اركىمنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن «ۆوپروسى فيلو­سوفي» جۋرنالىنا بۇل كىتاپ تۋرالى ارنايى ماقالا جا­­زىپ, ەندى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, باسقا دا بارلىق جەر­لەردەگى ديالەكتيكالىق لوگيكامەن شۇعىلداناتىن ادامدار بۇل ەڭبەكتى اينالىپ وتە المايدى دەپ اتاپ كورسەتتى. ءالى وتىزعا دا تولماعان. بۇلاردى قايدا بارسا دا بىلەتىن بولدى. ء«ابدىلدين توبى, قازاقستاندا ديالەكتيكالىق لوگيكا مەكتەبى پايدا بولدى» دەپ بۇكىل وداققا اتاعى دۇركىرەدى. وسىلايشا قازاقتىڭ كاسىبي فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ جاڭا, جارقىن ءداۋىرى باستالدى.

ودان سوڭ الماتىدا ءتورت حا­لىق­ارالىق سيمپوزيۋم وتكىز­دى. «تەوريانىڭ باستاۋى» تاقى­رىبىنان ءۇش مونوگرافيا شىعار­دى. كەزەكتى كىتاپ الەمنىڭ عىلىمي جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا تاعى ىلىكتى. بىرنەشە رەتسەنزيا, ونىڭ ىشىندە گەرمانيانىڭ اسا بەدەلدى جۋرنالىندا ماقالا شىقتى. قازاقستان – ديا­لەكتيكالىق لوگي­كا­نىڭ ورتالىعى دەپ دۇرىلدەتتى. الماتىدا سيمپوزيۋم بولا قال­سا, اتاقتىلار مەن اكادەميكتەر ىقى­لاستانا كەلەتىن بولدى. جاكەڭنىڭ ماسكەۋلىك ۇستازى اكا­­دەميك سيتكوۆسكي, كەدروۆ, يلەن­كوۆ سىندى الەمگە ايگىلى مارقاس­قالار. وسىلاردىڭ ىشىندە كەدروۆتى قازاقستاننىڭ باسشىسى د.قوناەۆ قابىلدايدى. وسى باعىت جالعاسىن تابادى. رەسپۋبليكا كومپارتياسىنىڭ XIV, XV, XVI سەزدەرىندە ءبىرىنشى حاتشىنىڭ بايانداماسىندا قازاقستاندا فيلوسوفيا عىلىمى سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىك بار دەپ اتالىپ ءوتىلدى. ارينە, بۇل زور تابىس ەدى.

ال ەندى بۇدان كەيىن باستاۋىندا گەگەل تۇرعان لوگيكا عىلىمىن  جاڭاشا قاراستىرىپ جاساۋ مىندەتى قويىلدى. بۇعان ماسكەۋدەن اكادەميك ميتين, لەنينگرادتان اكادەميك كونستانتينوۆ, الماتىدان اكا­دەميك ءابدىلدين باستاعان ءۇش ۇجىم تارتىلدى. جابايحان مۇ­باراك ۇلىنىڭ باسقارۋىنداعى ۇجىم تاقىرىپتى بارىنشا تيا­ناقتاپ, تۇبىرلەپ تەكسەرۋ ناتي­جە­سىندە «ديالەكتيكالىق لوگيكا» اتتى ءتورت تومدىق تولاعاي ەڭ­بەك دۇنيەگە كەلدى. اكادەميك كەد­روۆ وداقتىق ۇلكەن جينالىس­تا: «وسىناۋ مىندەتتى شەشۋگە قازاق­ستان بارىنەن دە جاقىنىراق كەلدى» دەپ زور باعا بەرىپ, قازاق في­لوسوفتارىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتۋى دە بۇگىندە جارقىن ەستەلىك.

تاۋەلسىزدىكتى اتقان تاڭداي, شىققان كۇندەي قۋانا قارسى العان عالىم ومىرىندە ساياساتپەن, ساياسي ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانامىن دەپ استە ويلاماپتى. بىراق قازاق ەلى جاڭادان دەربەس مەملەكەت قۇرىپ جاتقاندا سىرتتان قاراپ وتى­را المادى. ءتورت مەرزىم,  ءتورت دۇركىن جوعارعى كەڭەستىڭ, پار­لامەنتتىڭ دەپۋتاتى بولدى. وسىندا عۇلاما عالىمدىعى كادە­­گە استى. پىكىرتالاستاردا جو­­عا­رى مادەنيەتىمەن, زياتكەر­لى­گى­مەن, ساناتكەرلىگىمەن تانىلدى. ءسويتىپ وراسان زور بىلىم­­دار­لىعى مەن تاجىريبەسى تاۋەل­سىزدىكتى نىعايتۋعا, ۇلتتىق مۇد­دەگە قىزمەت ەتتى. جابايحان مۇ­با­راك ۇلى ۇنەمى قازاقستاننىڭ ەگە­مەن­دىگىن ۋاعىزداپ, ۇلتتىق مەملەكەت يدەياسىن جاقتاپ, قازاق مەملەكەتىنىڭ بولىنبەس تۇتاستىعىن قورعاپ وتىردى. سەناتتىڭ حالىق­ارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قا­ۋىپ­سىزدىك كوميتەتىنىڭ, ودان سوڭ ەل پرەزيدەنتى جانىنداعى ادام قۇ­قىقتارى جونىندەگى كوميس­سيا­نىڭ توراعاسى رەتىندە اتقارعان جۇمىستارى دا ۇشان-تەڭىز.

قايراتكەر ءابدىلديننىڭ ازامات رەتىندە ءبىر ريزا بولاتىن جاع­دايى سول, جازىقسىز قۇربان بول­عان الاشتىڭ ارىستارىن اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيانى باس­قا­رىپ, سولاردىڭ اقتالۋىنا, ەڭ­بەك­تەرىنىڭ شىعۋىنا, تۋعان حال­قىمەن قايتا قاۋىشۋىنا قاتىسى بولعاندىعى. شاكارىم, ماعجان, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, احمەت پەن مىرجاقىپتى حالقىنا قايتارىپ, شىعارماشىلىعى ەل يگىلىگىنە اينالۋىنا سەپتەستى. جەلتوقسان وقيعاسى تۇسىندا ۇلت­شىل دەگەن ايىپ تاعىلعان ول­جاس سۇلەيمەنوۆتى دە اقتاپ شى­عاردى. سونىمەن قاتار 1933-1953 جىلدار ارالىعىنداعى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇلتشىلدىقپەن كۇرەسكەن بارلىق قاۋلىلارىنىڭ كۇشىن جويعىزىپ, كۇرەسىنگە لاقتىردى. قازاقتىڭ ۇلتتىق ار-وجدانىنا تىكەلەي قاتىستى ەلدىك ميسسيادا قيىنشىلىقتار دا بولماي قالعان جوق. وسىنداي تۇيت­كىلدەردىڭ تىگىسىن جازىپ, مۇد­دەلى شەشىم قابىلداپ وتىرۋدا جا­بايحان اعامىزدىڭ ديپلوماتيا­سى دا از ءرول اتقارماعان سياق­تى. ەڭ عاجابى – ارىستاردىڭ تاۋەل­سىزدىككە دەيىن تولىق اقتالىپ بول­عان­دىعى. ايتپەسە, ەلدىگىمىزگە, نا­مىسىمىزعا سىن بولماس پا ەدى؟

مەنىڭ كۋرستاس دوسىم, بۇگىندە ۇلتتىق  عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇر­مەتتى اكادەميگى بولىپ ساي­لا­نىپ وتىرعان ساۋىتبەك ابدراح­مانوۆ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن كەشتەۋ قورعادى. قىرىقتىڭ جۋان ورتاسىنان اسقانىندا, باسشى اپپاراتتاعى ۇزاق جىلعى جۇمىس­تان قولى بوساعاننان كەيىن بارىپ عىلىم كانديداتى اتان­دى. سوندا فيلوسوفيادان كاندي­داتتىق مينيمۋم تاپسىرۋعا بار­سا, ەمتيحان الۋشىلاردى جا­باي­حان اعا باستاپ وتىر ەكەن. ساۋىت­بەك ول كىسىمەن تالايدان ارا­لاس-قۇرالاس, كەزىندە ورتالىق كومي­تەتتە مادەنيەت سەكتورىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ جۇرگەنىندە اكادەميك جابايحان ءابدىلديننىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن الاش ارىستارىن اقتاۋ ءىسىن بىرگە اتقارىسقان. جابايحان اعادان ىڭعايسىزدانىپ: «جاكە, قارتايعاندا وسىنداي شا­رۋاعا كىرىسىپ قالعان جايىم بار...» دەپ كۇمىلجيدى عوي باياعى. سوندا اعا ايتتى دەيدى: «جوق, عىلىمنىڭ ەش كەشتىگى بولمايدى. مۇنىڭ ەڭ كەرەمەتى – پوستوياننوە سوستويانيە­ پويسكا. ىزدەيسىڭ دە جۇرەسىڭ, ىزدەي­سىڭ دە جۇرەسىڭ, تاپ­قان سايىن قۋانا بەرەسىڭ, سونىڭ ءوزى ادامعا قۋا­نىش, باقىت سىيلاي­دى», دەپ.

مىنە, سول ايتقانىنداي, اكادەميك ءابدىلدين ءومىر بويى ىزدەپ, ىزدەگەنىن تاۋىپ, تاپقانىنا قۋانىپ, سول قۋانىشىمەن باقىتقا بولەنىپ كەلە جاتقان ادام. بۇل جاعىنان جابايحان مۇباراك ۇلى اباي اتام ايتاتىن «تولىق ادام» قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الادى. سەكسەن بەستىڭ سەڭگىرىندەگى اعامىز كۇنى بۇگىندە ۇنەمى ىزدەنىس كۇيىن كەشۋدە. ادامگەرشىلىك پەن سۇلۋلىق, ادام مەن اقىل حاقىن­دا تولعانۋدا. كەيىنگى 10 شاق­تى جىلدا تولىمدى توعىز مونو­گرافيالىق ەڭبەك جازدى. بۇل كىتاپ­تاردا ابايدىڭ, شوقاننىڭ, ايتماتوۆتىڭ, تولستويدىڭ, اۋەزوۆ­تىڭ ءھام باسقالاردىڭ تۇل­عالىق قاسيەتتەرىن تولعادى. ادام قارتايسا دا, اقىل شارشامايدى. قاربالاس. قايشىلىق. تانىم كۇرەسى. تىنىمسىز وي ەڭبەگى. اكادەميك ءابدىلديننىڭ ومىرلىك ديالەكتيكاسى وسىنداي. 

 

قورعانبەك امانجول,

«ەگەمەن قازاقستان»