قايتكەندە ەلدىڭ جاعدايى جاقسارا بەرمەك؟ حالىقتىڭ بيلىكتىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى قاشان تولادى؟ ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ال حالىققا كەرەگى ەلدە ءتارتىپتىڭ بولعانى, جۇمىستىڭ جۇرگەنى, شەنەۋنىكتەردىڭ تالاپقا ساي ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋى, ادام قۇقىقتارىنىڭ زاڭعا ساي قورعالۋى.
الايدا حالىققا ناتيجەلى قىزمەت ىستەۋ ءۇشىن قولىنا بيلىك بەرىلگەن شەنەۋنىكتەر وسى مىندەتتەرىن ورىنداماسا, ءبىرى كەيىن تارتىپ, ءبىرى بۇعىپ, ءبىرى جانتالاسا قازىنانىڭ قارجىسىن جەپ جاتسا مەملەكەت ءىسى اقسايدى. ودان كىمگە پايدا؟ ارينە, سىبايلاسقان باي-ماناپتاردىڭ مۇرتى قيسايا قويماس, بىراق قاراپايىم حالىق زيان شەگەدى. ءسويتىپ بيلىككە دەگەن سەنىم تومەندەيدى. ساپاسىز اتقارىلعان جۇمىستىڭ جاقسىلىققا اپارمايتىنىن پرەزيدەنت ۇنەمى ەسكەرتىپ كەلەدى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ جۇمىسىن سىنعا الدى. وتىرىك, كوز الداۋ اقىرى ورعا جىقتى. ساپالى جول سالۋعا دەپ بولىنگەن قارجىنىڭ جارتىسىن قالتاعا باسقان باسشىلار مەملەكەتكە وراسان زيان تيگىزدى. ونىڭ زاردابىن تاعى دا حالىق تارتادى. «ارينە, بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. وسىنىڭ ءوزى قارجىنى ءتيىمدى يگەرۋ جانە جول ساپاسى بويىنشا ۇلكەن كەمشىلىكتەردىڭ بار ەكەنىن كورسەتىپ وتىر», دەدى ەلباسى. سوندا, بۇل سالاعا جاۋاپتى ادامدار قايدا قاراعان؟
ارينە, ۇرىلاردىڭ ۇستالعانى ءجون. مۇنداي ۇرىلاردىڭ تالايى ۇستالىپ, قامالىپ, سوتتالىپ جاتىر. ودان مەملەكەتتىڭ قارجىسىن ۇرلاۋ تيىلىپ وتىر ما؟ جوق. حالىققا كەرەگى بىرەۋلەردىڭ سوتتالعانى ەمەس, حالىققا كەرەگى وزدەرىنە قاجەتتى جۇمىستىڭ ساپالى ورىندالعانى. بىراق ءبارىبىر, «مىنا ءۇي سالۋعا, جول سالۋعا, مال وسىرۋگە, ت.ب. مادەني سالالاردى دامىتۋعا بولىنگەن مەملەكەت قارجىسىن جىمقىرىپ قويسام سوتتالامىن-اۋ» دەپ اياعىن تارتاتىن شەنەۋنىكتەر كورىنبەيدى. «جەمقورلىقپەن كۇرەستى جالعاستىرۋ كەرەك. ەكى جىلدا 2200 لاۋازىمدى تۇلعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە مينيسترلەر, بۇكىل دەڭگەيدەگى اكىمدەر, ۆەدومستۆو باسشىلارى بار», دەدى پرەزيدەنت. بۇل سوڭعى ەكى جىلدا عانا قىلمىسقا تارتىلعان شەنەۋنىكتەر. ال ءىرىسى بار, ورتاشاسى بار, ۋاعى بار دەگەندەي, مەملەكەتتىك سالالارداعى ءىستى بولىپ جاتقان بارلىق شەنەۋنىكتەردى شەتىنەن تەرىپ جىپكە تىزەر بولساق نە بولادى؟ وعان ءالى جەپ جاتقان, بىراق ازىرگە ۇستالماي مۇرتى مايلانىپ, بۇعىپ جۇرگەندەردى قوسار بولساق شە؟ ساناۋعا سان جەتپەي قالار دەپ قورقامىز. ولاردىڭ ەلدىڭ وركەندەۋىنە, ادال ادامداردىڭ تۇرمىسىنا تيگىزىپ جاتقان زيانى قانشاما! ميللياردتاپ جەپ جاتىر عوي. بۇعان قاشان توقتام بولماق؟ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلباسى: «سوڭعى 3 جىلدا عانا جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر مەن مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ باسشىلارىن قوسا العاندا, جەمقورلىق ءۇشىن 2,5 مىڭنان استام ادام سوتتالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ولاردىڭ 17 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە كەلتىرگەن زالالى وتەلدى», دەدى. از قارجى ەمەس. الايدا وسى قارجى ۋاقىتىلى ءوز مىندەتىنە جاراتىلعاندا ەلگە ناقتى پايدا كەلەتىن ەدى عوي. كۇتكەن ناتيجە بولماي قالدى, ءسويتىپ وسىنداي كەلەڭسىزدىك كەسىرىنەن ەكونوميكامىز دا بەلىن جازا الار ەمەس.
راسى كەرەك, بۇگىندە ازعانتاي شارۋا اتقارىلسا سونى جالاۋلاتىپ جينالىس وتكىزۋگە قۇمار باسشىلار كوپ. ۋساق-تۇيەك ءىستى قامپايتىپ, جار سالادى. ونىسى حالىققا پايداسى از, ناتيجەسى شامالى دۇنيە بولىپ شىعادى. ەلباسى «بىرىڭعاي ساتىپ الۋشىنىڭ مودەلىن ەنگىزۋ مەن وڭىرلىك ەلەكتر جەلىلىك كومپانيالاردى ىرىلەندىرۋ جوسپارلانۋدا. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بۇل شارالار جاقسى ناتيجە بەرەتىنىن, تۇتىنۋشى ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسى قۇنىن تومەندەتەتىنىن بايانداعان بولاتىن. الايدا بۇعان قول جەتكەن جوق», دەدى. ءيا, حالىققا كەرەگى ناتيجە. مينيسترلىكتىڭ جۇمىستى تولىققاندى اتقارا الماي جاتقانى حالىقتىڭ كىناسى ەمەس, تۇتىنۋشىعا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇزدىكسىز ءتيىمدى باعادا جەتكىزىلۋى قاجەت. ەندەشە وسى ايتىلعانداردى ءار سالا باسشىلارى ءجىتى قاپەرگە الىپ, ءوز مىندەتتەرىن ارقاشان ادال ورىندار بولسا, مەملەكەت ءىسى ۇنەمى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, قولداۋ تابا بەرەتىنى انىق.
الەكساندر تاسبولات, «ەگەمەن قازاقستان»