وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن رەسەيدەن كومىر كونتسەنتراتىن ساتىپ الادى دەگەن اقپارات تاراعان بولاتىن. جەر-جاھانعا ايگىلى كومىر باسسەينىنىڭ ۇستىندە وتىرىپ, بۇل قالاي بولعانى دەگەن سۇراق وزىنەن-ءوزى تۋىندايدى. كەزىندە ءبىر كومبينات تۇگىل, كۇللى كەڭەس وداعىنىڭ قاجەتىن وتەگەن قاراعاندى كومىرى تۇگەسىلۋگە اينالعانى ما؟!
بولات دەپارتامەنتىنىڭ 2017 جىلعى جۇمىس قورىتىندىلارى مەن ۇستىمىزدەگى جىلعا جوسپارى تۋرالى اقپارات تاراتقان «امت» اق-تىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى كومپانيانىڭ رەسەيلىك «راسپادسكايا ۋگولنايا كومپانيا» جشب-دەن (كەمەر وبلىسىنىڭ نوۆوكۋزنەتسك قالاسى) كومىر كونتسەنتراتىن ساتىپ الۋ سەبەبى تۋرالى تۇسىنىك بەردى. تۇسىنگەنىمىز, قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ كوكس-حيميا ءوندىرىسى بىلتىر جىل بويى قاجەتتى كومىردەن تاپشىلىق كورگەن. كومپانيانىڭ مالىمدەۋىنشە, جالپى كولەمى 250 مىڭ توننا كومىر جانە 50 مىڭ توننا كونتسەنترات جەتىسپەي قالىپتى. اسىرەسە جەلتوقسان ايىندا كوكس باتارەيالارى شيكىزات تاپشىلىعى سالدارىنان تومەن ولشەمدەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولعان. كومپانياعا سوندىقتان سىرتتان كومىر ساتىپ الۋعا تۋرا كەلگەن-مىس.
– 23 جەلتوقساندا كوكستاۋعا ءبىزدىڭ كومپانيا «راسپادسكايا» ۋگولنايا كومپانيا» جشب-دەن ساتىپ العان «ج» جانە «گج» ماركالى كومىر كونتسەنتراتى جەتكىزىلدى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, رەسەيلىك كونتسەنتراتتىڭ ساپاسى مەتاللۋرگيا كومبيناتى قاراعاندى شاحتالارىنان الاتىن ءونىمنىڭ ساپاسىنان اناعۇرلىم جوعارى جانە كوكستاۋعا قويىلاتىن بارلىق تالاپتارعا ساي. 10-15% كولەمىندە ساتىپ الىنعان «ج» جانە «گج» ماركالى كومىر كونتسەنتراتى كوكس ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, وندىرىسكە وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە, – دەپ حابارلادى ءباسپاسوز قىزمەتى.
ءسويتىپ كەمەر وبلىسىنىڭ كاسىپورنىمەن ورناتىلعان ۋاقىتشا ارىپتەستىك ۇزاق مەرزىمگە ۇلاساتىن سىڭايلى. مۇنى كومپانيانىڭ ءوزى دە جوققا شىعارىپ وتىرعان جوق. بۇل ورايدا قاراعاندىلىقتار, اسىرەسە كەنشىلەر قاۋىمى كومىر كونتسەنتراتىن سىرتتان ساتىپ الۋ جالعاسا بەرسە, شاحتالار جابىلىپ قالماي ما دەپ الاڭداۋلى. قاراعاندىدا «كومبينات قوجايىنى كومىر ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردان قۇتىلۋعا بەيىل ەكەن» دەگەن قاۋەسەت تاراعانى دا راس. قاراعاندى وبلىستىق ونەركاسىپ جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, بىلتىر مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا 2646,6 مىڭ توننا كوكس ءوندىرۋ ءۇشىن قاراعاندى كومىر باسسەينىنەن 3900000 توننا كومىر, «ۆوستوچنايا» ورتالىق بايىتۋ فابريكاسىنان 1800000 توننا كونتسەنترات جەتكىزىلگەن. بيىلعى جىلدىڭ جوسپارىنا سايكەس, كوكس-حيميا وندىرىسىنە جەرگىلىكتى شاحتالار مەن بايىتۋ فابريكاسىنان 4105000 توننا كومىر جانە 1735000 توننا كونتسەنترات قاجەت.
سوڭعى جەلتوقسان مەن قاڭتار ايلارىنىڭ ارالىعىندا «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق-قا سىرتتان ساتىپ العان 40000 توننا, ياعني جالپى كولەمنىڭ 10-15 %-ى مولشەرىندەگى كومىر كونتسەنتراتى جەتكىزىلدى. رەسەي ءونىمىنىڭ ساپاسى تەمىر جول تاسىمالىنا كەتەتىن شىعىندى دا اقتايتىن كورىنەدى. «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق كومىرىنىڭ وزىندىك قۇنى اشىق ادىسپەن وندىرىلەتىن كومىردىكىنەن جوعارى. ونىڭ ناقتى مولشەرىن انىقتاي الماساق تا, شامامەن ءار تونناسى 15-20 مىڭ تەڭگە دەپ بولجاۋعا بولادى. «راسپادسك» كومىر كومپانياسىنىڭ پرەيسكۋرانتىنا سايكەس, «گج» ماركالى كونتسەنتراتتىڭ ءار تونناسى 7200-8200 رۋبل, «ج» ماركالى كونتسەنتراتتىڭ ءار تونناسى 9750-12700 رۋبل تۇرادى جانە بۇل جەردە قوسىمشا قۇن سالىعى مەن تەمىر جول ءتاريفى ەسەپكە الىنباعان.
جەتكىزۋشىنىڭ ساۋدا ساياساتىنا سايكەس, بۇل – ۇزاق مەرزىمدى ارىپتەستىك (كەمىندە ەكى جىلعا كەلىسىمشارت) جانە ايىنا كەمىندە 100 مىڭ توننا كومىر ساتىپ الۋ شارتىمەن بەلگىلەنگەن باعانىڭ ءتۇرى.
كولەم بويىنشا جاسالاتىن جەڭىلدىك قوسىمشا قۇن سالىعىن ەسەپتەمەگەندە ءار تونناسىنا 100 رۋبلدەن عانا. اينالىپ كەلگەندە, ەڭ ارزان دەگەن رەسەيلىك كونتسەنترات قاراعاندىلىق ونىمنەن كەم دەگەندە ەكى ەسەگە قىمباتقا تۇسەدى ەكەن.
ەگەر كومپانيا كونتسەنتراتتىڭ 10-15 پايىزىن عانا سىرتتان تاسىسا, الاڭداماي-اق قويۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە, «ۆوستوچنايا» وبف قاراعاندى شاحتالارىنىڭ كومىرىن تۇتىنادى. بۇل جەردە ەسكەرەتىن نەگىزگى ماسەلە, سىرتتان اكەلىنەتىن كونتسەنتراتتىڭ مولشەرى جەرگىلىكتى شاحتالاردىڭ مەتاللۋرگيا كومبيناتىن قامتاماسىز ەتە الۋ جاعدايىنا بايلانىستى. «كومىر دەپارتامەنتى شاحتالارىنىڭ جۇمىسىنا قاراي سىرتتان اكەلىنەتىن كونتسەنتراتتىڭ كوكس وندىرىسىنە قاتىسۋى 100% قۇراۋى مۇمكىن», دەلىنگەن كومپانيانىڭ رەسمي مالىمدەمەسىندە.
ياعني, كومبيناتقا قاجەت كولەمدى تۇراقتى قامتاماسىز ەتىپ, رەسەيلىك جەتكىزۋشىنىڭ الدىن وراۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى كەنشىلەر ايانباۋى كەرەك دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز. جەلتوقسان ايىندا شاحتەرلەر جالاقىنى كوبەيتۋدى تالاپ ەتىپ, دۇرلىككەنى ەستەرىڭىزدە بولار. رەسەيلىك كومپانيامەن قىمبات كەلىسىمگە بارۋ سوعان وراي جاسالىپ وتىرعان كەسىر ارەكەت ەمەس پە دەگەن دە وي كەلەدى. ايتپەسە, كومىر دەپارتامەنتىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەپ تۇرعان سەگىز شاحتاسىنىڭ جەتەۋى كوكستاۋشى كومىر وندىرەدى. سەگىزىنشى «اباي» شاحتاسى ەنەرگەتيكالىق كومىر شىعارادى. كوپشىلىكتىڭ بولجاۋىنشا, شاحتالارعا جابىلۋ قاۋپى تونسە, ءبىرىنشى كەزەكتە وسى شاحتا جابىلادى. ونىڭ وزىندىك قۇنى اشىق كەن ورىندارىنان الىناتىن ونىمنەن ەكى ەسە قىمبات.
– كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل «امت» كومپانياسىنا اۋاداي قاجەت, – دەدى «قورعاۋ» كومىرشىلەر كاسىپوداعىنىڭ توراعاسى مارات ميرگايازوۆ. – رەسەيلىك كومپانيا ءوز كومىرىن بىزدەگىدەي باعامەن بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە, «راسپادسكايا» كومپانياسىنىڭ رەسۋرستارى تاۋسىلماستاي مول ەمەس, ولار كومىردى تەك بەلگىلى ءبىر مەرزىم ارالىعىندا جەتكىزىپ بەرىپ وتىرۋعا كەلىسەدى. كومىردى نوۆوكۋزنەتسكىدەن نەمەسە ءوزىمىزدىڭ شاحتالاردان جەتكىزۋگە كەتەتىن شىعىن ايىرماشىلىعى دا جەر مەن كوكتەي. سوندىقتان الاڭدايتىن ەشتەڭە جوق.
قاراعاندىدا كومىر ونەركاسىبىنىڭ ارداگەرلەرىمەن كەزدەسىپ, كاسىبي تاجىريبەلى مامان رەتىندەگى پىكىرىن ءبىلۋ قيىن شارۋا ەمەس. سونداي بىرنەشە مايتالماننىڭ سوزىنە قۇلاق اسىپ كورگەندە تۇيگەنىمىز مىناۋ: «امت» كومپانياسىنىڭ شاحتالارى جوعارى ساپالى كومىر كونتسەنتراتىن بەرۋگە قابىلەتتى. بۇل ورايدا ءوندىرىستى ءتيىستى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋدى ەستەن شىعارماۋ كەرەك. «گج» ماركالى كومىردىڭ جەتىسپەيتىنى راس. وعان سەبەپ – لاۆا تاپشىلىعى. مىسالى, «شاحتينسكايا» شاحتاسىندا بۇرىنعى سەگىز لاۆادان قازىر شاعىن بىرەۋى عانا قالعان. لەنين اتىنداعى شاحتاداعى جاعداي دا وسىنداي. مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. بارلانعان كومىر قورى 9 ملرد توننانى قۇرايدى. كەزىندە 44 ملن توننا مايلى كومىر وندىرىلگەن ەكەن. سونىمەن ءوز شاحتالارىمىز بەن بايىتۋ فابريكامىز تۇرعاندا, ماماندارىمىز باردا كومىر كونتسەنتراتىن سىرتتان ساتىپ الۋ نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟ ءبىر ەسەپتەن, ءونىم كولەمى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءوندىرىستى دامىتۋ, جەتىلدىرۋ كەرەك. ونىڭ بارىنە قىرۋار قاراجات قاجەت. 2008 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاقستان ۇكىمەتى كومىر ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ماقۇلدادى. سول تۇجىرىمدامادا قاراعاندىنىڭ كوكستاۋشى كومىرىنە دەگەن سۇرانىس 2020 جىلعا قاراي 25 ملن تونناعا دەيىن ارتادى دەپ بولجانعان ەدى. وسى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جاڭا شاحتالار سالۋ جايى دا ويلاستىرىلدى. سونىمەن قاتار «امت» اق-تىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاحتالارىندا كۇردەلى قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, الەمدىك تالاپتارعا ساي پروحودكا جانە ءوندىرىس جابدىقتارىن ساتىپ الۋ جوسپارلاندى.
الايدا ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىندا بەلگىلەنگەن مەجە الدەقايدا تومەندەتىلىپ, 2020 جىلعا قاراي وندىرىلەتىن كوكستاۋشى كومىر كولەمى 14,1 ملن توننا بولادى دەپ ناقتىلاندى.
ۇكىمەت كومىر ءوندىرىسىن ۇلعايتۋدى وسى باعىتتاعى جالعىز ءىرى كومپانيا «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋمەن», ال سۇرانىستىڭ ءوسۋىن بولات ءوندىرۋ قۋاتىن 6 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋ جوباسىمەن بايلانىستىرادى, ارينە. اتالعان تۇجىرىمدامادا باياندالعانداي, قاراعاندى كومىر باسسەينىندە جوعارى ساپالى, الەمدىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى كوكستاۋشى كومىردىڭ مول قورى بار. ولاي بولسا, «امت» اق-تىڭ باسشىلىعى وزىندە باردى وزگەدەن تاسىپ, ەكى شىعىندالىپ وتىرعانى نەسى؟! مىڭداعان ادامنىڭ تىرشىلىك كوزى بولىپ وتىرعان ءوندىرىس تاعدىرىن ءوزىم بىلەمگە سالۋعا ەشكىمنىڭ دە قۇقى جوق. ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپپاسا, ۇكىمەت قاراپ وتىرماس دەپ سەنەمىز.
قايرات ءابىلدا, «ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى