اركىم ءوزىنىڭ كورگەنىن, ەستىگەنىن, باسىنان كەشكەنىن ايتادى. مەن ءوزىمنىڭ تۋعان تورعايىمدا ءومىر كەشكەن, قالتاسىندا تاباقتاي ديپلومى بولماعانىمەن, ىنساپ پەن يماندى جوعارى قويعان قازاقتىڭ وقىماعان قاراپايىم قاريالارى جايىندا اڭگىمە قوزعاعىم كەلەدى.
جالپى كىسىلىك, ىنساپ, تۋرالىقتان تايماي, ءادىلىن ايتۋ دەگەندى قۇر ءسوز دەپ ەمەس, ءومىردىڭ ءمانى سانايتىن ادامدار قاي زاماندا دا كوپ بولماعانعا ۇقسايدى. اسىلى, تۋرالىقتى ءبىلۋ وقۋمەن ەمەس, ومىردەن توقۋمەن, تەكپەن, تاربيەمەن كەلەتىندەي. بىردە تورعايلىق قويشىباي الپىس ۇلىنىڭ اكەم الپىس بايدالى ۇلى ايتىپ ەدى دەپ جونسىزدىكتى قوش كورمەي, تۋرالىققا كەلگەندە تۋعان بالام ەدى عوي دەپ توقتالماعان كەۋدەسى داريا اقساقال جايىنداعى مىنا ءبىر وقيعانى ەسكە العانى بار.
زامانىندا بي اتانعان قىرىقمىلتىق قۇلجاباي كوپ جاساپتى. بىراق دوسمارعىن ۇركىمباي, وجان قۇدابايلارمەن قادىرلەس بولعان اتاقتى بي دە قارتايادى. ول حالىق اقىنى نۇرقان احمەتبەكوۆتىڭ «ەسىم سەرى» جىرىنداعى:
«ەسىمنىڭ مىنە وسىنداي اڭگىمەسى,
بۇل حيسسا اڭگىمەنىڭ تارجىمەسى.
ىشىندە بىرگە بولعان قۇلجاباي بي,
كەڭەستىڭ سونان قالعان كوپ جۇيەسى», دەپ جىرلاعان قۇلجاباي. سودان ءبىر كۇنى قولپاشتاعان كوپ كەلىپ: «قادىرلى بيەكە, الدىڭىزعا جۇگىنگەننىڭ بۇرا تارتىپ, جاقىنى ءۇشىن ادىلدىكتەن تايدى, قيانات جاسادى دەگەن جەرى جوق. بيلىككە دە, بىتىمگە دە ادال بولدىڭىز. بىراق جاس بولسا بىرازعا جەتتى, ەندىگى عۇمىر جەلكىلدەگەن قۇراقتاي, سىلدىراپ اققان بۇلاقتاي, توقتاۋ بەرمەس ءومىر بار, ەرتەڭگە ارتار ءۇمىت بار – جاستاردىكى. حالقىڭىز امان تۇرعاندا اتىڭىز وشپەس, ال ەندى كوزىڭىزدىڭ تىرىسىندە مىنا تەكەباي بالاڭىزعا باتاڭىزدى بەرىڭىز. وزگە ەمەس, تىزگىندى بي بالاسىنىڭ ءوزى ۇستاسىن. تەكەبايدى باس بي ەتىپ سايلايىق دەپ قولقا سالا كەلىپ وتىرمىز», دەپتى. «ەي, قاتار جۇرگەن قۇربى-قۇرداس, دوس, باۋىر, قادىرلەستەرىم-اي, قارتايعانىمدى ءوزىم دە سەزىپ, ءبىلىپ ءجۇرمىن عوي, بىراق ەلگە ءادىل بيلىك, ءادىل ءسوز ايتۋ اركىمنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيدى, سوندىقتان دا مال باعۋعا جارالعان ادامدى ەل باعۋعا قويعانىمىز قالاي بولار ەكەن؟ تەكەبايدىڭ مەنىڭ بالام ەكەنى اللاعا ايان. اسىلىندە, بالام دا بولسا تەكەباي ەل باعۋعا جارالماعان, ۇرداجىق باتىرعا لايىق مىنەزى بار, الدى-ارتىن كەڭىنەن تولعاپ كەسىمدى وي ايتار كول-كوسىر اقىلدىڭ ەمەس, شولاق وي, قۇر قيمىلدىڭ ادامى. كەشەگى اۋزى دۋالى قۇلجەكەڭنىڭ بالاسى ەدى دەگىزىپ ورنىما قالدىرىپ كەتەر بولسام ارتىمداعى قالىڭ ەل, اپىرم-اي, قۇلجەكەڭنىڭ مىناسى نە قىلعانى, ەل بيلەۋدى كىرەسىلى-شىعاسىلى اقىلى بار بالاسىنا بەرگەنى نەسى دەسە نە دەيمىن؟ بولماس, بولماس», دەپ باسىن شايقاپتى. كەۋ-كەۋلەگەن جۇرتشىلىق: «قاسقا ايعىردان, قاسقا بولماسا دا, قۇرىعاندا توبەل ق ۇلىن تۋادى دەگەن, قۇلجەكە. ەڭ بولماعاندا ەستىگەنى مەن كورگەنىن ىستەر, ريزاشىلىعىڭىزدى بەرىڭىز», دەپ جىك-جاپار بولىپتى. سودان قولقالاعان ەل قويسىن با, بي دە كوپكە جىعىلىپ, تەكەبايدى بي سايلاماققا جيىنعا جونەلىپتى.
ارالارىندا سايلاۋعا تۇسەر تەپسە تەمىر ۇزەتىن, تەگەۋرىندى بي بولادى دەگەن جاسى بار, قۇلجابايداي تۋرالىقتان تايماس, اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى توبە ءبيى بار ۇلكەن توپ كەلە جاتسا, الدارىنان ابالاعان اۋىلدىڭ كوپ ءيتى ءۇرىپ شىعىپتى. سول كەزدە توبە بي بولادى, تورىمىزگە شىعىپ بيلىگىن ايتادى دەپ ءۇمىت ارتىپ كەلە جاتقان «باتىر» تۋعان تەكەباي اتتى بوربايعا سالىپ جىبەرىپ يتتەردى قۋا جونەلسە كەرەك. كوپتىڭ دەگەنىنە باعىنىپ, ەلىرمە سوزگە بەكەر ەردىم-اۋ دەپ ارەڭ كەلە جاتقان قۇلجەكەڭ «ال جىگىتتەر, يت قۋعان تەكەبايدى كوزدەرىڭ كوردى, ەندى ماعان ايتاتىن سوزدەرىڭ بار ما؟» دەپ اتىنىڭ باسىن كەرى بۇرعان ەكەن.
بۇگىندە تورعاي دالاسىندا تۋرالىقتان تايماعان سول ءبيدىڭ اتىندا قۇلجاباي سەڭگىرى دەگەن بيىك بار. الىستان مەنمۇندالاعان سەڭگىر كىسىلىككە قويىلعان بەلگىدەي كورىنەدى.
تاعى ءبىر مىسال. كەڭەس وكىمەتىنىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان شاعى. كوپكە سىيلى, ەل قۇرمەت تۇتقان ءبىر اقساقالدىڭ بالاسى اۋدان كولەمىندەگى اقشالى مەكەمەنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ەكەن. قولىندا بيلىگى بار بالاسىنىڭ ويدى ورىپ, قىردى قىرىپ, كۇندىز-ءتۇنى ۇيىنە انا-مىنانى اكەلىپ جۇرگەنىن كورگەن اكە ءبىر كۇنى بالاسىن قاسىنا شاقىرىپتى. «بالام, وسى سەن جۇتقان جۇتامايدى دەگەن ويدا ءجۇرسىڭ-اۋ. جانە جۇتقاندا دا بايقايمىن, ارانىڭدى اشىپ, اقشا ما, مال ما تالعامايسىڭ-اۋ. وڭەشىڭنەن وتكەنىنىڭ نە ەكەنىن قارامايتىن كۇيگە جەتتىڭ بىلەم, ماشينا, تراكتور دەمەي قىلعىتا بەرەسىڭ, قاقالام دەيتىن وي كىرىپ شىقپايتىن سياقتى. تورىمنەن كورىم جاقىن, ەندى كارىلىكتەن جاعىم ءتۇسىپ, تايانىپ وتىرعاندا انا جاققا بىرەۋدىڭ اقىسىنا كەلگەن تاماقتان اس ءىشتىم دەپ بارايىن با؟ بايقا, بالام, مەن بىلسەم, مىنا وكىمەتىڭ دە, قۇداي دا سەمىرتىپ بارىپ سوياتىن», دەپتى.
قازىر تۋعان بالاسىن وسىلاي تەزگە سالاتىن قاريالار تابىلار ما ەكەن؟ داستارقانعا قويىلعان استا-توك استىڭ, ەگەر ناقاقتان توگىلگەن بولسا كوزدەن اققان جاستىڭ, اققان سۋ, جۇتقان اۋا, ەگىلگەن ەگىن, جيىلعان استىق, بارلىق نەسىبە-ريزىقتىڭ دا سۇراۋى بارلىعى انىق. سونى ەسكە سالىپ, تۋرالىعىن ايتار كىسىلىك قياپاتتى بويىنا جيعان قاريالار ازايعانداي.
انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»