قازاقستاندا نەكە قيۋ سانى ازايىپ, اجىراسۋ فاكتىلەرى كوبەيىپ, ۇيلەنۋدىڭ ورتا جاسى ۇزارىپ كەلەدى. سەنبەيسىز بە؟ دەرەككە سۇيەنەيىك. «احاج تىركەۋ پۋنكتى» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2013 جىلى 167 411 نەكە قيىلىپ, 51 305 جۇپتىڭ زاڭدى نەكەسى بۇزىلعان ەكەن.
اتالعان كورسەتكىشتەر جىل سايىن ناشارلاپ, 2017 جىلى 141 785 جاڭا شاڭىراق پايدا بولىپ, 54 948 نەكە ءساتسىز اياقتالىپتى. بار بولعانى ءتورت جىل ىشىندە نەكەلەسۋ سانى 26 مىڭعا ازايسا, اجىراسۋدىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 31%-دان 39%-عا ارتقان. وتباسىلى بولۋدىڭ ورتا جاسى دا ءبىر ورنىندا تۇرماي, 1 جىلعا كەيىنگە شەگەرىلگەن. 2013-2014 جىلدارى جىگىتتەر 28 جاستا ۇيلەنىپ, قىزدارىمىز 25 جاستا تۇرمىس قۇرسا, وتكەن جىلى ۇيلەنۋدىڭ ورتا جاسى ەرلەر ءۇشىن 29, ايەلدەر ءۇشىن 26 جاس بولعان ەكەن.
ادەتتە وسى ماسەلە قوزعالعاندا اعا بۋىن وكىلدەرى بىردەن تاربيە نەگىزدەرىنىڭ شايقالۋىن ايتادى. جىگىتتەردىڭ بۇزىقتىعىنا, يا السىزدىگىنە توزىمدىلىكپەن قارايتىن ءبىزدىڭ قوعام كوبىنە قىرىق ۇيدەن «تىيىلماعان» قىزدارىمىزدى سىناپ-مىنەپ جاتادى. ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت, قامقورلىق, ەڭبەكقورلىق, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن بىرگە ارقالاۋ سەكىلدى ناقىلداردىڭ توڭىرەگىندەگى اڭگىمە بولسا, بۇل ويدى ورىندى دەپ بىلەمىز. الايدا ءبىزدىڭ كورەتىنىمىز, سانى جوق سالىستىرۋلار مەن سوگۋلەر: سەنىڭ جاسىڭدا ءبىز ويتپەگەنبىز, بۇيتپەگەنبىز, ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىزدا بۇلاي بولماعان, سەندەردە قازىر بارلىق جاعداي بار جانە تاعىسىن-تاعى. بۇل ءۋاجدىڭ دۇرىستىعىنا كۇمان كەلتىرمەيمىز, دەگەنمەن جوعارىدا اتالعان ترەندتەر بۇگىنگى دامىعان قوعامنىڭ بارىنە ءتان ەكەندىگىن ءبىر ءسات ەسكەرسەك دەيمىز.
جاستار نەلىكتەن ۇيلەنۋگە اسىقپايدى؟ نەكەگە تۇرعان سوڭ, نە سەبەپتى ايىرىلىسادى؟ تاريحقا ۇڭىلسەك, نەكەگە تۇرۋ, بالالى-شاعالى بولۋ تۇرمىستىق تۇرعىدا ءتيىمدى بولعان. ەر ايەلگە, ايەل ەرگە مۇقتاج بولدى. وتاعاسى مال تابادى, بايبىشە وشاق قاسىندا, ۇلدار – شارۋاعا جارايتىن قوسىمشا جۇمىس كۇشى, قىزدار – اناسىنا كومەكشى. حح عاسىردا وتىرىقشىلىق پايدا بولىپ, قالادا تۇرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعانىمەن, اتالعان الەۋمەتتىك ۇلگى قاتتى وزگەرە قويمادى.
ليبەرالدى قۇندىلىقتار كەڭىنەن ناسيحاتتالعان ءححى عاسىردا ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى ارتتى. سونىمەن قاتار تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ اسەرىنەن ەرلەردىڭ دە ايەلدەرگە دەگەن تۇرمىستىق مۇقتاجدىعى ازايدى. ءدال بۇگىنگى قوعامدا جىگىتكە تاماق ىستەيتىن, كيىم جۋاتىن, ءۇي جينايتىن, سيىر ساۋىپ, ءسۇت قايناتاتىن «ارنايى ادام» اسا قاجەت ەمەس. قىزدارىمىز دا قارجىلىق تۇرعىدا تاۋەلسىز بولا باستادى. ەرلەرمەن بىردەي جالاقى الادى, بىردەي كولىك ءمىنىپ, بىردەي ەل ارالايدى. ولار دا قارا كۇشكە زار ەمەس, اقشا بولسا كەز كەلگەن قىزمەتتى ساتىپ الا الادى.
مانسابى ءجۇرىپ تۇرعان, پاتەرى مەن قىمبات كولىگى بار 28-30 جاستاعى بويداق جىگىت پەن قىزدى ەلەستەتىپ كورەلىك. قىمبات كيىمىن كيىپ, باعالى زاتتارىن تاعىپ قۇنى جوعارى كولىگىمەن جۇمىسىنا بارىپ, كەشكە ۇيىنە كەلەدى دە, ودان ءارى جاقىن دوستارىمەن قىدىرىپ, ساۋىق قۇرادى. دەمالىستا ۇيقىسىن قاندىرىپ, كينو كورىپ, تۋىستارىن ىزدەيدى. ءوز ۋاقىتى وزىنە تاۋەلدى. جاعدايى جاقسى مۇنداي ادامعا وتباسىن قۇرۋ قوسىمشا جۇك, جايسىزدىق بولىپ كورىنەدى. سانالى تۇردە ۇيلەنۋدى دۇرىس كورەدى, بالا سۇيگىسى كەلەدى, جۇرت قاتارلى بولعىسى كەلەدى, بىراق بەيسانالى تۇردە مۇنىڭ ءبارىن كەيىنگە شەگەرە بەرەدى. ويتكەنى سول جاعدايى ونىڭ كوڭىلىنەن شىعادى, ول ونى وزگەرتۋگە قاتتى ىنتالى ەمەس.
ۇيلەنگىسى كەلمەيتىندەردىڭ جايى تۇسىنىكتى دەلىك, ال ۇيلەنىپ الىپ اجىراساتىندارعا نە كورىندى دەۋىڭىز مۇمكىن. الاڭداۋىڭىزدىڭ ءجونى بار, سەبەبى بۇگىندە ءاربىر 3 نەكەنىڭ بىرەۋى ايىرىلىسۋمەن اياقتالۋدا. الەۋمەتتىك جانە تۇرمىستىق سەبەپتەردەن بولەك, بۇل جەردە دە قۇندىلىقتار قاقتىعىسى بايقالادى. ليبەرالدىق قۇندىلىقتار بارىنە بىردەي كەلە قويمادى. كەشەگى ۇستانىمدارمەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان جاستار بۇرىنعى وتباسىلىق رولدەردى قابىلداپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. دەگەنمەن جاڭا زامانعا جىلدام بەيىمدەلگەن, بىراق اتا-انا مەن قوعام قىسىمىنىڭ اسەرىنەن اسىعىس ۇيلەنەتىندەر دە از ەمەس. ونىڭ ۇستىنە جاستاردىڭ ءبارى بىردەي وتباسىلىق ومىرگە دايىن بولا بەرمەيدى: كوبى ۇيلەنۋدىڭ تەك جاعىمدى جاقتارىن ەلەستەتىپ, اۋىرتپالىقتارىنا ويشا دايىندالا قويمايدى. وسىنىڭ اسەرىنەن ۇيلەنگەن سوڭ كوگنيتيۆتى ديسسونانس بولىپ, تۇرمىستىق قيىنشىلىقتارعا شىداماعان جاستار ەكى جاققا كەتىپ جاتىر.
كەشەگى قوعامنىڭ ادامدارى تۇگەلدەي تاربيەلى, ءبارى بىردەي وتباسىلىق ومىرگە دايىن بولدى دەمەس بۇرىن, ءبىر جايتتى قاپەردە ۇستاعانىمىز ورىندى. ەگەر سول كەزدىڭ جاستارىندا بۇگىنگى ءبىلىم مەن مۇمكىندىكتەر بولعاندا, جاعداي قالاي بولار ەدى؟ كۇيەۋىنەن وڭباي تاياق جەپ, ەلىنە بارۋدى ۇيات ساناعان تالاي ايەلدەر تاعدىردىڭ جازعانىنا كونۋگە ءماجبۇر بولدى ەمەس پە؟ جوعارى ءبىلىمى بولىپ, ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز ءوزىن اسىراي الاتىن جاعدايى بولعاندا قازىر ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولىپ وتىرعان اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ ءومىرى قالاي بولار ەدى؟ قالاي دەگەندە دە, زامان وزگەردى جانە سوعان سايكەس قۇندىلىقتار دا جاڭارۋدا. سوندىقتان نەكە ماسەلەسىن رەتتەۋدەگى قوعامنىڭ تالابى مەن مەملەكەتتىڭ ساياساتىن دا جاڭا قۇندىلىقتارعا قاراي بەيىمدەگەن ءجون سەكىلدى.
دارحان ومىربەك, «ەگەمەن قازاقستان»