«سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان»

بايقاساڭىز, بۇل بۇگىنگى كۇنگە ساي ايتىلعان با دەرسىز. ويتكەنى بۇل ءسوزدىڭ ءمانى قولىنان ءىس كەلەتىن ادامدى شەتتەتىپ, امالىن اسىرعان ادامدى بيلىككە وتىرعىزۋ. راسى كەرەك, قازىر اينالاڭىزعا قاراساڭىز, قوعامىمىز وسىنداي كۇي كەشىپ جاتقانداي. ارينە جەكە باستىڭ مۇددەسىن عانا كوزدەيتىن ادامنىڭ نيەتى كوپشىلىكتىڭ قامىن كۇيتتەۋمەن ەشۋاقىتتا ۇشتاس­پايتىنى انىق. سوندىقتان «كىسى­سى بىل­گەن» ادامنان جاقسىلىق شىق­پاي­تى­نى راس.

حالىق ماقالى دا وسىنى راس­تاعانداي: «جاقسى ادام اتقا مىنسە جاراسادى. جامان ادام اتقا مىنسە اداسادى» دەيدى. ال اداسىپ جاتقاندار از ەمەس. بىراق مۇنى ات ۇستىندە وتىرعان ادامنىڭ اڭعارا قويۋى قيىن. ول «مەن بىلەتىن بولعاندىقتان, كەرەك بولعاندىقتان مەنى اتقا وتىرعىزدى» دەيدى. ءسويتىپ ەكى كوزى تۇمشالانادى. تەك تالاي جاندى جازعىرىپ, جازىقسىز جازا­لاپ بارىپ, بولارى بولىپ بوياۋى سىڭگەندە عانا مۇنى ورىنتاققا وتىر­عىز­عان «كىسىسىنىڭ ايلالىعى» قا­تە­لىككە ۇرىن­دىرعانىن جوعارى جاق بايقاۋى مۇمكىن. 

سوندايدا امالسىز «ەشتەن كەش جاقسى» دەيسىز. جانە وسىنداي قاتە­لىك­تەردىڭ ءبارىن اۋەلى حالىق كو­رىپ, بايقاپ قوياتىنى كوڭىلگە مەدەت. سون­دىقتان ول جايلى اڭگىمە الدىمەن اننان-مۇننان قىلتيىپ, ايتىلىپ قالىپ جاتادى. ايتسە دە ونىڭ دەر كەزىندە نازارعا الىنا قويمايتىنى كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتادى. ايتپەسە مۇنى دەر كەزىندە اڭعارىپ, سول كەزدە ءىس باسىنا كەلگەن ء«ىسىنىڭ تۇزۋلىگىنەن» جەتىستىككە جەتكىزە الاتىن, ياعني ەل قامىن كۇيتتەيتىن جاننىڭ پايداسى كوپ بولار ەدى. سوندا ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ «جاقسىعا ەشكىمنىڭ دە جاتتىعى جوق, كورەدى ءبارىن دە ءوز بالاسىنداي» دەگەنىندەي, وعان ورتاق ماقساتقا قول جەتكىزۋدە الالاماۋ, جانىنا جاقپاعانداردى جاقتىرماۋ جات بولار ەدى. ونداي ادام جۇرتتىڭ ىرىسىنا اينالارى دا ءسوزسىز. ال «كىسىسىنىڭ» ايتقانىمەن تىزگىنگە يە بولىپ, سوسىن نە ىستەسەم دە ەركىمدە دەيتىندەردىڭ وڭباي سۇرىنگەنى بار.

تاۋەلسىزدىك العالى بەرى تەرىس ىسىمەن ەلدى قاقساتقان قانشاما شەنەۋنىك ۇستالدى. ابىرويسىزدىققا ۇشىرادى. ارالارىندا كىم جوق دەيسىز. سولاردىڭ دەنى «كوكەسىنىڭ كەرەمەتتىگىنەن» كەۋدە كەرگەندەر. مۇندايلاردىڭ قولىنا بيلىك تىزگىنى تيسە, وزدەرىنىڭ كىم ەكەندىكتەرىن شىنايى تۇردە كورسەتەدى دەيدى ساراپشىلار. راس ءسوز. ويتكەنى بەلگىلى ءبىر ىسكە جەتە كاسىپتەنبەگەن, ونىڭ قىر-سىرىن بىلە قويماعان ادامعا الگى تۇڭعيىعى تانىس ەمەس ماماندىقتى كەنەتتەن يىعىنا جۇكتەر بولسا, سول ساتتە-اق ونىڭ ءوزىن ءوزى ۇستاۋى, مىنەز-قۇلقى, ارەكەتى بىردەن وزگەرەدى ەكەن. جاقسى جاققا وزگەرسە ءبىر ءسارى عوي.

ءىس بارىسىن بىلمەگەندىكتەن اداساتىن كورىنەدى. بۇعان ساراپشىلار ناقتى مىسال دا كەلتىرەدى. 1971 جىلى پسيحولوگ ف.زيمباردو تاۋەلدى ادامدار مەن قولىندا بيلىگى بار ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتىن سىناپ كورگىسى كەلەدى. ول ءۇشىن ستەندفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنت-ەرىكتىلەرىن ەكى توپقا: ۇستالعاندار مەن قاراۋىلدارعا بولەدى. ناتيجەسىندە باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ «تۇرمەگە» قامالعاندار مەن ولاردى كۇزەتەتىن, قاراۋىلدايتىن «ايداۋىلدار» پايدا بولادى.

سوندا وسى تاجىريبە بارىسىندا پسيحولوگ كۇزەتشىلەردىڭ بويىنان قاتىگەزدىك كورىنىستەرىن بايقاسا, قاماۋداعىلاردان كەرىسىنشە, قاۋقارسىزدىق پەن ساعى سىنعاندىق كورىنىستەرىن بايقايدى. بۇدان كەيىن زيمباردو سىناقتى دوعارا قويادى. ويتكەنى ەكى توپتىڭ ارەكەتىنەن قاۋىپتى نىشاندار اشىق اڭعارىلا باستاعان. مىنە, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ زاڭگەر­لەرى ىزگىلىك قاعيداسىن دامىتۋ, قىل­مىس­­تىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ كەرەك دەپ ايتقاندا, ءار سالانىڭ بىلىكتى ءوز مامانى بولۋى قاجەتتىگىن العا تارتادى. بىلىكسىزدىك, ءىس بارىسىن جەتە بىلمەۋ وكىنىشكە سوقتىرادى.

زاڭدى ءبىلىپ قويۋ جەتكىلىكسىز, ونىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ادامگەرشىلىك قاعيدالاردىڭ ۇشتاستىرىلۋىنا جول اشاتىن ىزگىلىك قاجەت. ايتپەسە ستۋدەنت بىردەن تاجى­ري­بەلى زاڭگەر, ءتىل مامانى – حيرۋرگ, اگرونوم – ۇشقىش, قۇرىلىسشى, ءتىس دا­رىگەرى بولىپ ءىستى تىندىرا سالمايدى. بىراق قولىنان ءىس كەلمەسە دە «كىسىسىنىڭ كومە­گىمەن» بارىپ, تۇنىق سۋدى لايلاپ جاتقاندار بار عوي. سوندا حالىق اراسىندا دەنساۋلىق سالاسىنا, ءبىلىم سالاسىنا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ايتىلاتىن اڭگىمەلەر وزەگىندە وتىرىك جوق-اۋ دەپ ويلاناسىز. نەبىر سالالاردىڭ باسشىلارى ايتتى دەگەن كۇلكىلى اڭگىمەلەر دە تۋىنداپ جات­قان جايى بار.

سونىڭ نەگىزى اباي اتا­مىز­دىڭ «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان» دەگەن سوزىنە ءمان بەر­مەي, ءوز كەتىگىن تابا الماۋىندا-اۋ شا­ماسى.

الەكساندر تاسبولات, «ەگەمەن قازاقستان»