بۇگىن ۇكىمەتتە قانداي ماسەلەلەر تالقىلاندى؟

ەكونوميكالىق ساياسات قانداي بولماق؟

جيىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ بيىلعى جىلعا ارنالعان نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ پەن ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ باياندادى. ت.سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمدەمە جوباسى جۇرتتى ەلىمىزدىڭ ماكروەكونوميكالىق جانە اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ 2018 جىلعا ارنالعان باسىمدىقتارى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. وندا ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, قولايلى بيزنەس احۋالدى قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكانى تسيفرلاندىرا وتىرىپ دامىتۋ, كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعىتتارى بار.

مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك جۇرگىزەتىن ەكونوميكالىق ساياسات جىلدىڭ سوڭىندا ينفلياتسيا دەڭگەيىن 5,0-7,0 پايىز دالىزىندە قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. وسى ماقساتتى قامتاماسىز ەتۋ ينفلياتسيانى 2020 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 4 پايىزعا دەيىن بىرتىندەپ تومەندەتۋگە مۇمكىندىك جاسايدى دەپ بولجانعان.

«ۇكىمەت ازىق-ت ۇلىك جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار باعالارىنىڭ, مونوپوليستەر قىزمەتتەرى تاريفتەرىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋدى باستى نازاردا ۇستايدى, سونداي-اق جاساندى تاپشىلىق, باعاعا اۋىزبايلاستىق جانە جوسىقسىز باسەكە قۇرۋ مۇمكىندىگى جويىلادى», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

بيۋدجەت ساياساتى 2018 جىلى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن دامىتۋعا جانە مەملەكەتتىك قارجى تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا جاردەمدەسۋگە باعىتتالادى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى تولىق كولەمدە ورىندالاتىن بولادى. ال ەكونوميكا سالالارىن دامىتۋ ماقساتىندا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوباسىنىڭ جوبالىق قۋاتىنا شىعۋدى قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەر ۇلەسىن ۇلعايتۋ ارقىلى يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى جالعاسادى. ياعني, 3D-پرينتينگ, Big data جانە بۇلتتى تەحنولوگيالار سياقتى «يندۋستريا 4.0.» ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋدى ىنتالاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلمەك.

2018 جىلى يننوۆاتسيالارعا, تەحنولوگيالار ترانسفەرتىنە جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىن تسيفرلاندىرۋعا جاردەم بەرۋگە نازار اۋدارا وتىرىپ, «تسيفرلى ءداۋىر» ونەركاسىبىنىڭ قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءۇشىنشى بەسجىلدىعىن ازىرلەۋ باستالادى.

اگروونەركاسىپتىك كەشەندە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسىن ودان ءارى دامىتۋ ەسەبىنەن, ەگىس الاڭدارى قۇرىلىمىنىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋىن جانە قايتا وڭدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ەكسپورتىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسادى. سونداي-اق كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ودان ءارى دامۋىنا «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋ ىقپال ەتەتىن بولادى.

اوك-ءتى تسيفرلاندىرۋ قالاي جۇزەگە اسادى؟

ۇكىمەت وتىرىسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىن تسيفرلاندىرۋ بارىسى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان ەۆنيەۆ باياندادى. ا.ەۆنيەۆتىڭ ايتۋىنشا, اوك-ءتى تسيفرلاندىرۋدىڭ ماقساتى – تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە بيزنەستى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ات-شەشىمدەردى دامىتۋعا تارتۋ ارقىلى ونىمدىلىك پەن تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ.

اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماقساتىندا بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تسيفرلاندىرۋ كەڭسەسىن قۇرعان. ال قازىردىڭ وزىندە بۇل سالادا ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق قاۋىپسىزدىك, استىق قولحاتتارى, نەسيەلىك وتىنىمدەردى جيناۋ جانە باسقارۋ جۇيەسى, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىنىڭ ەسەبى, مالدى, ونىڭ ىشىندە اسىل تۇقىمدى مالدى ەسەپكە الۋ, سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ سياقتى ۇردىستەر اۆتوماتتاندىرىلعان. جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 101 مەملەكەتتىك قىزمەت ءتۇرىن كورسەتەدى ەكەن, ونىڭ ىشىندە بۇگىندە كورسەتىلەتىن 62 مەملەكەتتىك قىزمەت ءىشىنارا اۆتوماتتاندىرىلعان. الداعى ەكى جىلدا 89 مەملەكەتتىك قىزمەت تولىق اۆتوماتتاندىرىلادى دەپ كوزدەلگەن.

وتكەن جىلى نەسيە مەن ليزينگ الۋعا ارنالعان وتىنىمدەردى ەلەكتروندى تۇردە قابىلداۋ ىسكە اسىرىلدى. سونداي-اق وتىنىمدەردى ۋاقىتىلى قاراۋدى باقىلاۋ قامتاماسىز ەتىلگەن. بيىل سۋبسيديالاۋدىڭ 10 باعىتى بويىنشا, 2019 جىلى قالعان باعىتتار بويىنشا تولىق اۆتوماتتاندىرۋ ىسكە اسىرىلماق. بۇل وتىنىمدەردى قاراۋ مەرزىمىن ورتا ەسەپپەن 2,5 ەسەگە قىسقارتىپ, سىبايلاس جەمقورلىق قاۋىپتەرىن تومەندەتەدى, دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

ا.ەۆنيەۆتىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلاندىرۋ سالاعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن جاڭا قارجى قۇرالىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءۇشىن ءتيىستى زاڭنامالىق اكتى قابىلدانعاننان كەيىن 2019 جىلدان باستاپ ەلەكتروندى اگرارلىق قولحاتتار ەنگىزىلەدى. 2018 جىلى جۇيەنى دامىتۋ اياسىندا قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا شەتەلدىك ساتىپ الۋشىلاردىڭ استىقتى ساتىپ الۋعا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن «بلوكچەين» تەحنولوگياسى, استىق تاسىعىشقا ونلاين-تاپسىرىس بەرۋ, ونلاين-ترەيدينگ جۇيەلەرى ەنگىزىلەتىن بولادى. 2020 جىلدان باستاپ ەلەكتروندى ساۋدانى تولىق فورماتتا ەنگىزۋ جوسپارلانعان.

سالانى تسيفرلاندىرۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان شارالار تۋرالى جيىندا ودان ءارى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ باياندادى. مينيستر 2021 جىلعا قاراي 19 970 شاقىرىم تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىلەرىن ورناتىپ, 1249 ەلدى مەكەندى جوعارى جىلدامدىقتاعى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇدان وزگە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى جىلدامداتۋ اسا ماڭىزدى ءىس بولىپ وتىرعانىن, بۇل باعىتتاعى وڭ قادامنىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن مامانداردى تسيفرلى تەحنولوگيالار بويىنشا جاپپاي وقىتۋ ەكەنىن جەتكىزدى.

اگرارلىق سالانى اقپاراتتاندىرۋ جايىندا سونداي-اق «قازاگرو» حولدينگى باسقارماسىنىڭ توراعاسى نۇرلىبەك مالەلوۆ, قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, «اميران» قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى زاۋىتىنىڭ باس ديرەكتورى جانگەلدى ءابجاپپاروۆ, «اتامەكەن اگرو» اق ديرەكتورى كەنتال يسلاموۆ ءسوز سويلەدى. ماسەلەنى تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعىن ەكونوميكانىڭ درايۆەرى رەتىندە اتاپ كورسەتكەنىن ەسكە سالدى. اتالعان مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اگروونەركاسىپ كەشەنىن جوعارى تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق سەكتورعا اينالدىرۋ كەرەك. پرەمەر-مينيستر اوك-ءتى تسيفرلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن قايتا قاراۋدى, سونداي-اق 2020 جىلعا قاراي «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس جول كارتاسىنا ەنگىزىلگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.

باسەكەلەستىكتى قالاي دامىتامىز؟

 ۇكىمەت وتىرىسىندا سونداي-اق ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جايى تالقىلاندى. بۇل رەتتە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ت.سۇلەيمەنوۆ پەن «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ا. مىرزاحمەتوۆ بايانداما جاسادى. ءمالىم بولعانداي, 2017 جىلى باسەكەلەستىككە كەدەرگى كەلتىرەتىن نورمالاردى انىقتاۋ تۇرعىسىنان 108 زاڭ مەن 972 زاڭعا تاۋەلدى اكتىگە رەۆيزيا جۇرگىزىلگەن. كورسەتىلگەن زاڭنامالىق اكتىلەرگە جۇرگىزىلگەن رەۆيزيا ناتيجەسىندە باسەكەلەستىككە كەدەرگى كەلتىرەتىن 144 نورما انىقتالعان.

2016 جىلى قازاقستاننىڭ مونوپولياعا قارسى ورگانى ەىدۇ-نىڭ باسەكەلەستىك جونىندەگى كوميتەتىنە قاتىسۋشى رەتىندە قابىلدانعانى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى بيىل قازاقستاننىڭ مونوپولياعا قارسى زاڭناماسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ پراكتيكالىق قولدانىلۋىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا ەىۇد ساراپشىلارىنىڭ ەلىمىزگە ساپارى جوسپارلانىپ وتىر. ال 2019 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسەكەلەستىك زاڭناماسى مەن ساياساتىنا اۋقىمدى شولۋ جۇرگىزىلەدى.

وليمپيادا ويىندارىنا دايىندىق قالاي؟

وتىرىستا سونىمەن قاتار ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن وڭتۇستىك كورەيانىڭ پحەنچحان قالاسىندا باستالاتىن ءXXIىى قىسقى وليمپيادا ويىندارىنا ەل سپورتشىلارىنىڭ دايىندىعى تۋرالى ءسوز بولدى. دايىندىق بارىسى تۋرالى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى باياندادى. وليمپيادا ويىندارى 2018 جىلدىڭ 9-25 اقپانى ارالىعىندا وتەدى. الەمنىڭ 80-گە جۋىق ەلىنەن 5000-نان استام سپورتشى مەن رەسمي تۇلعالار قاتىسادى دەپ جوسپارلانعان. ا.مۇحامەدي ۇلى اتاپ وتكەندەي, الداعى وليمپيادا ويىندارىنا ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇرامانىڭ 9 سپورت ءتۇرى بويىنشا 57 ليتسەنزياسى بار.

مينيستر وليمپيادا ويىندارىنىڭ باستالۋىنا دەيىن قىسقى سپورت تۇرلەرى بويىنشا ۇلتتىق كوماندالار وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىمەن جانە ليتسەنزيالىق جارىستارعا قاتىسۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن ايتىپ ءوتتى. جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە سپورتشىلاردى ساپالى قۇرالدارمەن جانە جابدىقپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى شەشىلگەن.

«وليمپيادالىق دەلەگاتسيا الدىنداعى مىندەت – سوچيدەگى وليمپيادا ويىندارىنىڭ قورىتىندىسىنان تومەن ەمەس ناتيجە كورسەتۋ», دەدى ا.مۇحامەدي ۇلى.

دينارا بىتىك, «ەگەمەن قازاقستان»