ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا «كول-كوسىر مۇنايدىڭ» ءداۋىرى اياقتالىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەلىمىزگە دامۋدىڭ جاڭا ساپاسىنىڭ قاجەتتىگىنە توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى «وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن كەڭىنەن تارتىپ, تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى زامان تالابىنا ساي ۋتيليزاتسيالاۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ كەرەك», دەپ جۇكتەگەن مىندەت شىعىس قازاقستاندا قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا؟ بۇل رەتتە ازىرگە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى دەۋگە كەلمەس. دەگەنمەن دە قوزعالىس, العا جىلجۋ بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
6 شاعىن كاسىپورىن قالدىق قابىلدايدى
وسكەمەندەگى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ورتالىعىنىڭ بىزگە ۇسىنعان مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازىر وبلىستا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى جيناۋمەن جانە قايتا وڭدەۋمەن شۇعىلدانىپ جاتقان 6 شاعىن كاسىپورىن بار. ونىڭ تورتەۋى پلاستيك قالدىقتاردى, ەكەۋى ماكۋلاتۋرانى قابىلدايدى. جاقىندا ءبىز پلاستيك قالدىقتاردى قابىلدايتىن ءتورت شاعىن كاسىپورىننىڭ ءبىرى «ەكوۆوستوك-ليدەر» كومپانياسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ قايتتىق. وسكەمەندە ورىن تەپكەن بۇل كومپانيا ءوز جۇمىسىن اۋەلدە ماكۋلاتۋرا جيناۋدان باستاعانىمەن قازىر پلاستيك زاتتاردى دا قابىلداپ, ءونىم كولەمىن كۇننەن كۇنگە ۇلعايتىپ كەلەدى. باستاپقىدا ايىنا 20 توننا ماكۋلاتۋرا جيناعان كومپانيا بۇگىندە بۇل كورسەتكىشتى 100 تونناعا دەيىن جەتكىزىپتى. الايدا «ەكوۆوستوك-ليدەر» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى دينارا اكىمجانوۆا مۇنىڭ ءوزى از ەكەنىن ايتادى. كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرى قازىر قاعاز بەن پلاستيك شولمەكتەردى مەكەمەلەردى ارالاپ اۋپىرىمدەپ جيناپ ءجۇر. وزدەرى اكەلىپ تاپسىراتىن مەكەمەلەر دە بار ەكەن. كومپانيا قاعاز ونىمدەرىنىڭ كەلىسىن 20, پلاستيك شولمەكتەردىڭ كەلىسىن 25 تەڭگەدەن قابىلدايدى. ياعني وسكەمەننىڭ كەز كەلگەن تۇرعىنى بوس پلاستيك شولمەكتەر مەن قاعازداردى قوقىس جاشىگىنە لاقتىرماي وسى مەكەمەگە وتكىزۋىنە بولادى. الايدا شاھار تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى مۇنى بىلمەگەندىكتەن, بىلسە دە اكەلۋگە ەرىنەتىندىكتەن كاسىپورىن ماكۋلاتۋرا مەن پلاستيك شولمەكتەردى جيناۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنداعى ۇيلەردىڭ اۋلاسىنا ءوز كۇشتەرىمەن 28 ەكوكونتەينەر ورناتىپتى. الداعى ۋاقىتتا قالا بويىنشا قاعاز قابىلدايتىن 30, شولمەك قابىلدايتىن 30 ەكوكونتەينەر قويۋدى جوسپارلاپ وتىر. ء«بىز وسكەمەندەگى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ورتالىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قالاعا قانشا كولەمدە قاعاز كەلەتىنىن, ونىڭ قايدا كەتەتىنىنە ساراپتاما جاسادىق. سوندا كوز جەتكىزگەنىمىز, شاھارداعى قاعازدىڭ 8-10 پايىزىن عانا ءبىز جيناپ الادى ەكەنبىز. قالعانى قوقىسقا كەتەدى. قالا تۇرعىندارى مەن مەكەمەلەردەن, بازارلاردان جينالعان ءونىمدى وتكىزۋ تۇرعىسىندا ماسەلە جوق. ءبىز قازىر كارتوندى ومبىداعى زاۋىتقا, قاعازدار مەن كىتاپتاردى الماتىعا وتكىزىپ جاتىرمىز. جينالعان پلاستيكتەردى ءالى ساۋداعا شىعارعان جوقپىز. ماسەلە – قاعاز بەن پلاستيك ونىمدەردى جيناۋدا بولىپ تۇر. ەكوكونتەينەرلەر سانىن كوبەيتۋ ماسەلەسىن وبلىس پەن قالا اكىمدىكتەرىنىڭ الدىنا قويعانبىز. جالپى, ءبىز قالاداعى بارلىق قوقىس الاڭدارىنا ەكوكونتەينەرلەر قويعىمىز كەلەدى. بىراق ازىرگە بۇعان شامامىز كەلمەي جاتىر. وسى رەتتە قالا اكىمدىگى دەمەۋشىلەر تابۋعا جاردەمدەسسە دەيمىز. بولاشاقتا جيناۋمەن عانا شەكتەلمەي, تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدى قولعا العىمىز كەلەدى. بىراق ول ءۇشىن جيناۋ كولەمىن ۇلعايتىپ, اياقتان قاز تۇرىپ الۋىمىز كەرەك», دەگەن كومپانيا ديرەكتورى قالاداعى سوت, پوليتسيا, باسقا دا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن شىعىپ, ورتەلىپ جاتقان قاعازداردى وزدەرىنە الىپ, ءارى قاراي قايتا وڭدەۋگە نيەتتى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى.
قالاعا ورناتىلىپ جاتقان ەكوكونتەينەرلەردى كومپانيانىڭ وزدەرى جاسايدى. ءبىر كونتەينەردىڭ باعاسى – 30 مىڭ تەڭگە. دينارا اكىمجانوۆا قازىرگى ۋاقىتتا شاھارداعى مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان ەكوكونتەينەرلەردى ورناتۋ جونىندە ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتقانىن ايتادى. ءبىر بايقاعانىمىز, «ەكوۆوستوك-ليدەر» كومپانياسىنىڭ تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى قابىلداۋ بەكەتى وسكەمەندەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ بىرىندە ورنالاسىپتى. «كومپانيامەن ءوزارا كەلىسىمشارت جاساستىق. ءبىز ولارعا بوس تۇرعان عيماراتتى پايدالانۋعا بەردىك. ولار ءبىزدىڭ تۇزەۋ مەكەمەسىندەگى 5 ازاماتتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. 40 پەن 60 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا جالاقى تولەيدى. قىس ۋاعىندا 5, جاز مەزگىلىندە ودان دا كوپ ادامدى جۇمىسقا الادى. جالاقىلارىن ۋاقتىلى بەرىپ وتىرادى. بۇل بىزدەگى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان جاندار ءۇشىن ءتيىمدى دەپ ويلايمىز. بىرىنشىدەن, ولار تاپقان تابىستارىن وتباسىنا جىبەرەدى. ەكىنشىدەن, ويى, كوڭىلى باسقا جاققا اۋادى. كۇندەلىكتى ومىرگە بەيىمدەلەدى», دەيدى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ وۆ-156/22 مەكەمەسى باستىعىنىڭ سوتتالعانداردىڭ ەڭبەگىن ۇيىمداستىرۋ جانە جالپى ماسەلەلەر بويىنشا ورىنباسارى, ادىلەت مايورى زارينا سپامبەتوۆا.
قالاعا قانشا ەكوكونتەينەر قاجەت؟
2016 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەكولوگيالىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىسكە بايلانىستى 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ پوليگونعا قوقىستىڭ 17 ءتۇرىن تاستاۋعا تىيىم سالىنعاندىعى بەلگىلى. وسكەمەندەگى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گەننادي كورەشكوۆ بۇعان قازىردەن باستاپ قامدانباسا قالا قوقىسقا تولىپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىگىن جاسىرمادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسكەمەنگە 1500 ەكوكونتەينەر قاجەت. بۇدان بولەك وبلىسقا قۇرامىندا سىنابى بار زاتتاردى جيناۋعا ارنالعان 500 (ونىڭ 50-ءى وسكەمەنگە) كونتەينەر كەرەك. ورتالىق وسى ماقساتتا ارنايى باعدارلاما ازىرلەپ, ەكوكونتەينەرلەردى ساتىپ الۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ءوتىنىم بەرىپتى. «وسكەمەندە 40-قا جۋىق كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيدە قوقىستى دالاعا شىقپاي-اق تاستايتىن قۇبىر ورنالاسقان. بۇل ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىنىڭ ەشقايسىسى قوقىستاردى ءبولۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەيدى. ولار «مىناۋ پلاستيك, مىناۋ قاعاز, مىناۋ شىنى» دەپ ءبولىپ وتىرمايدى. جينايدى دا تاستاي سالادى. سوندىقتان حالىق اراسىندا تاربيەلىك جۇمىستاردى قولعا الۋ كەرەك. بۇل ماڭىزدى شارۋاعا حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن پيك-تەر دە بەلسەنە اتسالىسىپ, تۇرعىندارعا ءتۇسىندىرۋى قاجەت. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, «ەكوۆوستوك-ليدەر» كومپانياسى سەكىلدى شاعىن كاسىپورىندارعا مەملەكەتتىڭ قولداۋى كەرەك. ويتكەنى بۇل كومپانيالار ءوز كۇشتەرىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر. شەتەلدەردە مۇنداي كاسىپورىندارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەدى, دوتاتسيا بەرىلەدى. ۇشىنشىدەن, ەكوكونتەينەرلەردى جۇرت كوپ باراتىن بالاباقشا, مەكتەپ, ەمحانا, اكىمدىك سەكىلدى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە قويۋدان باستاۋ كەرەك», دەيدى گ.كورەشكوۆ.
ورتالىق باسشىسىنىڭ پايىمىنشا, قالاداعى قاعاز ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن وندىرىستىك شرەيدەر قۇرىلعىسىن ساتىپ الۋ قاجەت. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا وبلىس ورتالىعىندا قوقىس قالدىقتارىن قايتا وڭدەيتىن زاۋىت سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان ءجون. ول ءۇشىن اۋەلى ءونىمدى جيناۋ ماسەلەسىن شەشىپ العان ءلازىم. «وسكەمەن سپەتسكوممۋترانس» جشس مەكەمەسى بازاسىندا قوقىستاردى ءبولۋ تسەحىن اشۋ ءۇشىن قازىر وسكەمەن قالاسى اكىمدىگىمەن كەلىسىم جاسالىپ جاتىر. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, شاھاردا جىلىنا ءبىرجارىم توننا قاعاز وتقا جاعىلادى. جاعىلعان قاعازدىڭ قورشاعان ورتاعا زيانى بارى ايتپاسا دا بەلگىلى. سول قاعازداردى قايتا وڭدەۋ ءۇشىن وسى مەكەمە اۋماعىنا شرەيدەر قۇرىلعىسى ورناتىلسا دەيمىز», دەيدى ول.
ايالدامالارعا جاشىكتەر ورناتىلا باستادى
جوعارىدا قوقىستاردى بولۋگە, ياعني شىنىسىن ءبىر بولەك, شولمەگىن ءبىر بولەك جيناۋعا تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى ۇيرەنبەي جاتقانىن ايتتىق. دەگەنمەن دە قالا تۇرعىندارى اراسىندا وسى ىسكە ءوز ىنتا-ىقىلاسىمەن بەلسەنە كىرىسىپ, جۇرتقا ۇلگى بولىپ جۇرگەن جاندار دا جوق ەمەس. سونداي قورشاعان ورتاعا بەي-جاي قاراي المايتىن جانداردىڭ ءبىرى – تاۋەلسىزدىك كوشەسىندەگى 35 ءۇيدىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر ۆەرا سامويلوۆا. ول ءوز ءۇيىنىڭ اۋلاسىنا قويىلعان قوقىس توگۋگە ارنالعان بىرنەشە كونتەينەرگە سالىنعان تۇرمىستىق قالدىقتاردان پلاستيك شولمەكتەردى ىرىكتەپ الىپ, ەرىنبەي-جالىقپاي ەكوكونتەينەرگە سالادى. بۇل ءۇشىن ەشكىمنەن اقى دا سۇرامايدى. بۇعان ەكوكونتەينەر شولمەككە تولعان كەزدە كومپانيا قىزمەتكەرلەرىنە قوڭىراۋ شالىپ ايتاتىنىن قوسىڭىز. «اۋەلدە ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ جانىندا شاعىن ەكوكونتەينەر تۇرعان. كەيىن ۇلكەنىرەگىن قويدىردىم. كورشىلەرىم قوقىستى دورباعا سالىپ اكەلەدى دە قوقىس جاشىگىنە لاقتىرا سالادى. ولارعا «كەلەسى كەلگەندە پلاستيك شولمەكتەردى بولەك اكەلىڭىزدەر» دەپ ايتىپ جاتىرمىن. مۇمكىن قوقىس جينايتىندار بارىپ وتكىزەر دەپ قاعازداردى بولەك جيىپ قويامىن. كۇنىنە ءۇش-ءتورت ساعات ۋاقىتىمدى وسى ىسكە ارنايمىن. اياعىما پيما كيىپ شىعامىن. قولىما ارنايى قولعاپ كيەمىن. رەزەڭكە قولعاپ كۇن سايىن جىرتىلادى. اۋەلدە كۇن سايىن ءوزىم الىپ ءجۇر ەدىم. قازىر تۇرعىندار ساتىپ الىپ بەرىپ, جاردەمدەسىپ ءجۇر. ءومىر بويى مەكتەپتە جۇمىس ىستەپ, بالالاردى قوقىستى شاشپاۋعا, تابيعاتتى ايالاۋعا باۋلىدىق قوي. جاقىندا ءبىر كىشكەنتاي بالا جانىما كەلىپ, ماعان كومەكتەسىپ جاتىر. بۇل دا بولسا ەڭبەگىمنىڭ ناتيجەسى شىعار دەپ ويلايمىن», دەپ ويىن ساباقتاعان بۇرىنعى مۇعالىم ءۇيىنىڭ جانىنا قويىلعان ەكوكونتەينەر تەك پلاستيك قالدىقتاردى قابىلداۋعا ارنالعانىن ايتىپ, الداعى ۋاقىتتا قاعاز ونىمدەرىن جينايتىن كونتەينەر ورناتىلسا دەگەن ءوتىنىشىن جەتكىزدى.
ال قالا اكىمدىگى تاراپىنان بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ وسكەمەن قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرجان قوڭىرباەۆ اۋەلگى كەزەكتە قاعاز بەن پلاستيك شولمەكتەردى جيناۋعا كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن ايتتى. قۇرامىندا سىنابى بار زاتتاردى جيناۋعا ارنالعان 50 كونتەينەردى ورناتۋ ءۇشىن قارجى ءبولۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر ەكەن. «قازىر قالاداعى ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. قوقىستاردى بولۋگە ارنالعان جاشىكتەردى مىندەتتى تۇردە ورناتۋ تالابىن قويىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار شاھارداعى قوقىس قالدىقتارىن جيناۋمەن جانە وڭدەۋمەن شۇعىلداناتىن جەكەمەنشىك كومپانيالارعا قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. بيىل وسكەمەندە 100 اۋلاعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. سول اۋلالارعا دا ەكوكونتەينەرلەر ورناتاتىن بولامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ەندى-ەندى جاندانىپ كەلەدى», دەيدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
«وسكەمەن ءتارتىپ» كاسىپورنىنا حابارلاسقانىمىزدا, اتالعان مەكەمەنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى اسەل احمەتجانوۆا قازىر قالاداعى 7 ايالداماعا شىنى, قاعاز, پلاستيكا جانە باسقا دا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى قابىلدايتىن جاشىكتەردىڭ ورناتىلعانىن, مۇنداي جاشىكتەر الداعى ۋاقىتتا شاھارداعى بارلىق ايالدامالارعا قويىلاتىنىن جەتكىزدى.
ازامات قاسىم, «ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن