قازاق دالاسىن قانسىراتىپ, قانشاما جۇرەككە داق تۇسىرگەن قاسىرەتى قالىڭ سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا بيىل – 20 جىل. الەمدەگى الىپ اجداھانىڭ قاتارىندا سانالعان اتالمىش پوليگوننىڭ جابىلۋى جالعىز قازاق ەلى عانا ەمەس, تورتكۇل دۇنيە ءۇشىن ءبىر زۇلماتتىڭ جويىلعانى ەدى. كۋرچاتوۆ قالاسىندا گۇلزارلار جايناپ, كوشەلەردەگى نەون شامدار سالتاناتپەن جارقىرايدى. ەلىنىڭ اتىن ەرى شىعارادى. العاشقى قۇرىلعان كۇنىنەن تاباندى ەڭبەك ەتۋشى «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى» اق پرەزيدەنتى ابزال قۇسايىنوۆ وسى جەتىستىكتەرگە تولىمدى ۇلەس قوسقان جان.
– ابزال تۇرسىنباي ۇلى, اڭگىمەمىزدى يادرولىق تەحنولوگيالار پاركىنەن باستاساق. ءسوز ورايىندا ۇجىمنىڭ جۇمىسى جايلى حاباردار بولساق دەيمىز.
– بارىمىزگە بەلگىلى, وسىدان 20 جىل بۇرىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلدى. وسىدان سوڭ ونىڭ الەۋەتىن بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ ماسەلەسى كۇن تاربىنە قويىلدى. سونىڭ نەگىزىندە كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلدى. وسىنداي ورتالىقتى قۇرۋ جونىندە الدىمەن ەلباسىنىڭ 2003 جىلعى 4 ساۋىردەگى جولداۋىندا ايتىلعان بولاتىن. ال 2005 جىلدان باستاپ پارك ناقتى جۇمىسقا كىرىستى. ءوتكەن جىلى ءبىز بەس جىلدىعىمىزدى اتاپ وتتىك.
تەحنوپارك اۋەلدە جوعارى تەحنولوگيالىق عىلىم اۋماعىن كەڭەيتە وتىرىپ, وسى كەشەن نەگىزىندە ەلەكترونداردى ۇدەتكىشتەردىڭ ءتۇرلى ۇلگىسىن پايدالانۋ ارقىلى لايىقتى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتقان الاڭ رەتىندە جاساقتالدى. ۋاقىت وتە كەلە تەحنوپاركتىڭ اياسىندا جاڭا كەڭسە عيماراتىن سالدىق, رادياتسيالىق تەحنولوگيالار كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن ءجۇرگىزدىك. مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي جاڭا رادياتسيالىق زارارسىزداندىرۋ كورپۋسىن اشىپ وتىرمىز. بۇگىندە ءبىز مەديتسينالىق بۇيىمداردى شىعارۋدى باستاپ كەتتىك. ولار زياندى ساۋلە ءوتكىزبەيتىن حالاتتار, ماسكالار, پلاستماسسا كەبىستەر جانە باسقالار. ونىمدەر وتە جوعارى ساپالى. بۇيىمدارداعى زارارسىزداندىرۋ ەلۆ-4 ەلەكترونداردى ۇدەتكىشتىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسقان. جاڭا سالىنعان رادياتسيالىق زارارسىزداندىرۋ كەشەنىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ كولەمى ارتاتىنىنا سەنىم مول.
سونداي-اق, رادياتسيالىق زارارسىزداندىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ كومەگىمەن مەديتسينالىق تامىرلى «ستەنت» جاساۋ جوسپاردا بار. بۇل تالپىنىس جۇزەگە اسقان جاعدايدا جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنان كوبەيىپ جاتقان ءولىم سانى ازايار ەدى دەگەن ويدامىز. بۇگىندە 10 پايىز قازاقستاندىق ءدال وسى اۋرۋدان كوز جۇماتىنىن ەسكەرسەك, ونى ۋاقىت وزدىرماي قولعا الۋ وتە ماڭىزدى مىندەت. سونداي-اق, بۇل ءونىم وسى اۋرۋعا قاتىستى ەلىمىزدە جاسالاتىن وپەراتسيالاردى ارزانداتۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. سەبەبى, قاجەتتى جابدىق ءوز وتانىمىزدا وندىرىلەتىن بولادى.
رادياتسيالىق ونەركاسىپتى تەك كۋرچاتوۆ ورتالىعىندا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە, ونىڭ ىشىندە شەكارالىق ايماقتاردا دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كەدەن وداعى قۇرىلعاننان بەرى ءبىزدىڭ ەل ارقىلى وتەتىن جۇك تاسىمالى ارتىپ وتىر. ال رادياتسيالىق زارارسىزداندىرۋ كورپۋستارىن ورناتۋ ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان ونىمدەردى, اسىرەسە تاعام ونىمدەرىن باقىلاۋعا كوپ كومەگىن تيگىزەر ەدى. بۇگىنگى كۇنى شەكارامىزعا ەنىپ جاتقان ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرىنىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ ماسەلەسى وزەكتىلىگىن جويماي كەلەدى. ولار: شاي, كوكونىستەر, جەمىس-جيدەكتەر, ءتۇرلى قوسپالار. ءادەتتەگىدەي, ولاردا ءتۇرلى باكتەريالار بولادى. ەگەر ءبىز شەكارالاردا, ايتالىق باتىس پەن شىعىستا ۇدەتكىشتەر ورناتاتىن بولساق, سول ارقىلى ەلگە كەلەتىن تاۋارلاردىڭ ءبارىن زارارسىزداندىرا الامىز.
– ءيا, كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى تەحنوپارك ونىمدەرى بۇگىندە ءوز ماركاسىن قالىپتاستىردى. ال ەندى تەمىر جول تاسىمالى, مۇناي سالالارىندا قانداي جوبالارمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرسىزدار؟
– تەحنوپاركتە التى جىلدا اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس. شىندىعىن ايتساق, العاشىندا مۇندا ءبىز بەس اداممەن عانا جۇمىستى باستاعان ەدىك. قازىر تەحنوپارك جانە بىرلەسكەن كاسىپورىندا 150 مامان جۇمىس ىستەۋدە. 2015 جىلعا قاراي ادامدار سانىن 1000-1200-گە جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
مۇناي سالاسىندا ۇلكەن جوبا ىسكە قوسىلدى. مىسالى, ءۇستىمىزدەگى جىلى مۇناي-گاز تاسىمالى جانە تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىنا ارنالعان جىلۋ ورنىقتىرعىش مانجەت ءوندىرىسىن ىسكە قوستىق. بۇگىندە بۇل ونىمگە «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرلارىن ءتوسەۋمەن اينالىسىپ جاتقان وتاندىق كومپانيالار قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ءبىز ولارمەن ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتار جاساسۋدامىز. ەلدە مۇنداي ءوندىرىسپەن اينالىساتىن بىردە-ءبىر مەكەمە جوق. ولاردى تەك ءبىزدىڭ قولىمىزدا بار ۇدەتكىشتەردىڭ كۇشىمەن جاساۋعا بولادى. بۇل جوبا 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن.
مۇنىمەن قوسا ءبىز, مۇناي ءوندىرۋشى ايماقتاردىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن شەشۋ ماقساتىندا رادياتسيادان قاتەرسىزدەندىرۋ, ۋلى زاتتاردان تازارتۋ قوندىرعىلارىن, كەشەندەرىن جاساۋمەن تۇراقتى اينالىسۋدامىز. ءبىزدىڭ جوبالار قازىرگى كۇنگى زاماناۋي تالاپتاردان شىعا الاتىنىن, جوعارى ساپاعا جاۋاپ بەرە الاتىنىن ەرەكشە ايتىپ وتكىم كەلەدى. كومپانيا جىل وتكەن سايىن تاجىريبە جيناقتاپ, ءوندىرىس سالاسى ۇلعايۋ ءۇستىندە. ماسەلەن, وتكەن جىلى 217 ملن. سوماسىندا ءونىم ءوندىرگەن بولساق, وسى 2011 جىلدىڭ ءوزىندە بۇل كورسەتكىش 2 ەسەگە ءوستى. بۇل ءبىزدىڭ ءوندىرىستىڭ ۇلعايعانىن كورسەتەدى.
تەمىر جول سالاسىندا ۋكرايندىق ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسىپ وسى سالا قۇرىلىمدارىنا ارنالعان تەجەگىش جابدىقتارىن شىعارۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. بۇگىندە قتج اق-مەن ۇزاق مەرزىمدى كەلسىمشارتتار جاسالۋدا. سونىمەن قاتار, قۇرىلىس, مەديتسينا, تاعى باسقا سالالاردا دا اتقارىلعان جۇمىستارىمىز بار.
– يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى كۋرچاتوۆتاعى ەڭ ءىرى ءوندىرىس الاڭى جانە بارىنە ۇلگى بولار كاسىپورىن ەكەنىنە داۋىمىز جوق. بۇل ورتالىق تەك ءوندىرىستىك جاعىنان عانا ەمەس, باسقا ۇلگىلى ىستەرىمەن دە كوزگە ەرەكشە كورىنەدى ەكەن.
– تەحنوپارك – بۇل بارلىق جاقسى يدەيالاردىڭ ۇيىتقىسى. سوندىقتان, بىزدە جاسالعاننىڭ ءبارى تەك جوعارى ساپالى بولۋى ءتيىس. بۇل ءبىزدىڭ ۇستانىم. سول سەبەپتى قاي ىستە دە ۇلگى بولۋعا تىرىسامىز. تەحنولوگيا پاركىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا كومپانيا قىزمەتكەرلەرىنە ارناپ بەس قاباتتى 2 ءۇيدى جوندەۋدەن وتكىزدىك. ولار – ءبۇگىندە كۋرچاتوۆتاعى ەڭ اسەم ءۇيلەر. تەحنوپارك اياسىنا گۇلدەر وتىرعىزىپ, جاڭا اللەيا جاسادىق. بىزگە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلۋشىلەر كوپ. ونداي قوناقتار بارلىق جاعىنان ءوزىن قولايلى سەزىنۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
مەنى قۋانتاتىن ءبىر جايت, سوڭعى كەزدە قالامىزداعى باسقا كاسىپورىندار دا بىزگە قاراپ بوي ءتۇزەيتىن بولدى. جەرگىلىكتى مەكەمەلەر ءبىز باستاعان باستامانى جالعاستىرىپ جاتسا, قۋانىشتان باسقا ايتارىمىز جوق. ءبىز الەمدىك ستاندارتتارعا ساي بولۋىمىز كەرەك. بارلىق قىزمەت تۇرىنەن, تەحنولوگيادان باستاپ تۇرمىستىق دەڭگەيگە دەيىن ساپا ۇدەسىنەن شىعۋعا ءتيىسپىز.
– ابزال تۇرسىنباي ۇلى, ءوتكەن جىلى يادرولىق تەحنولوگيالار بازاسىندا «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار: پەرسپەكتيۆالار مەن ناقتىلىق» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكەنىن بىلەمىز. وعان كوپتەگەن شەتەلدىك عالىمدار مەن كاسىپكەرلەر قاتىستى. بۇگىندە سول فورۋمنىڭ ناتيجەسى بار ما؟
– وتكەن جىلعى بەسجىلدىققا وراي ۇيىمداستىرىلعان كونفەرەنتسيا شەتەلدىكتەر الدىندا ءبىزدىڭ ءيميدجىمىزدى كوتەردى. وعان الەمگە اتى تانىمال عالىمدار قاتىستى. مۇنىڭ ءبارى جاڭا يدەيالاردىڭ تۋىنداۋىنا ۇلەس قوستى دەي الامىن. ءبۇگىندە بىزگە سەرىكتەستىككە ۇسىنىس جاساپ حات جولداۋشىلار كوبەيدى. ءبىز ولاردىڭ ءبارىن قاراپ, سارالايمىز, قاجەتىمىزگە قاراي, ءبىرنەشە كەلىسىمشارتتار دا جاسالدى. وسىنداي عىلىمي كونفەرەنتسيانى جىلىنا ەكى رەت ءوتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ودان ءبىز ۇتپاساق ۇتىلمايمىز.
اڭگىمەلەسكەن مارات ماناسپاەۆ.
كۋرچاتوۆ قالاسى.