حافيز ماتاەۆ سونادايدان ساڭىراۋقۇلاق تارىزدەس بۇلتتىڭ كوتەرىلگەنىن كورگەندە بىردەن جەرگە جابىسا ءتۇسەتىن. الپىس جىل بۇرىنعى جارىلىستىڭ جاڭعىرىعى ونىڭ ەسىنەن ءالى شىعا قويعان جوق. «سول كۇنى ءبىز جەردەن شىققان گۇرىلدەگەن داۋىستى ەستىدىك», – دەيدى ول.
81 جاستاعى ماتاەۆ كەڭەس وداعىنىڭ باستى يادرولىق سىناق الاڭىنا كورشىلەس ەلدى مەكەندە عۇمىر كەشكەن. ول جارىلىستىڭ ارتىنشا ىلە-شالا اۋىلدارىندا سەڭگىر كوكتى قاپتاپ كەتەتىن قىزعان قۇمنىڭ جاۋىنىنا ەتى ۇيرەنىپ ءوستى.
بۇرىنىراقتا مەكتەپ ديرەكتورى بولعان ول ءوزىنىڭ ۇزاق جاساۋىن اقىر-سوڭىندا ول مەكەننەن كوشىپ كەتكەنىمەن بايلانىستىرادى. اكەسى دە, شەشەسى دە وبىردان قايتىس بولدى. كەيىننەن اعاسى دا سول اۋرۋدان كوز جۇمدى. «بۇل مەنىڭ باسىمداعى قاسىرەت», – دەيدى ول.
كەڭەس وكىمەتى قازاقستاننىڭ شىعىسىنداعى سەمەي پوليگونىندا 1949 بەن 1989 جىلدار ارالىعىندا 456 يادرولىق سىناق وتكىزگەن. ءبىرىنشى جارىلىستان تۋرا 42 جىلدان سوڭ, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىناق الاڭىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
بۇدان بىرنەشە ايدان سوڭ قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن الدى. بۇل ەلدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋىنا كەڭ جول اشتى. ورتالىق ازياداعى مەملەكەت كەڭەس وداعىنان «مۇراعا» قالعان اۋقىمى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان ەرىكتى تۇردە باس تارتتى. ونى جويۋدا قازاقستانعا الەمدىك قوعامداستىق قولداۋ كورسەتتى. «جاڭا مەملەكەتتىڭ كۇشى يادرولىق قارۋدى يەلەنۋدە ەمەس, ونى قولدانباۋ مەن ودان تولىق باس تارتۋدا دەپ شەشتى حالقىمىز», دەدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جاقىنداعى سوزدەرىنىڭ بىرىندە.
* * *
قازاقستان ءوز باسىنان وتكەرگەن يادرولىق سىناقتىڭ ناۋبەتتەرىن ەلگە تيەسىلى ارسەنالدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋى ارقىلى قابىلداعان شەشىمىمەن قۋاتتاي ءتۇستى. سىناقتان 1,5 ميلليوننان استام ادام زارداپ شەكتى. «رادياتسيالىق ساۋلەدەن ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراعان ايماق 300 000 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر, بۇل گەرمانيا سياقتى ەۋروپانىڭ الىپ مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنا پاراپار», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پوليگوننىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا وراي وتكىزىلگەن كونفەرەنتسيادا.
1953 جىلى سىناق جۇرگىزىلگەندە اۋىلداعى باسقا تۇرعىندارمەن ءۇش اي بويى كيىز ۇيلەردە تۇرۋ ءۇشىن كوشىرىلگەندەرىن ەسكە الادى ماتاەۆ اقساقال. «ولار بىزگە جارىلىسقا قاراماڭدار دەپ ەسكەرتۋ جاسادى», – دەيدى ول. «بىراق جاستار اۋەسقوي, قىزىققىش ەمەس پە», – دەدى ارتىنشا.
ايتەۋىر, سول جىلى تىم بولماسا ەسكەرتۋ جاسالدى. اراعا ءتورت جىل سالىپ ءبىرىنشى سىناقتار وتكىزىلگەندە قۇزىرلى ورگاندار ونىڭ اتا-اناسىنا ەشنارسەدەن قورقۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن ايتىپتى. «ودان ەش قورقۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ايتىپ ەدى», – دەپ ەسكە الادى اقساقال.
اۋدانى 18 500 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن پوليگوننىڭ اۋماعىن سول كەزدەگى يوسيف ستالينگە قاراستى كەڭەستىك مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك باسشىسى لاۆرەنتي بەريا تاڭداعان بولاتىن. تاڭدالعان ورىن تۇرعىلىقتى ادامى جوق جەر سانالعان ەدى. بىراق, شىن مانىندە ول جەردى مەكەن ەتكەندەر بار بولاتىن. كوپ ۇزاماي ولار ءتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىعا باستادى.
جەرگىلىكتى ەمشىلەرگە وبىر نە لەيكەميا سىندى دياگنوز قويۋعا رەسمي تۇردە تىيىم سالىنعان-دى. ولار, سونىمەن بىرگە, بەرتىن كەلە جاريا بولعان كەڭەس وكىمەتى زامانىنداعى جازبالارعا سايكەس وسى ايماقتا ءوز-وزىنە قول سالۋ كورسەتكىشىنىڭ رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن ەكى ەسە كوپ بولعانىن دا جاسىرىپ قالعان. «ءبارى دە مۇنىڭ زياندى ەكەنىن بىلەتىن, بىراق بارار جەر قايسى؟» – دەيدى باسقا ءبىر تۇرعىن, 74 جاستاعى ماقسۇت قوشجانوۆ. ول ءوزىنىڭ ەكى اپكەسىنىڭ كوز جۇمۋىنىڭ سەبەبى جارىلىستىڭ سالدارىندا دەپ سانايدى.
پوليگون ايماعىنىڭ كەي جەرىندە رادياتسيانىڭ دەڭگەيى كۇنى بۇگىن دە قاۋىپسىز كورسەتكىشتەن جوعارى.
* * *
اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسمي وكىلى پونەمان (Poneman) سىناق الاڭىنىڭ جابىلۋىن «ايرىقشا ۇلگىگە» بالايدى. الەم بويىنشا يادرولىق سىناق سانى سوڭعى ونجىلدىقتا ايتارلىقتاي كەمىدى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا تەك سولتۇستىك كورەيا عانا حالىقارالىق ءموراتوريدى بۇزعان بولاتىن. ءبىر ونجىلدىقتا 500-گە جۋىق جارىلىس جاسالعان.
بۇل قازاقستان ءۇشىن بۇگىن قايتالانۋىن ەشكىم قالامايتىن ەل تاريحىنىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالدى. «بارىنەن دە بۇرىن, بۇل جاماندىقتى جەڭۋ سالتاناتى بولدى», – دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە.
روبين پەكستون.