ۋاقىت تولعامى

ادام زاتىنىڭ ءوزىن قارتايتىپ, قاۋساتىپ توزدىراتىن دا, ولگەننەن كەيىن ىزگىلىكتى ءىس-ارە­كەتتەرىنە وراي ەكىنشى ءومىر سىيلاپ, ۇرپاق جادىندا قالدىراتىن دا ۋاقىت. ادام ءۇشىن ۋاقىت – ۇستاز, ۋاقىت – تاربيەشى دە بولادى. سونىمەن قاتار ۋاقىت جان جاراسىن ەمدەپ جازاتىن ەمشى دە دەيمىز.

ارينە, ۋاقىتتىڭ قيراتقىش, جويىم­پازدىق قۋاتى جايقىن دا جويقىن. سو­ناۋ انتيكالىق ەجەلگى زاماننىڭ ترويا­سىنان باستان ءوزىمىزدىڭ قازاق دالا­سىن­داعى جەر استىنا شوككەن قانشاما قا­لا­لارىمىز سونىڭ ايعاعى. دەي تۇرساق تا, وسى ۋاقىتتان اسقان جاسامپاز دا جوق. وتكەن عاسىرلاردا نەشەمە ءتۇرلى شاپقىنشىلىقتار مەن اشارشىلىق ناۋبەتتەرىندە قىرعىنعا ۇشىراپ, بودان­دىق پەن قۇلدىق قامىتىنا جەگىلىپ, قارا جەردەن دە اۋىر قيساپسىز قاسىرەت ار­قالاعان قازاق ۇلتى قازىردە سول سان­سىز جارالاردان ايىقتى, ەڭسەسىن تىكتەدى, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى وزىق مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ ەل قاتا­رىنا قوسىلدى. وسىنىڭ ءبارى سوڭعى شي­رەك عاسىردا عانا مۇمكىن بولعان عا­جايىپ! وسىناۋ شيرەك عاسىردىڭ ءار جىلى ءجۇز جىلعا تاتيتىنداي تولاعاي سالماق ارقالاعان ءبىر-ءبىر سايىپقىران جەكە باتىرداي ەلەستەيدى كوزگە. ۋاقىت­تىڭ ۇلىلىعى مەن جاسامپازدىعى وسى ەمەس پە.

قارا جامىلىپ قاپىلعان قايعىلاردى دا ۇمىتتىراتىن ۋاقىت. وسى كۇنگە جەت­كەنگە, البەتتە, شۇكىر, ءتاۋبا دەيدى قازا­عىم. زامانا, ءداۋىر, كەزەڭدەر مەن جىلدار ۋاقىت دەيتىن ۇلى ءامىرشىنىڭ ءۇرىم-بۇتاق اۋلەتىنەن سانالادى. ادامزات قوعا­مىنىڭ باسىنان تالاي-تالاي كەر زاماندار, كەردەڭ كەزەڭدەر, قانقاساپ جىلدار دا وتكەن, وتە دە بەرمەك. ول – تولايىم­ تىرشىلىك زاڭى. بىراق كەزى كەلگەندە ۋا­قىت ءبارىن ورىن-ورنىنا قويادى, ادى­لەتتى قالپىنا كەلتىرەدى, ءومىردى قايتا كوكتەتەدى. 

بۇرىنىراقتاعى ءبىر ولەڭىمىزدە ءبىز­ دە: ء«الدي, ءالدي جاس بالاقان جاڭا جىل, ۋاقىت دەگەن ۇلى پاتشا ۇرپاعى», دەپ جىرلاعان ەكەنبىز. سول ايتقانداي, مىنە­كەي, بيىل يت جىلىنا كىرىپ, ۋاقىت­تىڭ توقتاۋسىز كوشىندە تاعى دا تىنىمسىز ىلگەرى جىلجىپ بارامىز. ءيتتى اتا قازاقتىڭ جوراسىمەن جەتى قازىنانىڭ ءبىرى, باق-بەرەكەلى, ىرىستى دا قۇتتى جىل بولادى دەپ تە ىرىمداپ تا جاتىرمىز. ءيا, العاشقى اپتالارى اقجارىلقاپ پەيىل-تىلەكپەن وتكەن بۇل جىلىمىزدىڭ دا قۇتجول, مايلىاياق بولعانىنا نە جەتسىن. ىلايىم سولاي بولارىنا سەنىم­دىمىز.

يت جىلىنان ارقاشان وسىلاي ءۇمىت­تى بولارىمىزدىڭ, ءدايىم جاقسىلىق كۇتە­تى­نىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى دە جوق­ ەمەس. اسا ارىگە بارماي-اق, ءجۇز جىل بەرى­دەن قايىرساق, 1921 جىلى قازاق­ستاندا اۋقىمدى اشارشىلىق بولىپ, جۇزدەگەن مىڭ ءومىردى جالماعانى بەلگىلى. ال وسىدان كەيىن كەلگەن 1922 – يت جىلى الاپاتتىڭ بەتى قايتىپ, حالىق ۇزىلگەن ارقاۋدى قايتا جالعاپ, يت تىرشىلىكتىڭ يتەڭباي ارباسىنا قايتا جەگىلىپ, يتىرعىلجىڭ ومىرگە قايتادان بەت بۇرىپ ەدى.  سول سياقتى, 1931-1933 جىلدار ارالىعىنداعى قازاقتىڭ تەڭ جارىمىنا جۋىعىن وپات ەتكەن عالامات ناۋبەتتەن كەيىن كەلگەن 1934 – يت جىلى اپاتتى توقتاتىپ, ءۇمىت ساۋلەسىن وشىرمەي قايتا جاندىرعان ەدى. تاعى ءبىر مىسالعا جۇگىنسەك, گەرمانيامەن سوعىستا جەڭىسكە جەتسەك تە, قانسىراپ جىعىلعان حالقىمىز ءۇشىن ودان كەيىنگى, ياعني كەلەسى 1946 – يت جىلى دا جاڭا تىنىس اشقانىن, ب ۇلىنگەن شارۋانى قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الىپ, بەيبىت ومىرگە, جارقىن بولاشاققا بەت تۇزەگەنىن دە استە جوققا شىعارا الماي­مىز. وسىناۋ قيىنشىلىقتار مەن تاۋ­قىمەت, قاسىرەتتەردىڭ بارىنەن كەيىن ءدايىم يت جىلى اقجولتاي بولىپ كەلىپ, الداعى جاقسىلىقتارعا باستاپ وتىرۋى تەگىن ەمەس. ۋاقىت ەمشى دەيتىنىمىز سول. 

ءيا, ۋاقىتپەن ساناسقان ابزال, ۋا­قىتتىڭ قادىرىن بىلگەن ءجون. يت – ادامنىڭ دوسى, شاڭىراقتىڭ, وت باسى, وشاق قاسى, مەشىتتى عالام ءۇيىڭنىڭ كۇزەتشىسى, باق-بەرەكەڭنىڭ, ىرىس-قۇتىڭنىڭ شىراق­شىسى. دەمەك, يت جىلىنىڭ ىرىم-قا­سيە­تى وردالى وتاننىڭ, ەل ىرگەسىنىڭ بە­رىك بولۋىن قالايدى. وسى ارادا ارعى توركىنى شۋمەردە جاتقان, بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم سەرىك نەگيموۆ ايتاتىن نۇسقاداعى: «ەسىگىڭ بەرىك بولماسا, ەلىڭدە ەرىك بولمايدى» دەگەن ماقالىن دا يت جىلىنداعى ۋاقىتتىڭ ءبىر ۇلكەن تالابى رەتىندە قابىلداۋ ءلازىم دەر ەدىك.

بۇگىنگى ۋاقىت اقان سەرىنىڭ قۇلا­گەرىنەن دە جۇيرىك. قازاقتىڭ اقيىق اقىن­دارى جىرلاپ, انشىلەرى انگە قوس­قان ايداي سۇلۋ پەريزاتتاردان دا كىر­پياز. وعان ىلەسە الماعاندار زامانا كۇرە­سىنىندە قالىپ قويادى. دەمەك, قاشسا – قۇ­تىلار, قۋسا – قۇتقارماس ابجىلدىك كەرەك-اق. جىلعا اتى بەرىلگەن قۇماي-تازىنىڭ قاسيەتى وسىنداي, ۇرانى – ۇشقىرلىق. ولاي بولسا, مۇقاعالي اقىن ايتقانداي: «اسىعۋ كەرەك, اسىعۋ كەرەك قالايدا! ۋاقىت ساعان قاراي ما!». تاعى دا مۇقاعالي ايتادى: – اسىعۋ كەرەك, تىندىرۋ كەرەك بارلىعىن, ەشكىمنىڭ كۇتپەي جارلىعىن! اپارماي كەشكە اسىعۋ كەرەك, اسىعۋ, تۇستەگى ءىسىڭنىڭ قالدىعىن. يت جىلىندا ۇلى ۋاقىت پاديشانىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا اسىعايىق, اعايىن!.. ۋاقىت تولعاعى كۇتپەيدى. ۋاقىت تولعامى وسىنداي!..

قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»