«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ۇجىمىنىڭ ەراعاسى – ەرجۇمان وتەش ۇلى بۇگىن 70 دەگەن مەرەيلى جاسقا كەلىپ وتىر. ول قازاق جۋرناليستيكاسىنا 33 جىل كالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, اكتسيونەرلىك قوعام پرەزيدەنتى بولىپ جۇمىس ىستەدى. مەرەيتوي يەسىن ەگەمەندىكتەر اتىنان شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بەلگىلى جۋرناليست ەرجۇمان سمايىلمەن اڭگىمەنى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
– ەرجۇمان وتەش ۇلى, بۇكىل مي جۇيەسىن, سانالى عۇمىرىن جۇمىسقا باعىتتاعان, وزىڭىزدەي كاسىبىنە بارىنشا ادال جاندار نەكەن-ساياق. بۇل قاسيەت كىسىگە نەگىزى وتباسىلىق قۇندىلىقتار ارقىلى, اتا-اناسىنىڭ تاربيەسىنەن داريتىن بولسا كەرەك. ءسىز ءۇشىن شاڭىراقتىڭ شاتتىعى نەدە؟
– قاراشاش, جۋرناليستىك قىزمەتىمدە گازەت جانرلارىنىڭ ىشىندە ينتەرۆيۋدى كوبىرەك پايدالاندىم. بىراق ەشقاشان ءبىرىنشى سۇراقتى بىلايشا اسقاقتاتىپ قويماعان ەدىم. جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سوڭعى كەزدەرىنە ءوزىم كۋا بولعان ماڭعىستاۋلىق مەنشىكتى ءتىلشى سالامات حايداروۆ اعامىز ءبىر مەرەيتويىندا: «وسىندا ايتىلعان سوزدەردە, وقىلعان تىلەك-ودالاردا, كەلگەن قۇتتىقتاۋلاردا مەنىڭ اتىما كوپتەگەن جىلى لەبىز, ىستىق ىقىلاس ايتىلدى. مەن ءوز دەڭگەيىمدى, مۇمكىندىگىمدى بىلەمىن, سوندىقتان وزىمە لايىقتالعانىن قابىلدايمىن, ال ارتىعىنا ايىپقا بۇيىرماڭىزدار», دەگەن كورىنەدى. سالامات اعامىزدىڭ ولشەمىن سۇراقتارىڭا قاتىستى دا ايتقىم كەلەدى.
ەلىمىزدە العاشقى كولحوزدار قۇرىلعاندا سولارعا ۇركە قاراعان, بىراق سوۆەتتەردىڭ دەگەنىنە كونىپ, ايتقانىمەن جۇرگەن ءدىني ادامداردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ وتباسىنان شىققانمىن. اكەمىزدىڭ ارعى اتالارى 1913 جىلى قاجىلىققا بارسا, اكەم سمايىل وتەش ۇلىنىڭ ءوزى كولحوزدىڭ قارا جۇمىسىمەن قاتار ەسىك وزەنىنىڭ بويىنداعى شوپتەردەن ءتۇرلى قايناتپالار جاساپ, ەمشىلىكپەن اينالىسقان. انام كۇلاش رىسبايقىزى ءدىني ساۋاتىن اشىپ, ءوزى ايتاتىنداي «قۇرانعا تۇسۋىنە اكەسىنىڭ ومىردەن ءوتۋى توقتاۋ بولعان» ەكەن. سوعىس كەزىندە ءبىرى ەڭبەك باتالونىنا الىنىپ, ءنوۆوسىبىر وبلىسىندا زاۋىت سالۋعا قاتىسسا, ءبىرى تاڭعى الاگەۋىمنەن ءتۇن قاراڭعىسىنا دەيىن كەتپەن شاۋىپ, سول كەزدەگى حتز تراكتورلارىنىڭ العاشقى جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان. اۋىلدىڭ اۋىر تىرلىگىنىڭ جۇپىنى تۇرمىسىن كەشكەن قاراپايىم وتباسىنىڭ كىشى ۇلىمىن.
بەس جاسىمدا اكەم قايتىس بولىپ, نەگىزگى تاربيەشىم انام بولدى. ەكى اعايىم جاستايىنان كولحوز جۇمىسىنا ارالاستى دا, مەن كوبىنە ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسىپپىن. اپامنىڭ جەڭگەسى, كورشىمىز ۇلتاي اپامنىڭ قاراۋىمەن ءوستىم. ادامنىڭ ادالدىعى ءوز ۇيىنە دەگەن, اينالاسىنداعى ۇلكەندەرگە دەگەن قاتىناسىنان قالىپتاساتىن بولسا كەرەك. اۋىلدىق جەردەگى ۇلكەن تاربيەشىلەر قارت اتالارىمىز بەن اپالارىمىز ەدى عوي. مەن سولاردىڭ ىڭىلداپ وتىرعان اۋەندەرىمەن الديلەنىپ, اڭگىمەلەرىن تىڭداپ ءوستىم.
بالا كەزدە قاسىمداعى جولداستارىما دۇرىس قاتىناستا بولىپ, ءوز ءىسىمدى ويداعىداي اتقارۋدى ادالدىق دەپ ۇعىنساق, قازىر اتقارعان ءىسىڭ, سويلەگەن ءسوزىڭ, جاساعان قىلىعىڭ ەرتەڭ الدىڭنان قانداي بولىپ شىعادى, قانداي قايتارىمى بولادى دەپ ويلاناسىڭ.
شاڭىراقتىڭ شاتتىعى ءوز ويلارىڭمەن, ءوز پايىمىڭمەن بىرگە ءوسىپ, ۇلعايىپ وتىرسا كەرەك. بالا كەزىمىزدە اپامىز تۇسكە قاراي جۇمىستان كەلگەندە, جۇگىرىپ ءجۇرىپ ساماۋرىنعا قايناتقان شايىمىزدى ەكى كەسەگە قۇيىپ, تەرلەپ-تەپشىپ ىشكەنى, جاۋىن جاۋسا, ءشيدىڭ ۇستىنە جايىپ كەتكەن قۇرتتى سۋ قىلماي جيناپ الۋىمىز, كەشكىلىك بۇزاۋدى ەمىزىپ قويماي بايلاپ قويۋىمىز قۋانىش ەدى. ءسال ەسەيگەندە ءبىز وقىسىن دەپ ون التى جاسىنان كولحوزدىڭ قويىن باققان ۇلكەن اعايعا دەمالىس بەرۋىمىز, قولعابىس جاساۋىمىز ايرىقشا ءىس بولعان. جار قۇشقان وتباسىلىق ومىردە بالالى بولعاندا, ولار وسكەن سايىن شاڭىراقتىڭ شاتتىعى ەسەلەنە تۇسكەن. ال جاقسى قارتايۋ, الاڭسىز قارتتىق قانداي باقىت دەسەڭىزشى. قازىر ەندى ەلدىڭ اماندىعىن, جۇرتتىڭ تىنىشتىعىن تىلەپ, كۇنىگە ۇل-قىزدارىڭنىڭ ەسەندىگىن ءبىلۋ, نەمەرەلەرىڭمەن تەلەفون ارقىلى تىلدەسۋ شاڭىراقتىڭ شاتتىعىن كەلتىرەدى.
– كورنەكتى جازۋشى دەيل كارنەگي: «دوسىڭىزدىڭ كىم ەكەنىن ايتساڭىز, ءسىزدىڭ كىم ەكەنىڭىزدى ايتىپ بەرەمىن... باقىت تاپقىڭىز كەلسە, وزگەلەردىڭ ءسىزدى مويىنداۋى تۋرالى ويلاماڭىز. قۋانىشتى ءوز ىشىڭىزدەن تابۋعا تىرىسىڭىز», دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي, جان دۇنيەڭىزدىڭ بايلىعىن شىن باعالايتىن دوستارىڭىز كوپ پە؟
– ادام عۇمىرىندا كوپ جاندارمەن جولداس, قىزمەتتەس, ۇجىمداس, نيەتتەس بولادى. قازىر زەينەتكەرلىك جاستا سولاردىڭ ارقايسىسى ەسكە ءتۇسىپ, ويشا ىزدەستىرە باستايسىڭ. قايدا, نە ىستەپ, قالاي جۇرگەنىن بىلگىڭ كەلەدى. وزگەلەردىڭ مەنى مويىنداۋىنان گورى, مەنىڭ وزگەلەردى مويىنداۋىم كوبىرەك ويلانتادى. ءوزىم مويىنداعان ادامداردى دوستارىم سانايمىن. وندايلار كوپ ەمەس. ولاردى ءوزىم ىزدەيمىن, ساعىنىپ تۇرامىن. حابارلاسىپ, اڭگىمەلەرىن تىڭداعاندى ۇناتامىن. ەلىمىز ءۇشىن, ورتاسى ءۇشىن, وتباسى ءۇشىن جاقسى ىستەر تىندىرىپ جۇرگەندەرى كوڭىلىمدى جادىراتادى. ال جان دۇنيەڭنىڭ بايلىعىن شىن باعالايتىن ادام قانداي بولاتىنىن ءبىلۋ مۇمكىن بە ەكەن ءوزى؟ سوندىقتان مەن ءۇشىن ءوزىمنىڭ مويىنداۋىم ماڭىزدى كورىنەدى.
– ء«ومىر دەگەن – جول ءۇستى» كىتابىڭىزدا وقيتىن, كوڭىلگە توقيتىن عيبراتتى كوپ ويلار بار. تاعى قانداي تۇشىمدى دۇنيەلەر جازدىڭىز؟
– ۋنيۆەرسيتەتتە ح.بەكحوجين, ت.قوجاكەەۆ, ز.تۇراربەكوۆ, پ.قۇسايىنوۆ, م.بارمانقۇلوۆ, ءا.ىدىرىسوۆ, ق.قامباروۆ, ا.مارحاباەۆ, ت.دۇيسەباەۆا سىندى ۇستازدارىمىز نە ءۇشىن جازۋدى عانا ەمەس, قالاي جازۋدى دا ۇيرەتتى عوي. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە بەس جىل بويى كۋراتورىمىز بولعان پروفەسسور تاۋمان اماندوسوۆ اعايىمىز «كۇنىگە ءوزىڭ ءۇشىن بولسا دا ءجۇز جول جازىپ قوي» دەيتىن. وسى وسيەتكە بارىنشا ادال بولۋعا ۇمتىلدىم. 1976 جىلى وقۋدى ءبىتىرىپ, ءبىر جىلداي جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە اسسيستەنت بولىپ, 1978 جىلعى كوكتەمدە تاۋمان اعايدىڭ ايتۋىمەن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە ءاۋ باستاعى جولدامام بويىنشا كەلدىم. ول كەزدە رەداكتورى ساپار بايجانوۆ, ءبىرىنشى ورىنباسارى بالعابەك قىدىربەك ۇلى بولاتىن. قىزمەتكە كىرىسكەن ەكىنشى كۇنىمدە باكەڭ شاقىرىپ اڭگىمەلەستى دە, سوڭىندا گازەتكە ءوز اۋىلىم تۋرالى ەشتەڭە جازباۋدى تاپسىردى. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ عانا بالا كۇنگى دوستارىم جونىندە «دوستار ەسكە تۇسكەندە», ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى اۋىلداعى اۋىرتپالىقتار, مايدانداعى وشپەس ەرلىك, تىلداعى جانقيارلىق ەڭبەك تۋرالى «اعالار ەستەن كەتپەيدى» دەگەن كىتاپتار جازىپ شىعاردىم. ارتىندا قالعان ۇرپاعىنىڭ قانداي بولاتىنىن اكەمىز ويلاپ, كوپ ءسوز قىلادى ەكەن. اكە ارمانىن ورىنداپ, «اۋلەت» دەگەن سۋرەتتى كىتاپ شىعاردىم. انام تۋرالى, اۋىلداعى اپالارىم تۋرالى جازعىم كەلەدى. بىراق سوڭعى كەزدەرى قولىما قالام المايتىن كۇندەر كوبەيىپ بارادى. وكىنىشتى-اق...
– جۋرناليستەردىڭ اراسىندا «بۇگىن ىستەيتىن جۇمىستى ەرتەڭگە قالدىرما» دەگەن قاناتتى قاعيدا بار. ءوز تاجىريبەڭىزدە وسى قاعيدانى قانشالىقتى ۇستاندىڭىز؟
– گازەت دەگەنىمىز بەلگىلى انىقتاما بويىنشا كوللەكتيۆتىك ۇگىتشى, كوللەكتيۆتىك ناسيحاتشى عانا ەمەس, كوللەكتيۆتىك ۇيىمداستىرۋشى دا. مەن وسىنداعى «كوللەكتيۆتىك» دەگەن سوزگە دە ايرىقشا ءمان بەرەر ەدىم. سونىسىنا قاراي گازەت – كوللەكتيۆتىك ەڭبەكتىڭ جەمىسى. دەمەك ءار نومىردە سەنىڭ دە ۇلەسىڭ بولۋى كەرەك. ال ءار ءنومىر بەلگىلەنگەن مەرزىمدە شىعادى. گازەتتى ۇزبەي وقيتىن ادامدار ءار نومىردەگى كىشكەنتاي حاباردىڭ ءوزى ءدال وسى مەرزىمدە قاجەت ەكەنىن اڭعارادى. ولاي بولسا, ول حاباردىڭ ءنومىردىڭ قاتتالۋىنان كەشىكتىرىلمەگەنى – ءتارتىپ. گازەت سوعان ۇيرەتەدى, سوعان تاربيەلەيدى.
«سق»-نىڭ رەداكتسياسىنا پراكتيكادان وتۋگە كەلگەن كەزىمدە قابي مىڭجانوۆ, ابدىبەك نۇرماعامبەتوۆ سەكىلدى الىپتار قاتارىنىڭ سوڭعى وكىلدەرىن, ۇلى جازۋشىلارىمىزدىڭ تالاي كىتاپتارىن ماشىنكەگە باسىپ بەرگەن ءبيبىش باتىربەكوۆا, حاليما ءۇسىپوۆا, ءسانام مىرزابەكوۆا سەكىلدى اپايلاردى كوردىم. كەيىنىرەك تىلشىلىك قىزمەتكە قابىلدانعاندا بەكدىلدا ابدۋللين, حايدار بايمۇحامبەتوۆ, حاميدوللا راحماتۋللين, سىدىق الدابەرگەنوۆ, پەرنەبەك بەيسەنوۆ, ۋاحاپ قىدىرحانوۆ, مىڭباي ىلەسوۆ, ءتاجىباي بيتاەۆ, ماعزۇم كوشەكوۆ, سوۆەت شيمانباەۆ سەكىلدى رەداكتسيانىڭ اقساقال جۋرناليستەرىمەن, وبلىستارداعى بەدەلى وبكوم حاتشىلارىنان كەم سوقپايتىن مەنشىكتى تىلشىلەر: قىزىلوردالىق بايجىگىت ابدىرازاقوۆ, شىمكەنتتىك التىنبەك جولداسبەكوۆ, جەزقازعاندىق ءشارتاي سۇلەيمەنوۆ, وسكەمەندىك مۇقان ابۋعاليەۆ, ورالدىق بورانعالي ىرزاباەۆ, كوكشەلىك بايان نۇرپەيىسوۆ, تالدىقورعاندىق سەيداحمەت مۇحامەتشين, الماتىلىق ساماتاي كارىباەۆتارمەن ءبىراز ۋاقىت قىزمەتتەس بولدىم. سول ۇلكەن جۋرناليستەردىڭ ءبارى دە گازەتكە ء«سىز» دەگەن كوزقاراستا بولدى. ولاردىڭ ءبارى ءۇشىن «گازەت ءتارتىبى» دەگەن قاعيدا ايرىقشا ەدى.
رەداكتسياعا قىزمەتكە تۇرعان كەز كەلگەن جۋرناليست جۇمىس بارىسىندا ەڭ الدىمەن ماشبيۋرو مەن كوربيۋرونىڭ, حات ءبولىمىنىڭ سىناعىنان وتەتىن. سونداعى ماشينيستكالار ولمەس قالقاباەۆا, كۇلتاي بيەباەۆا, شولپان تەكەەۆا, حات تىركەۋشىلەر نازيگۇل بايسارىنوۆا, ساراگۇل تورەباەۆا, كوررەكتورلار عايني ءشارىپوۆا, تۇرىسكۇل دايراباەۆا, قابىلداۋ بولىمىندەگى حاليدا قازباقوۆا سەكىلدى «سق»-نىڭ قىزدارى» دەگەن اتپەن تانىمال بولعان اپايلار دا «گازەت ءتارتىبى» دەگەندە قاز تۇراتىن.
وسىنداي قاعيدانىڭ تاربيەسىن كورگەن قويشىعارا سالعارين, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, ءادىل دۇيسەنبەك, كەڭەس يۋسۋپوۆ, سايراش ابىشەۆا, توقتاربەك قىزىقباەۆ, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, سابىرجان شۇكىروۆ, جانات ەلشىبەكوۆ, جۇماگۇل سولتيەۆا, قايسار ءالىم جانە باسقالارى كەيىننەن تانىمال اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار مەن جۋرناليستەر دارەجەسىنە كوتەرىلدى. سول قاعيدانى قاتاڭ ۇستانعانداردىڭ ءبىرى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ باسىلىمدى ەڭ ۇزاق باسقارعان باسشى رەتىندە بەلگىلى بولسا, بۇگىندە پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ ءجۇر. سۇراقتا ايتىلعان قاعيدادان گورى مەن ءۇشىن «گازەت ءتارتىبى», ء«نومىر تالابى» دەگەن قاعيدالار جاقىنىراق سياقتى.
اتتارى اتالعان جۋرناليستەردىڭ وتكەن جولىنا قاراساق تا, جەتى جىلدان بەرى زەينەتكەرلىكتە ءجۇرىپ, جەتپىس دەيتىن جاسقا جەتكەن ءوزىمنىڭ ارتىما بۇرىلىپ قاراسام دا, ۇنەمى ءومىر دەگەن جولدىڭ ۇستىندە جۇرەتىن جۋرناليستەردىڭ بولمىسى جارق-جۇرق ەتكەن نايزاعاي سەكىلدى كورىنەدى ماعان.
– ەراعا, بەلگىلى قالامگەر ارىپتەسىمىز باۋىرجان ومار ۇلى «11-ءشى قالامۇش» كىتابىندا ءوزىڭىزدى «...قازاق جۋرناليستيكاسىندا سەسى مەن مىسى ارقانىڭ قىسى سەكىلدى بىلىكتى باپكەرلەر جەتكىلىكتى. ءتىپتى, ەسىمى قازاق ءباسپاسوزى دەگەن ۇعىممەن ابدەن تامىرلاسىپ كەتكەن ادامدار بار. سونىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – ەرجۇمان سمايىل» دەپ سيپاتتايدى. ال جۋرناليستيكادا ءوزىڭىز كىمدى باپكەر تۇتتىڭىز؟ كاسىبي شەبەرلىگىڭىزدىڭ قالىپتاسۋىنا كىمدەردىڭ سەپتىگى ءتيدى؟
– جۋرناليست ارىپتەستەرىم تۋرالى جازعانى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپىسىندا باۋىرجان كۇشتى قالامگەر, العىر ازامات بولىپ قالىپتاستى. «لەنينشىل جاسقا» العاش كەلگەندە ەبەدەيسىزدەۋ, اڭعالداۋ بولىپ كورىنەتىن. كۋرستاس دوسىم سۇلەيمەن مامەت ءوز ارامىزدا ء«تىرى كلاسسيگىمىز» دەپ ماقتان تۇتاتىن قازىرگى بەلگىلى جازۋشى دوسىم قۋانىش جيەنبايدىڭ تالىمگەرلىگىمەن شىڭدالدى, ءپىسىپ-جەتىلدى. مەن تۋرالى جازعانىن العاش گازەتتەن باس الماي وقىپ شىققانمىن. ەكىنشى رەت كىتاپتان استىن سىزىپ, اسىقپاي وقىدىم دا, مەنىڭ تۇرعىمنان كەي سويلەمدەرىن رەداكتسيالاۋ, كەي سوزدەرىن الىپ تاستاۋ ارتىق بولماس ەدى دەپ تۇيگەنمىن. ماسەلەن, «ەسىمى قازاق ءباسپاسوزى دەگەن ۇعىمعا ەتەنە بولعان ادامدار بار. سونىڭ ءبىرى...» دەپ كەتسە, جەتىپ جاتار ەدى. قالاي دەگەندە دە وزىڭنەن كەيىنگى ءىنى-قارىنداستارىڭنىڭ سەن تۋرالى جازعانى جاقسى ەكەن.
جۋرناليستىك قىزمەتىمدە سەگىز باس رەداكتوردىڭ قاراماعىندا جۇمىس ىستەپپىن. ساپار بايجانوۆ «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» باسشىسى كەزىندە قاتارداعى ءتىلشى, كورىك دۇيسەەۆتىڭ كەزىندە پارتيا تۇرمىسى, ناسيحات بولىمدەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. «لەنينشىل جاستا» سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, «ەگەمەن قازاقستاندا» شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباي ۇلى سىندى ۇلى اعالارىمنىڭ, نۇرلان ورازالين, ءۋاليحان قاليجان, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ سەكىلدى كەرەمەت زامانداستارىمنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلارى بولىپ, ەكى رەت باس رەداكتور, اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ كورىپ تە – بارلىعى وتىز ءۇش جىل قىزمەت اتقاردىم.
ۇيرەنگىسى كەلگەن, ۇيرەنە بىلگەن ادامعا بۇل از مەرزىم ەمەس قوي. ۇلكەن اعالاردان ادالدىقتى, ادامدارعا قيانات جاساماۋدى, قاراماعىڭداعى قىزمەتكەرلەردى وزىڭنەن كەم كورمەۋدى, ءار كۇننەن, ءار كەزدەسۋ, ءار ساپار, ءار وقيعادان وي ءتۇيۋدى, بەرىلگەن تاپسىرما, ايتىلعان ويدى دامىتا ءبىلۋدى, بۇگىن ەرتەڭگى كۇنگە جوسپار جاساي ءجۇرىپ جۇمىس ىستەۋدى, ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايتىنىن, بۇگىن بار دەگەنىڭ ەرتەڭ وزگەرەتىنىن ۇيرەندىم. ورىنباسارلىق قىزمەتتە ماڭىزدىسى, باستىعىڭنىڭ ورنىن باسۋدى كوزدەۋ ەمەس, ورىنداۋشىلىق قابىلەتىڭمەن تانىلۋ, سونى كورسەتۋ, باسقالاردى سوعان تاربيەلەۋ دەپ ۇقتىم. جامان بولعان جوقپىن, ناقتىراق ايتساق, ەشكىمنەن كەم قالعان جوقپىن. سانالى عۇمىرىمدا مەنىڭ اينىماس كومەكشىم, ومىرلىك قوساعىم, بەرىك تىلىم بولىپ كەلە جاتقان جان جارىم جاقان سۇلەيمەنقىزىنىڭ: ء«بارى قولىڭنان كەلىپ تۇرعاندا ماعان ءبىر كىشكەنتاي بيزنەس اشىپ بەرمەدىڭ عوي», دەيتىن نازى بولماسا, جەتپىس جاسقا قالىپتى جەتكەن سياقتىمىن. ۇل مەن قىزىم, كەلىنىم مەن كۇيەۋ بالام بار, تورتەۋى دە ەلى ءۇشىن قىزمەت اتقارىپ ءجۇر, التى نەمەرەمنىڭ الدى ەكىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى, كىشىسى ءالى بالاباقشادا, شۇكىرشىلىك ەتەمىن.
جۋرناليستيكاداعى باپكەرلەرىم, قالىپتاسۋىما سەپتىگى تيگەن تالىمگەرلەرىم دەگەندە ءۇش ادامنىڭ اتتارىم اتاعىم كەلەدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ديپلومدىق پراكتيكادان وتۋگە كەلگەندە ونەركاسىپ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ماماديار جاقىپ اعامنىڭ قاراماعىندا بولدىم. ماكەڭ ديپلوم تاقىرىبىنا گازەتتىڭ ەكونوميكا ماسەلەلەرىن جازۋدى تاڭداۋىما كومەكتەسىپ, ونىڭ جازىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. ول كەيىن «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ باسشىسى بولىپ جۇرگەندە كولبيننىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراپ, شەر-اعاڭنىڭ تۇسىندا «ەگەمەنگە» الىندى. ۋنيۆەرسيتەتتە لەنيندىك ستيپەنديات بولىپ, قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردىم. ويداعىداي ءبىلىم الدىم. سول تۇستا «سق»-دا ماركستىك-لەنيندىك ساياسي ساباق بولىپ تۇراتىن. ءبىر اعامىز كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءرولى تۋرالى لەكتسيا جاساپ, مەن «كپسس كەيىن تاراپ كەتكەندە نە بولادى؟» دەگەن سۇراق قويعانمىن. لەكتسيا وتكىزگەن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى اعايىمىز «سق»-عا جاڭادان قىزمەتكە كەلىپ جاتقاندا مىنا قويعان سۇراعىڭ اپوليتيچنىي بولدى» دەپ مەنى ءبىراز تۇقىرتقان. سوندا تىكەلەي باستىعىم ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ناعىز باپكەرىم بەكبولات ادەتوۆ قوعامدىق قۇرىلىمداردىڭ ەشقايسىسى ماڭگىلىك ەمەستىگىن, كپسس تە سونداي ۇيىم ەكەندىگىن ايتىپ, قورعاپ شىعىپ ەدى. بەكەڭنەن سويلەم قۇرۋدان باستاپ, وتكىر جازا بىلۋگە دەيىن ۇيرەندىم. ءالى دە بولسا اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ تۇرادى. تاعى ءبىر باپكەرىم جاڭاعىنداي ساياسي ساباقتارعا جەتەكشىلىك ەتكەن, سول تۇستا قاراماعىنداعى ەكى قىزمەتكەردىڭ پىكىرلەرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراي بىلگەن «سق»-نىڭ ورىنباسارى, كەيىن «حالىق كەڭەسى» گازەتىن شىعارعان العىر قالامگەر سارباس اقتاەۆ اعامىز بولدى. وسىنداي ادامدارعا جولىقتىرعان تاعدىرىما ريزامىن.
– قازىر الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىنىڭ دەنى ەستەلىك-مەمۋار جازۋدان الدىنا جان سالماي كەتتى. بۇل ۇردىسكە ءسىز قالاي قارايسىز؟
– ەگەر كەيىنگىلەرگە ۇلگى بولارلىقتاي ايتار ويلارىڭ بولسا, ەستەلىك-مەمۋار جازعاننىڭ ابەستىگى بولماس. جالپىسىندا, ءوز ۇرپاعىڭ ءۇشىن بولسا دا, ءومىربايانىڭ جونىندە جازىپ, ارتىڭا بىردەڭە قالدىرعاننىڭ ارتىقتىعى جوق.
– ءجۋرناليستىڭ باسقا ماماندىق يەسىنەن ەڭ باستى ايىرماشىلىعى – ءومىر بويى قولىنان قالامىن تاستاماي, اقپارات الاڭىنان الىستامايتىنى, قوعاممەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, قياداعىنى قىراعىلىقپەن شالاتىنى, سەرگەك زەردەلەپ, ۇنەمى وي قۇشاعىندا جۇرەتىنى, ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ءبارى كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا وتەتىنى... ت.ت. دەگەنمەن قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز, اعا؟
– مەن مەكتەپتى بىتىرگەن وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا جۇرت جاپپاي وندىرىستىك, ەكونوميكالىق ماماندىقتاردى تاڭداپ جاتقاندا, ءتورت رەت كونكۋرستاردا ءبىر-ەكى بالىم جەتپەي «قۇلاپ قالىپ» ءجۇرىپ, جۋرناليستىك ماماندىقتى تاڭداعانىما وكىنبەيمىن. بۇل ماماندىق ماعان مىڭ سان ادامدارمەن كەزدەسۋگە, سەمەيلىك اتاقتى شوپانمەن, الماتىلىق توقىماشى كەلىنشەكپەن, ءۇش-ءتورت وبلىستىڭ اكىمدەرىمەن دوس بولۋعا جول اشتى. قاسىمداعى جولداستارىمنىڭ بولمىسىنا تەرەڭ ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەردى. جۋرناليستىك قىزمەتىمنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىندە بولىپ, الەمنىڭ تالاي ەلدەرىن كوردىم.
قىزمەتتە جۇرگەندە پارتيانىڭ سەزدەرى, ەگەمەندىگىمىز بەن تاۋەلسىزدىگىمىز تۋرالى, العاشقى اياق الىستارىمىز, جاس مەملەكەتىمىز شەشىپ جاتقان سانداعان مىندەتتەر جونىندە جازۋدان, سول تاقىرىپتاردىڭ جازىلۋىنا ۇيىتقى بولۋدان قول تيمەدى. قازىر ەندى ءوز جانىما جاقىن ادامدار تۋرالى جازىپ ءجۇرمىن.
– اعاش جاپىراعىمەن, جەر توپىراعىمەن قۇندى, ال ادام بالاسى كىندىك قانى تامعان وتانىمەن, تۋعان جەرىمەن ەڭسەلى عوي. تۋىپ-وسكەن التىن بەسىك مەكەنىڭىزگە ات باسىن ءجيى بۇرىپ تۇراسىز با؟
– الماتى قالاسىنان الپىس شاقىرىم جەردەگى, ەسىك جانە تالعار وزەندەرىنىڭ قاپشاعاي تەڭىزىنە قۇيار تۇسىنداعى بۇرىنعى فرۋنزە, قازىرگى تۋعانباي اۋىلىندا تۋىپ-وسكەنمىن. اپام, ۇلكەن اعا-جەڭگەم بار كەزدە اۋىلعا ءجيى باراتىنمىن. استاناعا كوشكەلى بەرى جىلىنا ءۇش-ءتورت رەت بارۋعا جاعداي تۋادى.
بالالىق شاعىم وتكەن, اكەم مەن انام ماڭگىلىك قونىس تەپكەن مەكەن ماعان ىستىق. تالاي ەلدەردى ارالاپ, الەمنىڭ نەبىر الىپ شاھارلارىن كورگەن مەن ءۇشىن تۋعان اۋىلىم ەڭ ۇلكەن قورعانىم. قاندايلىق تانىمالمىن, ءوستىم دەسەم دە سول اۋىلعا كىشكەنتاي بالا بولىپ بارامىن. وسكەنىنە, ۇلعايعانىنا قۋانامىن. اۋىل ادامدارىنىڭ الدىندا ءوزىمدى اركەز قارىزدار سانايمىن.
– ءوزىڭىزدى بىرەۋلەردىڭ ماقتاپ-ماداقتاعانىن جەك كورەسىز, جاعىنىپ, جالتاقتاۋدى بىلمەيسىز, شىمبايعا باتسا دا شىندىقتى ايتاسىز... ادامدى قانداي قاسيەتتەرىنە قاراپ باعالايسىز؟
– ادالدىعىنا, قاراپايىم سويلەسە بىلۋىنە, اتا-اناسىن ارداقتاۋىنا قاراپ قۇرمەتتەيمىن, جانىما جاقىن تۇتامىن.
– اباي اتامىز ون ءتورتىنشى قارا سوزىندە ء«تىرى ادامنىڭ جۇرەكتەن اياۋلى جەرى بولا ما؟ ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جۇرەكتى كىسى دەگەنى – باتىر كىسى دەگەنى. ونان باسقا جۇرەكتىڭ قاسيەتتەرىن انىقتاپ بىلە المايدى. راقىمدىلىق, مەيىرباندىلىق, ءارتۇرلى ىستە ادام بالاسىن ءوز باۋىرىم دەپ, وزىنە ويلاعانداي ولارعا دا بولسا يگى ەدى دەمەك, بۇلار – جۇرەك ءىسى» دەيدى. وڭ مەن سولىن ونشا ايىرا قويماعان قانشاما جاسقا ءسىز دە كومەك قولىن سوزدىڭىز, جاقسىلىق جاسادىڭىز... باسپاسوزدە جاسىنداي جارقىراپ جۇرگەن سونداي شاكىرتتەرىڭىزدەن كىمدەردىڭ ەسىمىن ايرىقشا اتار ەدىڭىز؟
– حاكىم ابايدىڭ ايتقاندارىن ۇعىنۋ, ءتۇسىنۋ, ءتۇيسىنۋ كەلە-كەلە قالىپتاساتىن بولسا كەرەك. العاش كىتاپ جيناي باستاعاندا العان قوس تومدىعىن ءالسىن-ءالسىن قاراپ قويامىن. ءار وقىعان سايىن جاڭاشا سىر اشامىن, ۇلى ۇستازدىڭ جاڭاشا عيبراتىن تابامىن.
مىڭ سان شاكىرتتەرىمنىڭ ىشىنەن جارقىراپ جۇرگەندەرىن اتاپ, ارقايسىسىنا ءبىر اۋىز سوزدەن ارناعاننىڭ وزىندە گازەتتىڭ ءبىر بەتى جەتپەس. باياعىدا «سق»-نىڭ ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەنىمدە ءبىر جاپ-جاس قىز بالا كەلدى. اشىق ەكەن, ءبىراز ويلارىن ايتتى. مەن دە بىرەر سۇراق قويىپ, ولارىما جاۋاپ ەستىدىم. كەيىن وسى قىز جونىندە ايتىپ ءجۇرىپ, شەر-اعاڭنىڭ تۇسىندا «ەگەمەنگە» قىزمەتكە الدىق. سول كىشكەنتاي قىزدىڭ قازىر ەندى گازەتتە بەلدى قىزمەتكەرگە اينالىپ, مەنەن سۇحبات الىپ وتىرعان قاراشاش توقسانباي ەكەنىن ايتسام بولاتىن شىعار.
جۋرفاكتا ءبىر جىل اسسيستەنت بولعانداعى ستۋدەنتتەرىمدى اتاسام, ءتىپتى تاڭ قالاسىڭ: مەيرامبەك تولەپبەرگەن, جۇمابەك كەنجالين, قاينار ولجاي, قايىممۇنار تابەەۆ, ءامىر ورالباي, شارحان قازىعۇل... جارقىراپ كورىنە بىلگەن, كورىنىپ جۇرگەن قانداي جىگىتتەر دەسەڭىزشى! «لەنينشىل جاستا» جۇرگەندە جۋرفاكتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىمەن كەزدەسىپ, ارالارىنان ون ەكى ۇل-قىزدى تاڭداپ الدىم. سولار ۇنەمى رەداكتسياعا كەلىپ, گازەت شىعارۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ ەدى. وكىنىشكە وراي رەداكتسيادا بوس ورىن بولماي, جۇمىسقا الا الماي قالدىق. الايدا سولاردىڭ ەكەۋىمەن كەيىن بىرگە جۇمىس ىستەدىك, ولار: نۇرتورە ءجۇسىپ پەن ەركىن قىدىر. تاعى ەكەۋىن اتايىن: بايان بەكەتوۆا تانىمال اقىن, بەيبىت ساپارالى تاماشا زەرتتەۋشى جۋرناليست بولدى.
«ەگەمەندەگى» كەزىمدە كۋرستاسىم, الپىس جاسقا دا جەتپەي و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن دوسىم ەربول شايمەردەن ۇلى ءبىر كىتاپ بەردى. وقىپ شىعىپ, اۆتورىن سولتۇستىك قازاقستاننان قىزمەتكە شاقىردىق – ءبىلىپ تۇرعان شىعارسىڭ قازىرگى جۇيرىك جۋرناليست جاقسىباي سامراتتى. سەمەيدىڭ قالالىق گازەتىنىڭ رەداكتورى, ءوزىم سىيلايتىن قارىنداس حابارلاسىپ, ءبىر قىز بالا تۋرالى ايتتى. سويلەستىك, جازعاندارىن كوردىم. قازىر ول «ەگەمەننىڭ» مىقتى ءبىر قىزمەتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلدى – ءسىڭلىڭ ءلايلا تىلەۋباەۆانى بىلەسىڭ عوي. ايتا بەرسە, ونداي شاكىرتتەرىم جەتىپ جاتىر.
بىراق مەن ەشكىمگە ءوزىمنىڭ جاقسىلىعىمدى, تالىمگەرلىگىمدى تاڭبايمىن. مەن ءۇشىن سونى وزدەرىنىڭ ءبىلىپ جۇرگەنى جەتكىلىكتى. ءومىر سولاي جالعاسا بەرەدى ەكەن.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»