ساقتاندىرۋ قارجىسىنان ءبىر تيىن شاشاۋ شىقپايدى

– الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەكى جىلدان كەيىن ەنگىزىلەتىن بولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە قور قانداي جۇمىستارمەن اينالىسپاق؟ 

– نەگىزىنەن قور تەك مىندەتتى الەۋ­مەت­تىك مەديتسينالىق ساقتان­دىرۋ­دىڭ عانا ەمەس, كەپىلدەن­دىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىنىڭ دە وپەراتورى بولىپ تابىلادى. بۇرىن بۇل قىزمەتتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەديتسينالىق قىزمەتكە اقى تولەۋ كوميتەتى اتقارعان بولاتىن. 2018 جىلى كوميتەت جۇمىسىن توقتاتادى. سوندىقتان ءبىز قازىر زاڭدا كور­سەتىلگەن مىندەتىمىزدى اتقارۋعا كىرى­سىپ كەتتىك. وسى ماقساتتا قىر­كۇيەك ايىندا قور اتالعان باعدار­لاما شەڭبەرىندە قىزمەت كور­سەتۋدەن ۇمىتكەر دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ دەرەكقورىن جاسا­عان بولاتىن. مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋعا 1600-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتىسى قاتىسىپ جاتىر. ونىڭ 45 پايىزدان استامى – جەكەمەنشىك كلينيكالار. بۇل 2017 جىلعى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا, ەكى ەسە كوپ جانە بۇل جەكەمەنشىك ۇيىمداردىڭ قور باستاماسىن قولداپ, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدە بەلسەندىلىك تانىت­قانىن كورسەتسە كەرەك. سونى­مەن قاتار تۇڭعىش رەت بۇل پروتسەس­كە ەلىمىزدەگى ءىرى-ءىرى جەكە­مەنشىك كلينيكالار قاتىسىپ وتىر. بۇل دا حالىق اراسىندا بىلىكتى ماماندارىمەن, زاماناۋي تەحنولوگيالارىمەن كوزگە تۇسكەن مەديتسينا ورتالىقتارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.

– جۇيەنى ەنگىزۋ مەرزىمى كەيىن­گە شەگەرىلدى. ال جارنا تولەۋ ءتار­تىبى وزگەردى مە؟ 

– جۇرتشىلىق تاراپىنان ايتىل­عان سىني پىكىرلەر مەن ەلباسى­نىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى الەۋمەتتىك مە­دي­تسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەن­گىزۋدى ەكى جىلعا شەگەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. بىرەر اپتا بۇرىن دەپۋتاتتار تاراپىنان تولىق ماقۇلدانعان زاڭ جوباسىنا مەملەكەت باسشىسى قول قويدى.

البەتتە, جارنا تولەۋ تارتىبىن­دە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بار. قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا, 2017 جىل­عى شىلدەدەن باستاپ جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جەكە كاسىپكەرلەر, سونداي-اق ازاماتتىق-قۇقىقتىق كەلى­سىم­شارت نەگىزىندە ەڭبەك ەتە­تىن تۇلعالار ساقتاندىرۋ جارناسىن اۋدارىپ جاتقانى بەلگىلى. زاڭ­عا ۇسىنىلعان وزگەرىستەر بو­يىن­شا, جۇمىس بەرۋشىلەر ءوز قارا­ما­عىنداعى جۇمىسكەرلەر ءۇشىن جارنا تولەۋدى توقتاتپايدى جانە ولار اۋداراتىن جارنا مولشەرى دە وزگەرمەيدى. بۇل سانات 2018-2019 جىلدارى جۇمىسكەر تابىسىنىڭ 1,5%-ى, 2020 جىلدان باستاپ 2 پايىزى كولەمىندە جارنا اۋدارادى. وسى جەردە جارنانىڭ جۇمىسكەر جالاقى­سىنان ەمەس, جۇمىس بەرۋ­شىنىڭ ءوز ەسەبىنەن تولەنەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. قاراماعىندا جال­دا­مالى جۇمىسكەرلەرى بار جەكە كاسىپكەرلەر مەن شارۋا قوجالىق­تارىنىڭ يەلەرى دە جارنانى وسى ءتارتىپ بويىنشا اۋدارادى. ال جەكە كاسىپكەرلەر 2018-2019 جىلدارى ءوزى ءۇشىن جارنا تولەمەيدى (جەڭىل­دەتىلگەن ءتارتىپ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەر بيىل­عى جارتىجىلدىقتىڭ جارناسىن الداعى اقپان ايىنىڭ 25-ىنە دە­يىن تولەپ بولۋى ءتيىس). بىراق ولار جۇ­مىس بەرۋشى رەتىندە جارنا تولەۋ­دى توقتاتپايدى.

جاڭا وزگەرىستەر بويىنشا جەكە تۇلعالار دا ەكى جىلعا دەيىن جارنا تولەۋ مىندەتىنەن بوساتىلىپ وتىر. بۇل ساناتتاعىلار, ياعني, جال­­دا­نىپ جۇمىس ىستەيتىن جەكە تۇلعا­لار ءوزى ءۇشىن جارنانى 2020 جىل­­دان باستاپ تولەي باستاماق (2020 جىلى – 1%, 2021 جىلى – 2%). ونى جۇمىس بەرۋشى اي سايىن ۇستاپ, قورعا اۋدارىپ وتىرادى. ەسى­ڭىزدە بولسا, ساقتاندىرۋ جۇ­يەسى ەنگى­زىل­گەننەن كەيىن داۋ تۋ­دىر­عان ۇلكەن ما­سەلەنىڭ ءبىرى ازا­ما­تتىق-قۇ­قىق­ت­ىق كەلىسىمشارت نە­گى­زىندە ەڭبەك ەتەتىن تۇلعالار بولا­تىن. قول­دانىس­تاعى زاڭدا اقك نەگى­زىندە ەڭبەك ەتەتىندەر تابى­سى­نىڭ بەس پايىزىن قورعا اۋدا­رۋعا مىن­دەتتەلگەن ەدى. ال بۇل اتال­عان سا­نات­تاعىلار تاراپىنان سىنعا ىلىك­تى. سول سەبەپتى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا مينيسترلىك بۇل ماسەلەگە دە باسا ءمان بەردى. ناتي­جەسىندە, اقك نەگىزىندە ەڭبەك ەتە­تىن تۇلعالار تولەيتىن جارنا مول­شەرى تومەندەدى. بۇل ساناتتاعى ازا­مات­تار 2020 جىلى تابىسىنىڭ 1%-ىن ال 2021 جىلدان باستاپ 2%-ىن اۋدارادى. ال 2018-2019 جىلدارى بۇل توپ جارنا تولەۋدەن بوساتىلادى.

– ون ميلليونعا جۋىق ادامدى ساق­تان­دىراتىن مەملەكەت جارنانى قاي كەزدەن باستاپ تولەيتىن بولدى؟

– جالپى, مەملەكەت حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان, تۇرمىسى تومەن بولىگىن قولداۋدى توقتاتپاق ەمەس. اتاپ ايتقاندا, ەلى­مىز­دە تۇراتىن ون ميلليونعا جۋىق ادام مەملەكەتتىڭ قامقورلى­عى­نا الىنباق. بۇل – قازاقستان حالقى­نىڭ جارتىسىنان استامى. ياعني 2020 جىلدان باستاپ مەملەكەت الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا جاتاتىن زەينەتكەرلەر, كوپ بالالى انالار, جۇكتى ايەلدەر مەن بالا كۇتىمىمەن دەكرەتتىك دەمالىستا وتىرعاندار, ستۋدەنتتەر مەن 18 جاسقا دەيىنگى بالالار, مۇگەدەكتەر, جۇمىسسىز رەتىندە رەسمي تىركەلگەن ازاماتتار ت.ب. ءۇشىن جارنا اۋدارادى. جەڭىل­دىگى بار ساناتقا جاتاتىن ءار ادام ءۇشىن اۋدارىلاتىن جارنا مول­شەرى ستاتيستيكا ورگانى تاراپىنان وتكەن ەكى جىلعا بەكىتىلگەن ور­تا­­شا ايلىق جالاقىنىڭ 4%-ىن قۇ­را­ماق. ەندەشە, بۇل مەديتسينا­لىق ساق­تان­دىرۋدى ەنگىزۋ ارقىلى مەم­لەكەت ۇلت ساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپ­ك­ە­ر­شى­لىكتەن جالتارىپ وتىر دەگەن پىكىرلەردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن دالەل­دەسە كەرەك. 

– جۇيە ەكى جىلدان كەيىن ىسكە قوسىلادى دەدىڭىز. وسى ۋاقىت ىشىن­دە جارنا تولەۋدى توقتات­پاي­تىن جۇمىس بەرۋشىگە تۇسەتىن جۇك­تىڭ سالماعى اۋىرلاپ كەتپەي مە؟

– دۇرىس ايتاسىز, جۇيە كەيىنگە شەگەرىلگەنىمەن, جۇمىس بەرۋشىلەر قاراماعىنداعى جۇمىسكەرلەر ءۇشىن اۋدارىم جاساۋدى توقتاتپايدى. بىراق ساقتاندىرۋ جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن قيىندىق تۋدىرمايدى دەۋگە بولادى. سەبەبى, ۇكىمەت 2018 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك سالىقتى 1,5 پايىزعا تومەندەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. ياعني جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن ەشتەڭە وزگەرمەيدى. جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساقتان­دىرۋ جارناسىنىڭ مولشەرى وتە تومەن. ساقتاندىرۋ ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەل­دەگەن الەم ەلدەرىندە جۇمىس بەرۋ­­شىلەر مەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ تولەيتىن جارناسى كەم دەگەندە 5-7 پايىزدى قۇراسا, بىزدە جۇمىس بەرۋشىلەر تولەيتىن جارنانىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى 3-اق پايىز. بۇل ەكونوميكالىق سەكتورعا اسەر ەتە قوياتىنداي سوما ەمەس.

– بۇل قارجى قايدا جۇمسالادى جانە قالاي ساقتالادى؟

– «الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس, قور اكتيۆتەرىنىڭ تۇتاستىعىنا مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرىل­­گەن. تۇسكەن جارنالار ۇلتتىق بانك­تەگى شوتتا ساقتالادى. ۇلتتىق بانك قار­­جى­نى ساقتاپ قانا قوي­ماي, اك­­تيۆ­تەردى ساقتاندىرۋ پاكەتى شەڭ­­بەرىندە كورسەتىلەتىن مەديتسي­نا­لىق قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ باس­تال­عانعا دەيىن باسقارادى. قار­جىنى ينۆەس­تيتسيالاۋ تۋرالى شەشىمدى ۇلت­تىق بانك قابىلدايدى. بۇل تۇس­كەن قارجىنى ينفلياتسيا سالدارى­نان قۇنسىزدانۋدان ساق­تايدى. ەكى جىلدان كەيىن قارجى مەدي­تسينالىق قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا جۇمسالادى. وعان دەيىن بۇل رەزەرۆتەن ءبىر تيىن دا شاشاۋ شىقپايدى.

– ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگى­زىلگەلى بەرى جارتى جىلعا جۋىق­تادى. وسى ۋاقىت ىشىندە قور قانشا قارجى جينادى؟ 

– جاڭا جۇيە ىسكە قوسىلعان شىلدە ايىنان بەرى جۇمىس بەرۋ­شى­لەر مەن جەكە كاسىپكەرلەر ساق­تان­دىرۋ جارناسىن بەلسەندى تۇردە تولەپ جاتىر. 2017 جىلعى شىلدە­نىڭ 1-ءى مەن جەلتوقساننىڭ 14-ءى ارا­لىعىندا مسق-نىڭ ۇلتتىق بانك­تەگى شوتىنا 27 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءتۇستى. ونىڭ 81 پايىزى نەمەسە 21,8 ملرد تەڭگەسى جۇمىس بەرۋشىلەر اۋدارعان جارنا بولسا, قالعان 19 پايىزى (4,9 ملرد تەڭگە) جەكە كاسىپكەرلەر مەن اقك بويىنشا ەڭبەك ەتەتىن تۇلعالارعا تيەسىلى.

– جىل سايىنعى ءداستۇرلى تىركەۋ ناۋقانىن بىلتىر العاش رەت مەدي­تسينالىق ساقتاندىرۋ قورى وتكىزدى. ونىڭ ناتيجەسى قالاي بولدى؟

– بىلتىرعى قىركۇيەك ايىندا ەلىمىز بويىنشا ەمحاناعا تىركەۋ ناۋقانى باستالعان بولاتىن. ەكى ايعا سوزىلعان جىل سايىنعى ءداس­تۇرلى شارا بارىسىندا بۇرىن-سوڭدى تىركەۋگە تۇرماعان تۇرعىن­دار قالاعان ەمحاناسىنا بارىپ تىركەلۋگە مۇمكىندىك الدى. سونداي-اق بۇل ناۋقان ازاماتتاردىڭ مەديتسينا مەكەمەسىن تاڭداۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. قور وكىلدەرىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندىقتار ناۋقانعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قاتىستى. ناۋ­قانعا ءبىزدىڭ دەرەكقورعا ەنگەن ەمحانالار, سونىڭ ىشىندە كوپتەگەن جەكەمەنشىك كلينيكالار قاتىستى.

بيىلعى تىركەۋ ناۋقانى بارىسىندا 300 مىڭنان استام قازاق­ستاندىق ەمحانا تاڭداۋ قۇقى­عىن پايدالاندى. بۇل الدىڭعى جىل­دارداعى كورسەتكىشپەن سالىس­تىر­عاندا ەكى ەسە كوپ. ەندەشە, بۇل جۇرت­­شىلىق تاراپىنان تىركەۋ ناۋ­قانىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتىپ, ازا­مات­تاردىڭ ەمحانا تاڭ­داۋ قۇقىعى جايلى كوبىرەك بىلە باس­تاعانىن راستاسا كەرەك.

اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»

الماتى