مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تسيفرلى قازاقستان» ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كەڭەستە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دا, الەۋەتىن دە دامىتۋ مەن ارتتىرۋ ءۇشىن تسيفرلى تەحنولوگيالاردى جاپپاي ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ, ونىڭ تۋرا جولىن كورسەتىپ بەردى.
تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى وڭالىپ, ەلدىڭ بارىنشا جىلدام دامۋىنا جول اشىلماق. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بۇل باعىتتا تىڭعىلىقتى جۇمىستار باستالىپ تا كەتكەن بولاتىن.
مىنە, سونىڭ ءبىر كورىنىسىن بۇگىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قولدانىپ تا جاتىر. سونىمەن قاتار تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ يگىلىگىن الدىمەن حالىق كورۋ ءۇشىن, ونىڭ سوڭى جاڭالىقتارى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ بارىسىندا ىسكە اسپاق. بۇل رەتتە قازاقستان 2025 جىلى تسيفرلى تەحنولوگيالار بويىنشا باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى انىقتايتىن الەمدىك رەيتينگتە 30-ورىننان كورىنۋى ءتيىس. ەلىمىزدە تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جولىندا ەنەرگەتيكا مەن شيكىزات, اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ, IT, لوگيستيكا سىندى 9 سالاعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. دەمەك, پرەزيدەنت ايتقانداي, تسيفرلاندىرۋ – بۇل تەك ناتيجە ەمەس, بۇل قازاقستاننىڭ جەتىستىككە جەتۋدەگى تۇپكىلىكتى باسىمدىعى. وسى ارقىلى بارلىق سالادا باسەكەلەستىك ارتادى. سوندا بارلىق سالا بىردەي داميدى. مىنە, وسى تۇستا قازاقستاننىڭ زاڭناماسى كاسىپكەرلىك باستامالاردى ىنتالاندىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى, ازىرلەمەلەر مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى قولداۋى ءتيىس. ال بۇل باعىتتا دامۋ ءۇشىن زاڭدارىمىز دا جان-جاقتى جەتىلگەن جانە سوعان ساي ونىڭ ورىندالۋى, ياعني ىسكە اسۋى ءتيىمدى بولۋى كەرەك. بۇل جاعىنان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمىز كەندە قالىپ جاتقان جوق. باسقا زاڭداردى بىلاي قويعاندا, ءتورت بىردەي جاڭارتىلعان كودەكس قولدانىسقا ەنىپ, ىزگىلەندىرۋ ىسىنە ىقپالىن تيگىزىپ جاتىر. ويتكەنى قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك, قىلمىستىق-اتقارۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەر زامان تالابىنان تۋىنداعان زاڭدار دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جونىندە ەلباسى: «سوتتار قىزمەتىنىڭ زاڭنامالىق جانە ءىس جۇرگىزۋ نورمالارىن جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. جاڭا قىلمىستىق, قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق-اتقارۋشىلىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەر ۇزاق ءارى تىڭعىلىقتى دايىندالدى, ونى بارلىعى, مەن دە قارادىم. وندا سوتتاردىڭ جاڭا قۇزىرەتى, سونىڭ ىشىندە سوت جۇرگىزۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن جاڭا ءتارتىبى قاراستىرىلعان. سوت باقىلاۋى مەن سوت تەكسەرۋى بارىسىنداعى سۋديالار وكىلدىكتەرىنىڭ اياسى كەڭەيۋدە. ارينە, ىزگىلەندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر, بىراق ول ماقسات ەمەس, ەڭ باستىسى ءبىز بوساڭسىپ كەتپەۋىمىز كەرەك. تياناقتى قاراۋ كەرەك. بۇل كودەكستەردىڭ جۇزەگە اسۋى قىلمىستىق سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى مەن جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى», دەگەن بولاتىن.
بۇل ورايدا پروكۋراتۋرا ورگاندارى دا زاڭنىڭ ادامعا مۇلتىكسىز قىزمەت ەتۋى قاجەتتىگىنە ارقاشاندا نازار اۋدارىپ كەلەدى. ارقاشان زاڭنىڭ ۇستەمدىگى جوعارى تۇرۋى قاجەت. ال زاڭنىڭ ۇستەمدىگى دەگەنىمىز نە؟ ول قۇقىقتىق زاڭدىلىقتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەتتە ەڭ قىمبات قازىنا دەپ ءبىلۋ. ەندەشە قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق, زايىرلى جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن ءبىز زاڭدىلىقتى, زاڭعا باعىنۋدى ەڭ جوعارى تۇرعان جانە مۇلتىكسىز ورىندايتىن مىندەت دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا ءتۇرلى جوبالار دا دۇنيەگە كەلىپ, ىسكە اسىپ جاتىر. ونىڭ ءبارى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, زاڭدارىمىزدىڭ تۇيتكىلدەرى بولسا تارقاتىپ, كەمشىلىكتەرىن تۇزەۋ بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, دالەل جەتكىلىكتى بولسا دا, كىنالى ادام مويىنداپ تۇرسا دا, قىلمىستىق ءىس ايلاپ تەرگەلەدى. جابىرلەنۋشىلەر, كۋالار بار جۇمىسىن, كاسىبىن ىسىرىپ قويىپ, كۇندەپ, ءتىپتى اپتالاپ تەرگەۋ ورگاندارىندا جۇرۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان وسى ماسەلەنىڭ سىرىنا پروكۋرورلار تەرەڭدەپ ءۇڭىلىپ كورىپتى. سوسىن ونىڭ سىرىن دا تاۋىپتى. ەندى قازىر بۇل ىستە ايتارلىقتاي ناتيجە بار. دالەلدەنىپ تۇرعان ىستەر بۇرىنعىداي 1-2 اي ەمەس, 5 كۇندە, ءارى كەتسە ءبىر اپتادا تەرگەلىپ, ۇكىمدەر شىعىپ جاتىر. سوتقا جولدانعان ىستەردىڭ 75 پايىزى وسىنداي قىسقا مەرزىمدە اياقتالدى. قالعاندارى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى ىستەر.
بۇعان قالاي قول جەتكىزىلدى؟ «ەڭ الدىمەن, ءىستى قاراپ, ۆيزا قوياتىن ادامداردىڭ سانى قىسقارتىلدى. ءىس پوليتسيا مەن پروكۋراتۋرادا ءبىراز لاۋازىمدى ادامداردىڭ قولىنان وتەدى ەكەن. ارينە, بۇل قىرۋار ۋاقىتتى الادى. سوتتا ءىستى قاراۋ ءۇشىن كەمىندە 1 اي كەرەك. سوعان ادامداردىڭ وكپەسى قارا قازانداي. سوندىقتان پوليتسيا مەن پروكۋراتۋراداعى پروتسەدۋرانى جىلدامداتتىق. قپك بويىنشا تۇسكەن قىلمىستىق تەرىس قىلىق تۋرالى ءىستى پروكۋرور 1 تاۋلىكتە زەرتتەۋى ءتيىس. بۇل مەرزىم 6 ساعاتقا دەيىن قىسقاردى. ال, جەدەلدەتىلگەن فورماداعى ىستەر 3 تاۋلىك ەمەس, 24 ساعاتتا قارالىپ, سوتقا جولدانۋدا. بۇرىن پوليتسيا ءىستى پروكۋرورعا وتكىزۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت جوعالتاتىن. پروكۋراتۋراعا بارادى, كانتسەليارياعا تاپسىرادى, سوسىن قالا, اۋدان پروكۋرورى ارقىلى ورىنداۋشىعا جەتەمىن دەگەنشە ءبىرشاما ۋاقىت كەتەدى. قازىر مۇنداي ارتىق كەدەرگىلەردى الىپ تاستادىق. جەرگىلىكتى ىشكى ىستەر بولىمىنە كەزەكشى پروكۋروردى ادەيى وتىرعىزدىق. ول ىستەردى قاراپ, ءوزى بىردەن سوتقا جولدايدى», دەيدى باس پروكۋرور.
مىنە, ەلباسى ايتقانداي, تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ جۇرتقا بەرەر پايداسى كوپ. سوعان سايكەس تاعى ءبىر ۇلكەن جاڭالىق, باس پروكۋراتۋرا جوعارعى سوتپەن بىرىگىپ زاڭ ۇستەمدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا جوبا دايىنداعان بولاتىن. بۇل ەندى ناعىز ءىت تەحنولوگيانىڭ ءونىمى بولىپ تابىلادى. وسى جوبادا, ياعني «زاڭدىلىق» جۇيەسىندە قىلمىستىق كودەكستىڭ بارلىق نورمالارى تسيفرلانعان. پروكۋرور نەمەسە سۋديا شەشىمدى كومپيۋتەردە دايىنداعاندا بۇل جۇيە قاتە بولسا, ولاردى سول ساتتە كورسەتىپ, ياعني قىزىلعا بوياپ كورسەتىپ بەرەدى. بۇل قانداي قاتەلەر؟ جازا تىم قاتال نەمەسە نەگىزسىز جەڭىل ەمەس پە, رەجىم ءتۇرى قانشالىقتى ءدال تاڭدالدى, كونفيسكاتسيا جاساۋ كەرەك پە, قوسىمشا جازا قالىپ قويعان جوق پا, تاعى باسقا 100-دەن استام پارامەتر بويىنشا سۇراقتار ەلەكتەن وتكىزىلەدى.
وسى بازا ارقىلى 2016 جىلعى 40 مىڭ ۇكىم تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپتى. سوندا پروكۋرورلار نارازىلىعى بويىنشا 559 ۇكىم تۇزەتىلگەن. جۇزدەن استام سوتتالعانعا تاعىلعان ايىپ كولەمى تومەندەتىلىپ, تىم جوعارى جازالار قايتا قارالىپ, قايسىبىر سوتتالعاندار جازاسى كولونيا تۇرىنە اۋىستىرىلعان. وسىلايشا, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتالعان «زاڭدىلىق» جۇيەسى پروكۋرورلار مەن سۋديالاردىڭ ساناسىن وزگەرتە باستاعان. بازاعا ىلىكپەۋ ءۇشىن ولار زاڭداردى مۇقيات وقىپ, بىلىكتىلىكتەرىن ۇنەمى كوتەرۋگە تىرىساتىن بولعان. سونىڭ ارقاسىندا سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسى دا جاقسارا ءتۇستى. سوندىقتان اپەللياتسيادا قايتا قارالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى 40 پايىزعا ازايعان ەكەن. ەندى بۇل ءىس قولداۋ تابا بەرسە, وندا كوپ ۇزاماي ونلاين رەجىمدە قىلمىس تىركەلگەننەن باستاپ جازانى ورىنداۋعا دەيىنگى جولدىڭ ءبارىن كورەتىن بولامىز. ءسويتىپ, جىل سوڭىنا دەيىن «زاڭدىلىق» جۇيەسىن بارىنشا كۇشەيتىپ, 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ وندىرىسكە تولىق ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. سوندا سوت ۇكىمدەرىندەگى ايقىن قاتەلىكتەر كۇرت ازايادى دەپ كۇتىلەدى.
تاعى ءبىر ماسەلە, جىل سايىن 500 مىڭنان استام ءىس تەرگەلەتىنىن كوپشىلىك بىلە قويمايدى. ولاردىڭ ءبارى قاعازدا جازىلاتىنى ءسوزسىز. ال جاسىراتىنى جوق, ونى جوعالتۋعا, ءتىپتى جالعان قۇجاتتار جاساۋعا نەمەسە قالاماساڭىز, مۇلدە جويىپ جىبەرۋگە بولادى. كوپ جاعدايدا ونى ەشكىم بىلمەي قالادى. بۇل سوزىمىزگە ناقتى دەرەكتەر دە بار. رەسمي ورگانداردىڭ ايتۋى بويىنشا 2,5 جىلدا وسىنداي 3,5 مىڭ ءىس جوعالعان كورىنەدى. دالەلدەمەلەردى قولدان جاساعانى ءۇشىن 33 قىزمەتكەر سوتتالعان. دەمەك, بۇل قانشاما ادامنىڭ ارىزى قارالماي قالدى نەمەسە قانشاما ادامنىڭ ءىسى بۇرمالاندى دەگەن ءسوز. ال الىس اۋىلداردان جازىلعان ارىزدى تەكسەرۋ ءۇشىن وڭىرلەردەن سۇرالاتىن ىستەر جولدا 2-3 اپتا جۇرەدى. تاعى 20 كۇن ونى قايتارۋعا كەتەدى. وسىلايشا جۇزدەگەن مىڭ ىستەر «قىدىرىپ» جۇرەدى ەكەن. ەندى بۇدان قۇتىلۋدىڭ جولى قانداي؟ مىنە, وسى كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن ەلەكتروندى قىلمىستىق ىستەر جوباسى دۇنيەگە كەلدى.
ءسويتىپ, اتالعان ىستەردى ە-فورماتقا كوشىرۋ – جوعارىداعى ولقىلىقتى جاعدايدى تۇزەتۋگە باعىتتالعان العاشقى قادام بولدى. بۇعان كوڭىل بولگەن ەلدەردە قىلمىس تا از جاسالادى ەكەن جانە بولىپ جاتسا ونىڭ اشىلۋى دا تەز جۇرگىزىلەدى دەيدى. دامىعان ەلدەردىڭ كوبىندە قىلمىستىق ءىس قاعاز جۇزىندە ەمەس, ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى «ە-قىلمىستىق ءىس» باعدارلاماسىن ازىرلەدى. وعان بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجى سۇرالماعان كورىنەدى. ول قىلمىستى تىركەۋ, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جانە قىلمىستىق جازانى ورىنداۋ كەزەڭدەرىن قامتيدى. سوندا ەلەكتروندى قىلمىستىق ءىستىڭ پايداسى قانداي دەيسىز عوي. ايتايىق. قىلمىستىق ءىستى بۇرمالاۋ بولمايدى, ىستەر جوعالمايدى; بارىنەن بۇرىن قاعازباستىلىق مۇلدە ازايادى. ال ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلسە, ىستەر بۇدان دا تەزىرەك تەرگەلمەك. تەرگەۋ, ساراپتاۋ كۇشەيگەن سوڭ ءاربىر قىلمىستىق ىسكە تەرەڭ ءۇڭىلىپ, دۇرىس پراكتيكانى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. جابىرلەنۋشى, ايىپتالۋشى, ادۆوكات ءىستىڭ قالاي قارالىپ جاتقانىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا ونلاين رەجىمدە كورە الادى. ەلەكتروندى شاعىمدار ءمودۋلى جۇمىس ىستەي باستايدى. ول دەگەن, تاراپتار تەرگەۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە شاعىم كەلتىرسە, ونى پروكۋرور بىردەن ونلاين ارقىلى تەكسەرە الادى. وسىلايشا بۇل قاناتقاقتى جوبانىڭ باستالىپ كەتكەنىنە ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ەندى كەلەسى جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ بارلىق قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ تسيفرلى تۇرگە اۋىسپاق. مىنە, وسىلايشا پروكۋراتۋرا, جالپى سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەلباسىنىڭ تسيفرلاندىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋدا باسىمدىق تانىتىپ وتىر دەگىمىز كەلەدى.
الەكساندر تاسبولات, «ەگەمەن قازاقستان»