ازاتتىقپەن جولى اشىلعان الماتى, الاشىمەن باعى اشىلعان الماتى

15-16 قاراشادا استانادا الماتى قالاسىنىڭ كۇندەرى وتەدى

الماتى ارقاشاندا قازاق ەلىنىڭ ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتۋعا قىزمەت ەتەتىن مادەني, عىلىمي, قارجىلىق, يننوۆاتسيالىق جانە تۋريستىك ور­تا­لىق بولىپ تابىلادى. ەلدىڭ اسا قۋات­تى ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي الەۋەتى وسىندا شوعىرلانعان. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ بەستەن بىرىنە جۋىعىن ءوندىرىپ, مەملەكەتتىك بيۋد­جەت كىرىسىنىڭ شيرەگىنەن استامىن بەرىپ وتىرعان دا الماتى ەكەندىگىن ءار­دايىم اتاپ كورسەتىپ كەلەدى. الماتى سونىمەن بىرگە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىن بەسىگى سانالادى. مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ ساتىلارىنىڭ اسا ما­ڭىز­دى كەزەڭدەرى ال­ماتىمەن تىعىز بايلانىستى. سون­دىقتان, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنىڭ كۇللى الماتىلىق­تار ءۇشىن ءمان-ما­ڭى­زى ەرەكشە. تاۋەل­سىز­دىك جىلدارىندا مە­گا­پوليستىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق ءومى­رى­نىڭ بارلىق سا­لا­لارىندا تولىمدى تابىستارعا قول جەتكىزىلدى. حالىقارالىق ساراپشى­لار­دىڭ باعامداۋى بويىنشا, ەدين­بۋرگ, دەترويت جانە سانكت-پەتەر­بۋرگپەن قاتار الماتى الەمنىڭ جا­ھاندىق شاھارلارىنىڭ تىزىمىنە ەندى. ءبىزدىڭ وڭتۇستىك استانامىزدىڭ ءمار­تە­بەسى ورتالىق ازيا­نىڭ بارلىق قالا­لا­رىنىڭ ماڭداي الدىنا شىعىپ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسى ۇلان-عايىر وڭىردەگى قاقپاسى دەپ تا­نىل­عانىن دا الما­تىنىڭ ەلورداداعى كۇندەرى قار­ساڭىندا مەرەيلەنە ايتقانىمىز ءجون بولار. تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەن جىلداردا الماتى ەلىمىزدىڭ اس­تا­نا­سى بولدى. تاۋەلسىزدىگىمىز وسى قا­لادا جاريالاندى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز وسى قالادا بيلىك تىزگىنىن ۇستادى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋ باعدارلاماسى دا وسىندا جاسا­لىپ, جاسامپاز ىسكە جول اشىلدى. كەيىنىرەك, ەلوردامىز اقمولاعا اۋى­سىپ, اس­تانا دەيتىن اسەم قالا پايدا بول­عان سوڭ, كەيبىرەۋلەر ەندى ال­ماتى­نىڭ كۇيى كەتەدى دەپ ساۋە­گەي­لىك ايت­قان. ال الماتى اس­تا­نا­عا لايىقتى ەنشى بەرىپ شىعارىپ سالدى دا, ءوزى قاراشاڭىراق بولىپ قالا بەردى, ءوسىپ-وركەندەپ, كەمەلدەنە ءتۇستى. ول مادەني-رۋحاني قاراشاڭى­راق بولۋمەن قاتار, قارجىلىق, ين­نوۆاتسيالىق, ىسكەرلىك ورتالىق بو­لىپ بوي كوتەردى. ەل ەكونومي­كا­سى­نىڭ شەشۋشى تۇتقاسىنا اينالدى. بۇل جونىندە تسيفرلار سويلەسىنشى. الماتىدا ەلدەگى جالپى ىشكى ءونىم­نىڭ 20 پايىزى, ياعني بەستەن ءبىرى ءون­دىرىلدى; بارلىق تۇسەتىن سالىقتىڭ شيرەگى وسىندا جينالادى; كوتەرمە جانە بولشەك وپەراتسيالاردىڭ 50 پا­يىزدايى وسىندا جاسالادى, سون­داي-اق سىرتقى ساۋدا اينالى­مى­نىڭ التىدان ءبىرى الماتىدا ءجۇ­ر­گى­زىلەدى; سالىنعان تۇرعىن ءۇيدىڭ 16,4 پايىزى وسىندا; بارلىق ينۆەس­تي­تسيا­نىڭ 9 پايىزى وسىندا سالىنا­دى. تا­عى دا اتاپ ايتارلىق ءبىر ءجايت, ەلى­مىزدە ەرەكشە ءمان بەرىلەتىن شا­عىن جانە ورتاشا بيزنەس ءجۇ­زە­گە اسىراتىن تاۋار اينالىمى­نىڭ, جۇ­مىستارى مەن قىزمەتىنىڭ ۇشتەن ءبىرى الماتىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. قالا ەكونوميكا­سىن­دا قارجى­لىق جانە بانك سەكتورى قىزمەتى اي­رىقشا با­سىم. قازاقستان بانكتەرى­نىڭ 80 پا­يى­زى وسىندا شو­عىرلان­عان, ۇلت­تىق بانك, قازاقستان قور بيرجاسى, ساقتاندىرۋ كومپا­نيا­­لارى­نىڭ ءجا­نە زەينەتكەرلىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى كومپا­نيا­­لار­دىڭ كوپشى­لىگى وسى جەردە جۇمىس ىستەيدى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىن ۇستانا وتىرىپ, ال­ما­تى قالاسىنىڭ باسشىلىعى ەڭ ال­دىمەن ەنەرگيا كەشەنىن, كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا, سۋ ءجۇ­­يە­سىن جاڭارتۋعا نازار اۋدارىپ, پارمەندى جۇمىسقا كىرىستى. الەۋ­مەت­تىك باعىتتاعى نىسانداردىڭ قۇ­رىلىسىن جاپپاي جۇرگىزۋ, اكىم­شى­لىك-اۋماقتىق جاقسارتۋ جانە سون­داي-اق «ءومىر سۇرۋگە قولايلى قالا» قاعيداسى بويىنشا قالا ماڭىن­داعى اۋماقتى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋ – مەگاپوليس ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى بولىپ وتىر. الماتىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ءمۇم­­­كىندىگى اسا جوعارى. ونىڭ رەس­پۋب­لي­كامىزدىڭ ىسكەرلىك جانە قارجىلىق ورتالىعى بولۋىنىڭ ءوزى ينۆەس­تي­تسيا­عا داڭعىل جول اشادى. حالىق­ارا­لىق FITCH رەيتينگتىك اگەنتتىگىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, ونىڭ ينۆەس­تي­تسيالىق رەيتينگى ۆۆ+ دەڭگەيىندە. ءبىرشاما جىلداردان بەرى نەگىزگى كا­پيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا­نىڭ ۇلەس سالماعى جونىندە مۇ­ناي­لى اتىراۋ وبلىسىنان كەيىنگى قازاق­ستان­داعى ەكىنشى ايماق. ينۆەستيتسيا قانداي سالاعا قۇ­يى­لادى دەگەندە, ول قالا ءومىرىن ءتۇ­گ­ەل قامتيدى دەسە دە بولادى: قوز­عال­ماي­تىن م ۇلىك وپەراتسيالارى; جالعا بەرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ; كولىك جانە بايلانىس, ونەركاسىپ; قارجى; ساۋدا, جوندەۋ ءىسى; دەنساۋ­لىق جانە الەۋمەتتىك قىزمەت, قوناق ۇيلەر مەن مەيرامحانالار; قۇرى­لىس; ءبىلىم بەرۋ ت.ب. ينۆەستيتسيالارعا ۇسىنىلاتىن جوبالار كوپ. بيۋدجەت قاجەتىن قار­جى­لاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك با­عا­لى قاعازدار شىعارۋ قۇقى دا ال­ماتىعا بەرىلگەن. عىلىمي-يننوۆاتسيالىق دامۋ ور­تالىعى رەتىندە بولاشاقتا ال­ما­تى قالاسى يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ كوش­باسشىسى بولماق. ەكس­پورت­قا شى­عارىلاتىن ءونىم ءوندىرۋ­گە باعىت­تالعان ءىرى فيرمالار ايما­عىن قۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن شارالار جۇرگىزىلىپ جا­تىر. سونىمەن قاتار ايماقتىق كو­لەمدە يننوۆاتسيالىق ينفرا­قۇرى­لىم­دار – ۆەنچۋرلىق قور­لار, بيزنەس – ينكۋباتورلاردى دامىتۋعا باعىت ۇستالىپ وتىر. قالادا ورنالاسقان ءىرى قازاق­ستان­د­ىق فيرمالار مەن قارجىلىق قۇرىلىمدار شەتەلدىك وزىق كوم­پانيالارعا قاتىسۋ ۇلەسىنە يە بولا وتىرىپ, سول كومپانيالار ءوندىرى­سى­نىڭ بولىمدەرىن الماتىدا ورنالاس­تىرۋ ساياساتىن جۇرگىزبەك. بۇل ال­ماتى اگلومەراتسياسىن ءىرى حالىق­ارالىق يننوۆاتسيالار مەن وزىق تەحنولوگيالار ورتالىعى رەتىندە كورسەتە الادى. كولىكتىك, ساۋدا-لوگيستيكالىق ور­تالىق بولۋدى دا الماتىعا تاع­دىر­دىڭ ءوزى جازعانداي. ول باتىس پەن شىعىستىڭ ورتاسىندا جاتىر. وسى ەكى ايماققا قاتىساتىن كولىك تولقىنى  الماتىنى باسىپ وتەدى. ال ءومىردىڭ ءوزى باتىس پەن شىعىس­تىڭ اراسىندا ۇلكەن ساۋدا ءجۇرۋىن تالاپ ەتەدى. بولاشاقتا الماتى تمد اۋقى­مىن­دا كولىك, جۇك تاسۋ سالاسىندا كوشباسشىعا اينالماق. استە دە ول بىرەۋدىڭ قالاۋىمەن ەمەس, ءوڭتۇس­تىك-شىعىس ازيا – تمد – ەۋروپا كو­ري­دورىندا ونىڭ تىرەك پۋنكت بول­­عان­دىعىنان. حالىقارالىق كو­تەر­­مە ساۋدا جانە ديستريبۋتسيا ور­تالى­عىن قۇرۋ ماقساتىندا ساۋدا ينفرا­قۇ­رى­لىمىن دامىتۋ كوزدە­لىپ وتىر. الماتى قالاسىنداعى ونەركا­سىپ­كە ينۆەستيتسيالىق مۇكىندىكتىڭ 57 پايىزى شوعىرلانعان. مۇندا تاماق, جەڭىل, فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپ, ماشينە جاساۋ دامىعان. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ شارىقتاۋ شەگى وتكەن داعدارىستان بۇرىنعى 2007 جىلعا ساي كەلەدى. سوندا 384,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءون­دىرىلگەن ەدى. ال داعدارىس كەزىندە ءبىراز تومەن قۇلدىرادى. سويتسە دە, بىلتىرعى جىلدان باستاپ قايتادان ءوسۋ جولعا قو­يىل­دى. 2010 جىلدىڭ العاشقى جار­تى­سىندا-اق ءوسىم كولەمى ودان بۇرىن­عى جىلمەن سالىستىرعاندا 26,8 پا­يىزعا ارتتى. قازىرگى كەزدە ءوسۋ قار­قىنىنىڭ ارتۋىنا وڭدەۋ ونەر­كاسى­بى, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى, سون­داي-اق «ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, گاز بەن بۋ بەرۋ» سالالارى ايتار­لىق­تاي ۇلەس قوسىپ وتىر. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ اسا ءىرى ورتالىعى – الماتىعا وسىنداي انىقتاما بارىنشا ساي كەلەدى. 2009 جىلى مۇندا 77,9 مىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسانى بولعان ەكەن, قارجى-ەكونوميكالىق داع­دا­رىس جىلدارىندا دا ولاردىڭ سانى ازايماعانىن ايتقان ءجون بولار. شاعىن بيزنەستىڭ كاسىپ­ورىن­دارى نەگىزىنەن ساۋدا ىسىمەن, اۆتوموبيلدەر, تۇرمىستىق تەحنيكا جانە جەكە مەنشىك بۇيىمداردى جوندەۋمەن اينالىسادى, قوزعالمايتىن م ۇلىك, جالعا بەرۋ, قىزمەت كورسەتۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبى جانە قۇرىلىس سالا­سىن­دا جۇمىس ىستەيدى. قالا ەكونوميكاسىن نەگىزىنەن جەر­­گىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسەتىن سا­لىق­تىڭ 60 پايىزىن كاسىپكەرلىك قۇراي­دى. سودان دا قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ باس­قا­راتىن ىسكەرلىك كەڭەس شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بارىنشا قولداۋ كور­سەتەدى. ءاسى­رەسە كاسىپكەر­لىك­كە اكىم­شى­لىك كەدەرگى جاساماۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. مۇنىڭ ءوزى ليتسەنزيا الۋ­داعى ماشاقاتتى با­رىن­شا ازاي­تىپ وتىر. سونداي-اق كا­سىپ­كەرلىكتىڭ بەس تۇرىنە ليتسەنزيا الۋدى جويۋ ءجو­نىندە ۇسى­نىس جاسال­دى. بۇل شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا جاڭا جول اشا­تىن بولادى. جالپى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋداعى الماتى قالاسىنىڭ ءتا­جىريبەسى بۇكىل رەسپۋبليكادا كەڭى­نەن قولدانىلۋدا. قالانىڭ قارجىلىق ورتالىق رە­تىندە ودان ءارى دامۋىنىڭ بولا­شاعى كوپ جاعدايدا باعالى قاعاز­دار نا­رى­عىن دامىتۋعا بايلانىس­تى. ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قا­زاق­ستاندىق قور بيرجاسىنا شىعۋى, ۇجىمدىق ينۆەستيتسيالاۋ ينس­تي­تۋتى مەن جيناق­تاۋ­شى زەينەتكەرلىك قورلاردىڭ جۇ­مىسىن يكەمدەۋ ءنا­تيجەسىندە الما­تى قا­لاسىن بير­جالىق ساۋدا ورتا­لىعىنا اينال­دىرۋعا جاقسى نەگىز قالانىپ وتىر. مەگاپوليستىڭ دامۋى ءۇشىن مى­نا­داي ۇلكەن مىندەتتەر تۇر: قار­جى­لىق رىنوكقا قاتىساتىن قازاق­ستان­دىق نى­­سانداردىڭ وسى قالادا ور­نىعۋى; وتاندىق ەكونوميكانى جا­ڭار­تۋ ءۇشىن باعالى قاعاز رى­نو­گى ار­­قىلى حالىق­تىڭ ىشكى جينا­عىن ىسكە قوسۋ; قازاق­ستاندىق جانە شەتەلدىك ەميتەنت­تەر­دىڭ باعالى قا­عاز­دارىن ورنالاس­تى­را­تىن الاڭ رەتىندە قازاقستان قور بير­جا­سى­نىڭ جۇمىسىن جاندان­دى­رۋ. وسى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماق­سا­تىندا قالادا ۇلكەن شارالار جا­سا­لىپ جاتىر. 2006 جىلدان باستاپ الماتىدا اي­ماقتىق قارجىلىق ورتالىق (ااقو) جۇمىس ىستەيدى. وعان قاتى­سۋ­شىلارعا كەڭ تۇردە قىزمەت كور­سەتۋ كەشەنى ۇسىنىلادى. ايماقتىڭ تابيعي-رەكرەا­تسيا­لىق الەۋەتى مەن حالىقارالىق ستان­­دارتقا ساي كەلەتىن ينفرا­قۇ­رى­لىمى الما­تى­نى رەسپۋبليكا­نىڭ تۋريستىك قاق­پا­سى دەپ اتاۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا استانا مەن الماتى قالاسىندا 7-قىس­قى ازيا ويىندارى ۇلكەن تا­بىسپەن ءوتتى. جارىستار وتكىزۋ ءۇشىن 125 جانە 95 مەترلىك كەرەمەت شاڭ­عى ترامپليندەر كەشەنى سا­لىن­دى. بۇل كەشەندەر تەحنيكالىق پارامەترى بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك­تەرد­ىڭ قاتارىنا قو­سىلادى. سون­داي-اق, شاڭعى جانە بياتلون ستاديوندارى دا بوي كوتەردى. بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سا­رايى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. اتاق­تى بيىك تاۋداعى «مەدەۋ» مۇز اي­دى­نى مەن «شىمبۇلاقتاعى» شاڭعى كۋ­رور­­تى قايتا جاڭعىرتىلدى. دۇنيە ءجۇ­زىن­دە ۇزىندىعى جونىنەن ەكىنشى ورىن الاتىن گوندول جولى سالىن­دى. ونىڭ ۇزىندعى 4,5 شاقىرىم. بار­لىق سپورت نىساندارى حالىق­ارالىق ساراپشى­لار تاراپىنان جوعارى باعا الدى. بولاشاقتا «شىمبۇلاق» كۋ­رور­تى الەمدەگى بيىك تاۋداعى ەڭ ۇزدىك دەگەن ون كۋرورتتىڭ قاتارىنا قوسىلماق. مۇنداي عيمارات ورتا­لىق ازيادا الماتىدا عانا بار. اق ازيادا بۇكىل ەل ءۇشىن ۇلكەن وقيعا بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ال­ماتى ۇلكەن سپورتتىڭ تاريحىنا ەنىپ قانا قويماي, حالىقارالىق دەڭگەي­دەگى مەگاپوليسكە اينالدى. ءبىزدىڭ قا­لامىزدى قازىر بۇكىل الەم تانيدى. حالىقارالىق ءتۋريزمدى دا­مىتۋ ءۇشىن الماتىدا بارلىق جاع­داي بار. وسى جايدى ەسكەرىپ, قالا باسشىلىعى ءتۋريزمدى ودان ءارى دامىتۋدى باستى مىندەتتىڭ ءبىرى ساناپ وتىر. بارلىق سالاداعى جۇمىستى جاق­­سارتۋدىڭ ناتيجەسى حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايىنا اسەر ەتەدى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك ومىرىندەگى يگى ءوز­گەرىس­تەر­دى اڭعارۋعا بولادى. ەكونو­ميكالىق داعدارىستىڭ اسەرىنە قارا­ماي, بۇكىل ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسىنىڭ 11 پايىزى الماتىدا جۇرگىزىلدى. سوڭ­عى ءبىر-ەكى جىلدا 16 مىڭ ۇلەس­كەر پاتەرلى بولدى. جالپى العاندا, مەملە­كەتى­مىز­دىڭ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ايماقتا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءومىرىنىڭ سا­پا­سى ايتارلىقتاي ءوستى. سوڭعى ءبىر جىلدا حالىقتىڭ ايلىق جالاقىسى 4,3 پايىزعا ءوسىپ, ول قالا بويىنشا 121,3 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. جۇمىس­پەن قامتاماسىز ەتىلگەن حالىقتىڭ سانى 1,6 پايىزعا ءوستى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاع­دا­يىن ءسوز ەتكەندە, دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءجۇ­يە­سىنە ارناۋلى توقتالعان ءجون. تاۋەل­سىزدىك جىلدارىندا ول ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرادى. قان­شا­ما جاڭا نىساندار پايدا بول­دى. بۇل رەتتە سالاماتتى ءومىر سال­تىن ورنىقتىرۋ ورتالىعى, كارديولوگيالىق جانە رەۆ­ماتو­لو­گيالىق ورتالىق, قان ور­تا­لىعى, پەريناتالدىق ورتالىق, ەمدەۋ-دياگ­نوستيكا ورتالىعى, قا­لا­­لىق پاتولوگيا-اناتوميالىق بيۋرو, ەڭ­بەك جانە الەۋمەتتىك قالپىنا كەل­تىرۋدىڭ ەمدەۋ ورتالىعى, بالانى قال­پىنا كەلتىرۋ ورتالىعى, اۋ­دان­­ارا­لىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر كوڭىلگە ورالادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باس­­تا­ما­شىلىعىمەن جۇزەگە اسىپ جات­قان «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» جو­با­سى قالانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سا­لا­­سىنا ايتارلىقتاي وڭ ىقپال جاسا­دى دەسەك ءلازىم. وسى جوبا ايا­سىندا قالا­لىق نەوناتال­دىق ورتا­لىقتىڭ قۇرى­لى­سى اياق­تا­لىپ, انا مەن بالا­نىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن ۇلكەن شارۋا تىندىرىلدى. بۇل ءبۇ­كىل رەس­پۋب­ليكاداعى جاڭا تۋعان بالالار­دىڭ كارديوحيرۋر­گيا­سىن ءجۇ­زە­گە اسىرا­تىن پەرينا­تال­دىق ورتا­لىق بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قالا­دا­عى جالپى ءبىلىم بەرۋ ءىسى جاڭا دەڭ­گەي­گە كوتەرىلگەنىن كوپ دالەل­دەۋ­دىڭ قاجەتى جوق. قالادا بۇرىن دا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جۇمىس ىستەدى, قا­جەت­تى وتەپ جاتتى. سويتسە دە ءبىلىم بەرۋ­دىڭ جاڭادان 42 مەملەكەتتىك نى­سانى سالىنىپتى. سو­نىڭ 20-سى سوڭ­عى ءۇش جىلدىڭ ەسەبىنە كىرەدى: 11 بالاباقشا, 5 مەكتەپ, 11 ەستۋ كەمىستىگى بار بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ين­تەرنات, ءۇش مەكتەپكە جاڭا قوسىم­شا عيماراتتار سالىنعان. ءسوزدى ءتۇيىپ ايتقاندا, الماتىلىقتار ەلىمىزدىڭ باس مەرەكەسىن وسىنداي تابىستارمەن قارسى العالى وتىر.   الماتى جازىلماعان جىر ما ەكەن, شەرتىلمەگەن سىر ما ەكەن؟ كوكتوبەنىڭ ەتەگى – كوكتەم كوشكەن ءبىر مەكەن. الماسى دا ازايىپ, ارناسى دا ازايىپ, قايران شاھار عاجايىپ ءسال مۇڭايىپ تۇر ما ەكەن؟   شابىت بولىپ شارىقتاپ, باقتى قۇشقان الماتى. جەتى وزەننەن قالىقتاپ اققۋ ۇشقان الماتى. جەلتوقساننىڭ جانىلعان قايراعىنداي الماتى. ازاتتىقتىڭ ساعىنعان بايراعىنداي الماتى.   ارايلارىڭ وپكەندە, كوگەرەتىن كوكتەمبىز. كوكتوبەدەي كوك بەلگە ولەڭ ىزدەپ جەتكەنبىز, ءومىر ىزدەپ جەتكەنبىز. سايراعاسىن ۇمتىلدىم تاڭدا قۇسىم, الماتى. قازاق دەگەن جۇرتىمنىڭ ارمانىسىڭ, الماتى.   تۇندىراتىن تۇمامدى تۇنىعىمسىڭ, الماتى. مۇنار-مۇنار مۇنارلى عۇمىرىمسىڭ, الماتى. اقىن بولىپ فانيگە كىردىك كەشە, الماتى. ولەڭ اتتى سابيگە كىندىك شەشە – الماتى. عالىم جايلىباي, حالىقارالىق «الاش» ادەبي  سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.   مەترو – ەل مەرەيى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا كوپتەن كۇتكەن الماتى مەتروسى ىسكە قوسىلماق. ءبىز وسى ماڭىزدى وقيعاعا وراي «مەتروپوليتەن» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى مۇرات وكشەباەۆقا جولىققان ەدىك. – مۇرات تاڭقىباي ۇلى, تەك الماتىلىقتار عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان حالقى مەترو­نىڭ ىسكە قوسىلۋىن اسىعا كۇتۋدە. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, مەترومەن زاۋلايتىن ساتتەرگە سا­ناۋلى كۇندەر قالدى. وسى تاريحي كۇنگە دايىنسىزدار ما؟ – ءبىز ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرماسى بويىنشا جەلتوق­سان ايىنىڭ باسىندا مەترو­پولي­تەن­نىڭ قۇرىلىس جۇمىس­تارىن ءبىتىرىپ, ىسكە قوسۋىمىز كەرەك بولا­تىن. قازىرگى تاڭدا بار­لىق جۇ­مىس­تار تولىقتاي اياقتالدى. تەك اشىلۋعا دايىن­دىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سوندىقتان, بەلگىلەنگەن مەجەدە الماتى تۇرعىن­دارى مەترو­نى پايدالانا الادى دەگەن سەنىمدەمىن. – مەترو جەلىسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى قانداي؟ نەشە ستانسا ىسكە قوسىلاتىن بولا­دى؟ جولاقىسى قانشا؟ – ىسكە قوسىلايىن دەپ وتىرعان مەترونىڭ العاشقى كەزەگى. ونىڭ ۇزىندىعى 8,56 كم. بۇل جەلىنىڭ بويىندا جەتى بەكەت ورنالاسقان. العاشقى كەزدە 7 پويىز قاتىنايتىن بولادى. جول­اقىعا كەلەتىن بولساق, ونىڭ مولشەرى شامامەن 75-100 تەڭگە ارالىعىندا. قالالىق ءماسليحات جول­اقىنىڭ ناقتى سوماسىن داۋىس بەرۋ ارقىلى بەكىتەدى. – شەت مەملەكەتتەردە بولىپ جاتقان نەشە ءتۇرلى وقيعا­لار­دان كەيىن, ءبىزدىڭ مەترو قاۋىپ­سىزدىگى تاقىرىبىن اينالىپ ءوتۋ­گە بولماس. وسى تۋرالى اي­تىپ بەرسەڭىز. – الماتى مەتروسىنا مىنگەن ءاربىر جولاۋشى ءوز ءومىرى ءۇشىن الاڭداماۋىنا بولادى. ويتكەنى, مەترونىڭ قاۋىپسىزدىك جانە اۆتو­ماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيە­لەرىن ورناتۋ بارىسىندا, ءبىز شەت مەملەكەتتەر مەترولارىنىڭ ءجۇ­يە­لەرى مەن وندا ورىن العان لاڭ­كەستىك وقيعالارىن, زاڭ بۇزۋشى­لىق ارەكەتتەردىڭ بارلىعىن ەسكەر­دىك. شەتەل مەترولارىندا قول­دانى­لاتىن وزىق ۇلگىدەگى تەحنولوگيالار مەن جۇيەلەردى ەنگىزدىك. الماتى مەتروپوليتەنىندە وتىز­عا جۋىق اۆتومات­تاندىرىل­عان قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى ورنا­تىل­عان. بارلىق جەردە بەينەكامەرالار ور­ناتىلدى. سونىمەن قاتار, مەترودا پوليتسيانىڭ ار­نايى بولىمشەسى قىزمەت اتقارا­تىن بولادى. بىزدە ەنگىزىلگەن تەحنولوگيالار تمد مەترولارىنىڭ ەشقايسىسىندا جوق. – جەلتوقسان ايىندا ىسكە قوسىلاتىن 7 بەكەتتەن باسقا ستانسالار سالىنا ما؟ جال­پى, مەترونىڭ كەلەشەگى قانداي؟ – الماتى مەتروپوليتەنى تەك وسى ىسكە قوسىلاتىن 7 بەكەتپەن شەكتەلىپ قالمايدى. ال­ما­تى سياق­تى الىپ شاھارعا شى­نايى پايداسى ءتيىپ, تۇرعىن­دار­دىڭ ءجۇ­رىپ-تۇرۋىنىڭ قولايلى­لى­عىنا سەپتەسۋى ءۇشىن مەترو جەلىسى قالا شەتىندەگى كەنتتەر مەن شاعىن اۋدان­دار­دىڭ اۋما­عىن دا قامتۋى كەرەك. بۇل ماسە­لە­گە قا­تىستى جۇمىس­تار اتقارىلۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا الماتىنىڭ ورتالىعىن قالقامان كەنتىمەن بايلانىس­تى­راتىن مەترونىڭ ەكىنشى كەزە­گىنىڭ قۇرىلىسىن باستادىق. ول الاتاۋ بەكەتىنەن جالعاسىن تاۋىپ, اباي داڭعىلىنىڭ استى­مەن تۋرا قال­قامان كەنتىنە دەيىن بارادى. قا­زىر­گى تاڭدا 300 مەتر­دەن استام تون­نەل قازىلدى. بۇل جولدىڭ بو­يىندا تاعى 5 ستانسا سالۋ جوس­پارلانىپ وتىر. قازان ايىندا قا­لا­لىق ءماس­لي­حات بە­كەت­تەردىڭ اتاۋىن دا بەكىتتى. سون­دىقتان, قا­را­جات ۋا­قى­تىن­دا ءبولىنىپ وتىر­سا, 5-6 جىل كو­لە­مىندە ەكىنشى كەزەك­تىڭ قۇرىلى­سىن تولىق­تاي اياقتاي­مىز دەگەن ۇمىتتەمىز. سونىمەن قاتار, الماتى-I تەمىر جول بەكەتىنە اپاراتىن جەرۇستى جول جوباسى دا دايىن. اڭگىمەلەسكەن ايگۇل شاحمارال, جۋرناليست.   الاتاۋ اۋدانى. اۆتورى - ەلباسى الاتاۋ اۋدانى ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپ­سىر­ماسىمەن الماتى قالا­سى­نىڭ سول­تۇس­تىك-باتىسىندا شو­عىر­لانعان ەل­دى مەكەندەرىنىڭ كوپ جىلدار بويى قور­دالانعان الەۋ­مەتتىك-ەكونومي­كا­لىق ماسەلە­ل­ەرىن شەشۋ ماق­ساتىن­دا 2008 جى­لى شىلدە ايىندا قۇرىلعان بولا­تىن. سول ۋاقىتتان بەرى ول ال­ما­تى قا­لاسىنىڭ قالىپ­تى ءومىر ءسۇ­رىپ جات­قان اۋداندارى قاتارىنا قو­سىلىپ, تۇراقتى ىلگەرىلەۋ جولىنا تۇسە ءبىلدى. بۇگىندە اۋداننىڭ دامۋىنا بار­­لىق جاعدايلار جاسالۋدا. ەڭ الدى­مەن, اۋداندا مەملەكەتتىك باسقارۋ مەكەمەلەرى – اۋدان اكىمى اپپارا­تى­نىڭ عيماراتى, حالىققا قىزمەت كور­­سەتۋ ورتالىعى, سالىق باسقار­ما­سى, پروكۋراتۋرا, اۋدان­دىق سوت, ىشكى ىستەر باسقارمالارى قۇرىلىپ, ءوز مىندەتتەرىن تولىق­قان­دى اتقارۋ­دا. اۋدان تۇر­عىن­دارىنا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن ور­تالىعى رەتىندە «شاڭىراق-2» شاعىن اۋدانى بەلگىلەنىپ, از ۋاقىت ارالىعىندا جو­عارىدا اتالعان مەكەمەلەر شوعىر­لان­عان اكىمشى­لىك كەشەنى سالىندى. باس-اياعى 3 جىل ىشىندە جاڭا اۋ­داننىڭ دامۋىنا قالالىق جانە رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 48 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىندى. وسى ورايدا, العاشقى كۇننەن باستاپ قاجەتتى الەۋمەتتىك نىسان­داردى سالۋ جۇمىستارى باستى نا­زار­عا الىن­دى. 3 جىل ىشىندە «ۇل­جان», «ءاي­گە­رىم-2» شاعىن اۋدان­دارىن­دا 1200 ورىن­دىق زاماناۋي تالاپتارعا ساي جال­پى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ سالىن­دى, «شاڭىراق-1» شاعىن اۋدانىندا سپورتتاعى دا­رىن­دى بالالارعا ارنال­عان رەسپۋب­ليكالىق سپورت ينتەرناتى اشىلدى. «شاڭىراق-2» شاعىن اۋ­دا­نىندا 1 اۋىسىمدا 200 ادام قا­بىل­داي­تىن قالالىق ەمحانا ىسكە قو­سىل­دى. سون­داي-اق «شاڭىراق-1» شا­عىن اۋ­دانىندا 120 ورىندىق, «شا­ڭى­راق-2», «ۇلجان-1», «دارحان» شا­عىن اۋداندارىندا 320 ورىندىق با­لا­باقشالار پايدالانۋعا بەرىلدى. جالپى ۇزىندىعى 100 شاقى­رىم بولاتىن 257 كوشەدە قۇرىلىس-ءجون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, اۋدان اۋماعىن گازداندىرۋ جۇمىس­تارى ايا­سىندا ۇزىندىعى 117 شاقى­رىم گاز قۇبىرى تارتىلدى. مۇنى­مەن قوسا, 155 شاقىرىم ەلەكتر ءجۇ­يەلەرى تار­تىلىپ, 86 جاڭا ترانس­فور­ما­تور­لىق قوندىرعى ورناتىل­دى. 13 ­شاقىرىم سۋ قۇبىرى تار­تى­لىپ, 5 شاقىرىمدا كارىز جۇيەلەرى جۇرگىزىلدى. الاتاۋ اۋدانى قۇرىلعان كۇن­نەن بەرى وڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتقان باستى ماسەلە – ءوز بەتىمەن با­سىپ الىن­عان جەر تەلىمدەرىن زاڭ­داستىرۋ بولاتىن. بۇگىندە اۋدان اۋ­ماعىندا ءوز بەتىمەن جەر باسىپ الۋ ارەكەتتەرى تولىعىمەن توقتاتىلدى. زاڭسىز جەر تەلىمدەرى زاڭداس­تى­رى­لىپ, تۇر­عىن­دار كوپ جىلدار بويى ارمان ەتكەن زاڭدى قۇجاتتارىنا قول جەتكىزۋدە. ارنايى جۇرگىزىلگەن ينۆەنتاريزاتسيا كەزىندە انىق­تال­عان 4523 زاڭ­سىز جەر تەلىمدەرىنىڭ 3895-ءى بويىن­شا زاڭداستىرۋ ءجونىن­دە شەشىمدەر شىعارىلدى. زاڭ­دا­سۋ­عا جاتپايتىن جەر تەلىمدەرىندە تۇ­را­تىن ازامات­تار­دىڭ دا ماسەلەسى شەشىمىن تابۋدا. بۇگىندە بۇل تۇر­عىندار ءۇشىن «قا­را­سۋ» شاعىن اۋ­دانىندا 600 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرى­لىسى ءجۇرىپ جاتىر. اۋداندا جالپى قالا بويىنشا ۇدەمەلى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى – يندۋس­تريال­دىق ايماقتى دامىتۋ جوبا­سى ىسكە اسىرىلۋدا. جوباعا ءساي­كەس تاياۋ بولاشاقتا 490 گەكتاردى قۇرايتىن ايماقتا ءوندىرىس پەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دا­مىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ كوزدەلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەل­­سىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا «ترۋدوۆيك» شاعىن اۋدانىندا «حا­لىق» اتتى سپورتتىق ساياباق كەشەنى اشىلدى. جەلتوقساننىڭ با­سىن­دا «دارحان» شاعىن اۋدانىندا قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي سا­لىنعان اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقار­ماسى­نىڭ عيماراتى قولدانىسقا بەرىلمەك. وسىلايشا اۆتورى ەلباسى بو­لىپ تابىلاتىن اۋدان بولاشاقتا كوركەيىپ, دامي بەرمەك.   شىعىس اينالما جولى شىرايلى-اق الاتاۋ باۋرايىنداعى ارۋ قا­لادا ەڭ ءىرى دە ەلەۋلى جوبا­لار­دىڭ بىرىنەن سانالاتىن شى­عىس اينالما اۆتوموبيل جولى­نىڭ قۇرى­لى­سى اياقتالۋعا جا­قىن. ءبۇ­گىندەرى جولدىڭ مارەلى بولىگىن­دەگى جۇ­مىستار قىزۋ قار­قىنمەن ءورىس­تە­گەن. بۇل جۇ­مىستاردى يۋري سلۋەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «دورمەحستروي» جشس ۇجىمى ءجۇر­گىزۋدە. التى جولاقتى كەڭ ما­گيسترالعا ءتۇس­كەن­نەن-اق جىل­دام­دىقتى ساعا­تى­نا 80 شاقى­رىم­عا جەتكىزىپ, ۇشىرتا جونەلە­سىز. مۇندا اۆ­تو­كولىك يەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى قام­تا­ماسىز ەتىلگەنى بىردەن باي­قا­لا­د­ى. ەكى جەراستى جانە سەگىز جەر­ۇستى جاياۋ جۇرگىن­شى­لەر وتكە­لەك­تەرىنىڭ سالىنۋى شىعىس اينالما جولىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى بولماق. مەگا­پو­ليستىڭ ەڭ ءىرى جو­باسىن اياقتاۋ ءۇشىن قۇرىلىس­شى­لار ۋاقىتپەن ساناسپاي, ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن جۇمىس ىستەۋدە. ءال-فارا­بي داڭعىلىنداعى ءتات­تىم­بەت كوشە­سى­نىڭ بۇرىشىنان باس­تا­لا­تىن شى­­عىس اينالما جو­لى­نىڭ جال­پى ۇزىندىعى 7,2 شا­قى­رىم. ول حاليۋللين جانە نيكولاەۆ كوشە­­لەرىنىڭ قيىلىسىن­داعى ءۇش دەڭ­گەيلى كولىك جولا­يى­رىعىندا ءتۇ­يىن­دەلەدى. ءسوي­تىپ, وسى ارادان قۇل­جا كۇرە جو­لى مەن تالعار جاققا تارام­دا­لىپ كە­تەدى. جول­ايىرىققا دەيىنگى قوز­عالىس وسى تاياۋ كۇن­دەر­دە اشىل­ماق­شى. ودان ءارى ايىرىمدىق جولاقتار, جا­رىق­­تاندىرۋ, جيەكجولدار, ارىق­­تار, اباتتاندىرۋ مەن كور­كەي­تۋ جۇ­مىستارى قالا­دى. سونىمەن, تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە قاراي ال­ماتىلىقتار مەن قالا قوناق­تارى ورتالىقتان حا­لىق­ارالىق اۋە­جايعا دەيىن ون بەس مينوتتە جەتۋ مۇمكىندىگىن الادى.   تىلدىك احۋال ايشىقتارى الماتى قالاسىنىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتىنەن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جۇمىستارى ءۇشىن 2008 جىلى 113 ملن.تەڭ­گە, 2009 جىلى 124 ملن.تەڭگە جۇمسالسا, 2010 جىل­عا 175 ملن. تەڭگە, 2011 جىل­عا 187 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىندى. قالانىڭ جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى ورگاندارىنداعى مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات اينا­لى­مىنىڭ كورسەتكىشى ارتىپ كەلەدى. 2008 جىلى 60%, 2009 جى­لى – 65%, 2010 جىلى – 75% بولدى, ال بيىل 82%-عا جەتتى. 19 ەتنومادەني ورتالىق­تىڭ 28 توبىنداعى 371 تىڭ­داۋ­شىعا قازاق ءتىلى, 16 ەتنومادەني ورتا­لىق­تا 32 توپقا بولىنگەن 497 تىڭ­داۋشىعا ءوز انا تىلدەرى وقىتىلۋدا. الماتى قالاسىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىندا جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزە الاتىندارى 65%-دى, ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە تۇسىنە­تىن­دەرى  27%-دى قۇرايدى. قازاق تىلىندە تاربيەلەيتىن جانە ءبىلىم بەرەتىن بالاباق­شا­لار مەن مەكتەپتەردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ياعني, قالا­دا قازاق ءتىلىن تۇتىنۋشىلار قا­تارى كۇن ساناپ كوبەيۋدە. ال­ما­تىداعى 216 بالاباقشانىڭ 81-ءى قازاق تىلىندە, 82-ءسى – ارالاس. ولار­دا تاربيەلەنۋشىلەردىڭ 15 مىڭى – قازاق. بۇعان قوسا, 18 مىڭ ءسابي ارالاس توپتارعا بارىپ ءجۇر. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوز با­لا­لارىنا قازاقشا تاربيە بەرۋگە دەگەن ىقىلاسى جىل سايىن ار­تىپ كەلەدى. قالادا وزگە ۇلت وكىل­دەرىنىڭ بالالارى 3692 قازاقشا تاربيەلەنۋدە. تازا قازاق تىلىندە وقىتا­تىن مەكتەپتەردىڭ سانى 50-گە جەتتى. ال, 1989 جىلى ولار­دىڭ سانى – 7, 1999 جىلى – 32 بولعان. سوڭ­عى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە عانا ونعا جۋىق قازاق مەكتەبى اشىلدى. ولار­دىڭ بارلىعى – جاڭادان سا­لىنعان عيما­راتتار. تاياۋ جىل­دارى تاعى دا 7 قازاق مەكتەبى شاڭىراق كوتەر­مەك. ارا­لاس مەكتەپتەردى جەكە ءبو­­لىپ شىعارۋدىڭ دا جۇيەلى جوس­پارى بار. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن الماتىداعى قازاق مەكتەپتەرىندە وقيتىن بالالار سانى 8 مىڭداي عانا بولسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا ولاردىڭ سانى 70 مىڭنان استى. الماتىداعى 53 جوعارى وقۋ ورنىنداعى 186 مىڭنان استام ستۋدەنتتىڭ جارتىسىنان استامى انا تىلىمىزدە وقيدى. سالىس­تى­رىپ قاراعاندا, 1990-1991 وقۋ جىل­­دارى جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا قازاق تىلىندە وقىتاتىن توپتار سانى 13,6 پايىز بولسا, 2000-2001 جىلدارى 30,1 پايىزدى قۇ­راعان. ال وتكەن وقۋ جىلىندا قازاق تىلىندەگى توپتاردىڭ سانى 51,6 پايىزعا جەتتى. ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان الماتى بولىمشەسىنىڭ تىلشىلەرى ماماديار جاقىپ, قورعانبەك امانجول. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ,  سارسەنبەك قىزايبەك ۇلى.