ەلىمىز ەگەمەندىكتىڭ باستاپقى كەزىنەن-اق جۇرگىزگەن كوپ ۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەرمەن ورنىقتى قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرا ءبىلدى.
ونىڭ ىشىندە ەجەلدەن شەكارالاس جاتقان ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارالارىمىزدى زاڭدى تۇردە جانە حالىقارالىق قۇجاتتار نەگىزىندە بەكىتىپ العانىمىز – ەرەكشە جەتىستىك. وسى جاقىندا عانا قازاقستان مەن قىرعىزستان مەملەكەتتىك شەكارانى بەلگىلەۋ تۋرالى شارتقا جانە مەملەكەتتىك شەكارا رەجىمى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بۇلار قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ اسا ۇلكەن جەڭىسى.
تاۋەلسىز ەلدىڭ ەڭ باستى بەلگىسى – زاڭدى تۇردە بەلگىلەنگەن ءوز تەرريتورياسىنىڭ بولۋى. ويتكەنى وتكەن زامانداردا, ءتىپتى قازىرگى ۋاقىتتىڭ وزىندە دە شەكارالاس ەلدەردىڭ اراسىندا جەر ءۇشىن قارۋلى قاقتىعىستار, قاندى شايقاستار بولعانى بەلگىلى. وسىنى اۋەل باستان ەسكەرگەن ەلباسىمىز 1992 جىلى قازاقستان بۇۇ-عا مۇشە بولعاننان كەيىنگى باس اسسامبلەيانىڭ 47-سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە قالىپتاسقان شەكارالاردى قايتا قاراۋعا شاقىرۋدىڭ زارداپتارى زور بولۋى ىقتيمالدىعىن ايتقان ەدى. «شەكارالار جونىندەگى ماسەلە – كەز كەلگەن ساتتە جارىلۋى مۇمكىن وق-ءدارى قويماسى سياقتى ەكەنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. ال ونىڭ جالىنى ادەتتە وتپەن ويناۋشىنى عانا ەمەس, وعان مۇلدە قاتىسى جوقتاردى دا شارپيدى», دەپ اتاپ وتكەن ەدى سوندا قازاقستان پرەزيدەنتى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان سوڭ مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ الدىنا ستراتەگيالىق تۇرعىدان ەرەكشە ماڭىزدى مىندەت – شەكتەس مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىمەن شەكارالىق شەپتەردى انىقتاپ, قۇجاتتاۋ مىندەتىن قويدى. «بۇل جۇمىستاردى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى باسقاردى. ءاربىر دەتالعا ءمان بەرىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر كەزىندە تاباندىلىق تانىتتى, ءار ماسەلە بويىنشا ءبىزدىڭ شەكارامىزدى سەنىمدى تۇردە نەگىزدەپ وتىردى», – دەپ جازادى پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«داۋىر تۋدىرعان ەلباسى» دەگەن ماقالاسىندا. وسىلايشا قازاقستان ەڭ الدىمەن قىتايمەن, سودان كەيىن كورشىلەس مەملەكەتتەر – قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان جانە رەسەيمەن مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەسىن رەتتەۋدى قولعا الدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز ەگەمەندىگىن جاريالاعانعا دەيىن قىتايمەن كەلىسسوزدەردى كسرو-نىڭ قحر-مەن شەكارالاس وداقتاس رەسپۋبليكالارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان كەڭەستىك ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيا جۇرگىزىپ كەلگەن ەدى. ال 1992 جىلى كسرو ۇكىمەتتىك دەلەگاتسياسىنىڭ ورنىنا قحر-مەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى جانە تاجىكستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتتەرىنىڭ بىرلەسكەن دەلەگاتسياسى قۇرىلدى.
كەلىسسوزدەر پروتسەسىنىڭ نەگىزىندە رەسەي يمپەرياسى مەن قىتاي اراسىندا ءحىح عاسىردا جاسالعان سەگىز شارت پەن حاتتامالار الىندى. كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ ءوتۋ سىزىعىن جانە ونىڭ جەرگىلىكتى جەردە شەكارالىق بەلگىلەرمەن بەلگىلەنۋىن ناقتى انىقتاپ ءارى ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاپ بەرگەن حالىقارالىق شارتتار جاسالدى. ولار – قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى 1994 جىلعى 26 ساۋىردەگى كەلىسىم; قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى 1997 جىلعى 24 قىركۇيەكتەگى قوسىمشا كەلىسىم جانە قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى 1998 جىلعى 4 شىلدەدەگى قوسىمشا كەلىسىم.
جالپى, قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنىڭ ايقىندالۋ تاريحى ۇزاق, كەمىندە ءۇش عاسىردى قامتيدى. ال قۇجات بويىنشا رەسىمدەلە باستالۋىنىڭ ءوزى ءبىر جارىم عاسىردان اسىپتى. ول كەزدە قازاق جەرى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولعانى بەلگىلى. سول كەزەڭدەردە رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارا زاڭدى تۇرعىدان قۇجاتتالعان ەكەن. ونىڭ ءوزى رەسەي مەن تسين يمپەرياسىنىڭ ورتالىق ازياداعى گەوساياسي مۇددەلەرىنە بايلانىستى بولسا كەرەك... تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق, رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى اۋماقتىق شەكاراعا قاتىستى كەلىسسوزدەر 1862 جىلى شاۋەشەكتە باستالعان. ونىڭ قورىتىندىسى تۋرالى حاتتاماعا 1864 جىلى قول قويىلىپتى. وسى قۇجات بويىنشا قازاقتار اۋماقتىق شەكتەۋ بەكىتىلگەن كەزدە ولاردىڭ كوشىپ بارعان جەرلەرى قاي ەلدىڭ اۋماعىندا قالسا, سول ەلدىڭ ادامدارى سانالاتىن بولىپ بەلگىلەنگەن.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانىڭ داۋ-دامايسىز رەتتەلۋىن ايتقاندا, ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 1993 جىلدىڭ قازانىندا قىتايعا العاش رەت جاساعان رەسمي ساپارىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدى بولعانىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. قحر-دىڭ سول كەزدەگى توراعاسى تسزين تسزەمين قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شەكارانى زاڭدىق نەگىزدە قاعازعا ءتۇسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنا بىردەن قولداۋ ءبىلدىردى. سونداي-اق ول كەلىسسوز بارىسىندا قىتاي قازاقستانعا تەرريتوريالىق تالاپتار قويمايتىنىن, شەكارا ماسەلەلەرىن كەلىسسوزدەر جولىمەن, تەڭ قۇقىقتىلىق قاعيداتى بويىنشا ءوزارا مامىلەگە كەلۋ نەگىزىندە شەشۋگە بولاتىنىن مالىمدەگەن ەدى. قىتايمەن مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ پروتسەسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتتەرىنەن قۇرىلعان قازاقستان-قىتاي بىرلەسكەن دەماركاتسيالىق كوميسسياسى جۇزەگە اسىردى. دەماركاتسيالىق جۇمىستار 1996 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ 2001 جىلعى جەلتوقسانعا دەيىن جۇرگىزىلدى. قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 1783 شاقىرىمدى قۇرايدى. شەكارا سىزىعى 688 شەكارالىق بەلگىلەرمەن بەلگىلەنگەن.
كورشىلەس مەملەكەتتەر – وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان جانە رەسەي فەدەراتسياسىمەن اراداعى شەكارانى مەجەلەۋدى تانۋ قاعيداتتارىنا قۇقىقتىق قۇجاتتار رەتىندە 1991 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى الماتى دەكلاراتسياسى, 1992 جىلعى 14 اقپانداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن ساقتاۋ تۋرالى دەكلاراتسيا, 1994 جىلعى 15 ساۋىردەگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە شەكارالارىنىڭ مىزعىماستىعىن ساقتاۋ تۋرالى دەكلاراتسيا, باسقا دا ەكىجاقتى قۇجاتتار, سونداي-اق وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جوعارعى كەڭەستەردىڭ زاڭ اكتىلەرى الىندى. بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ اراسىنداعى اكىمشىلىك شەكارالاردىڭ بارىنە ورتاق ماسەلە, ونداعى كەيبىر ۋچاسكەلەردەگى ءىس جۇزىندە ورنىققان شەكارا سىزىقتارى قولدا بار قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلمەيتىندىگى ەدى. مۇنداي جاعدايدا تاراپتار ۇلتتىق جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلدادى, اۋماقتاردى تەڭدەي ءبولىستى جانە الماستى.
ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ۇكىمەتتىك كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ, وبلىستىق, اۋداندىق جانە اۋىلدىق اكىمدىكتەردىڭ وكىلدەرىن كىرگىزە وتىرىپ, ءتيىستى ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيالاردى جاساقتاپ وتىردى. ساراپشى رەتىندە ءارتۇرلى مەكەمەلەردىڭ ماماندارى تارتىلدى, گەودەزيستەر, كارتوگرافتار, جەرگە ورنالاستىرۋشىلار مەن گيدرولوگتاردان جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. سونداي-اق ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتاعى, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارداعى, ارنايى مەكەمەلەردەگى قۇقىقتىق بازا مەن وندا بار ماتەريالدار تۇپكىلىكتى زەرتتەلىپ, ءاربىر مەملەكەتپەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدىڭ قاعيداتتارى مەن ادىستەمەسى جاسالدى. دەلەگاتسيانىڭ مۇشەلەرى, سونىمەن قاتار جۇمىس توپتارىنىڭ وكىلدەرى قاجەت كەزدە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن, قوعام وكىلدەرىمەن جانە باسشىلارمەن كەزدەسىپ وتىردى. حالىققا اقپارات بەرۋ ماقساتىندا كەلىسسوزدەر پروتسەسى بارىسىندا ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى ۇيىمداستىرىلىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا سۇحباتتار بەرىلدى. قاجەت بولعان جاعدايدا جەرگىلىكتى جەرلەرگە دالالىق ساپارلار ۇيىمداستىرىلىپ, شەكارا بەلدەۋىن اۋەدەن جانە عارىشتان سۋرەتكە تۇسىرۋلەر جانە باسقا دا ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى.
تاراتىپ ايتار بولساق, قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ پروتسەسى 2000-2002 جىلدار ارالىعىندا ءوتتى. انىقتالعان كۇردەلى ۋچاسكەلەر مەن تاراپتاردىڭ ۇسىنىستارى ءوزارا سىيلاستىق جانە تەڭ قۇقىلىق قاعيداتتارىنىڭ نەگىزىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلە وتىرىپ شەشىلدى. دەليميتاتسيالاۋ پروتسەسىن ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭ – شەكارانىڭ بۇكىل ۇزىندىعىنىڭ 96 پايىزىن انىقتاپ بەرگەن, 2001 جىلعى 16 قاراشادا استانادا مەملەكەت باسشىلارى قول قويعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتتى دايىنداۋ. ەكىنشى كەزەڭ – بىرلەسكەن شەكارا سىزىعىن انىقتاۋدى تولىعىمەن اياقتاعان, 2002 جىلعى 9 قىركۇيەكتە استانادا قازاقستان مەن وزبەكستان پرەزيدەنتتەرى قول قويعان قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ جەكەلەگەن ۋچاسكەلەرى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى شارتتى ازىرلەۋ. بۇل شارتتار 2003 جىلعى 5 قىركۇيەكتە كۇشىنە ەندى. مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ 2003 جىلى, ال دالالىق جۇمىستار 2004 جىلدىڭ ساۋىرىندە باستالدى. تاراپتار شەكارالىق بەلگىلەردى ورناتۋ جونىندەگى دالالىق دەماركاتسيالىق جۇمىستاردى نەگىزىنەن اياقتادى.
قازاقستان مەن تۇرىكمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىنا كەلسەك, 2001 جىلعى 5 شىلدەدە استانا قالاسىندا قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ قازاقستان-تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جانە ونى دەماركاتسيالاۋ پروتسەسى تۋرالى شارتقا مەملەكەت باسشىلارى قول قويعان بولاتىن. ەكى ەل اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر سىندارلى ءارى ىسكەرلىك جاعدايدا ءوتتى. تاراپتار 1972 جىلى قازاق كسر-ءى مەن تۇرىكمەن كسر-ءى اراسىندا كەلىسىلگەن شەكارا سىزىعىن وزگەرتۋ تۋرالى ەشبىر ۇسىنىس بىلدىرمەدى. شەكارانى دەماركاتسيالاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار 2003 جىلى باستالدى, شەكارالىق بەلگىلەردى ورناتۋعا 2005 جىلى كىرىستى. تاراپتار شەكارالىق بەلگىلەردى ورناتۋ جونىندەگى دالالىق دەماركاتسيالىق جۇمىستاردى نەگىزىندە اياقتادى. قازاقستان-تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ جالپى شەگەندەلگەن ۇزىندىعى 468,3 شاقىرىمدى قۇرايدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر 1999 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە باستالدى. كەلىسسوزدەردىڭ استانادا, ماسكەۋ مەن الماتىدا عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ شەكاراداعى جەتى وبلىسىنىڭ ورتالىقتارىندا, سونداي-اق سەمەي قالاسىندا, رەسەيدىڭ شەكارالىق وڭىرلەرىندەگى توعىز قالاسىندا, سونىمەن قاتار سانكت-پەتەربۋرگتە وتكىزىلگەنى ماسەلەنى سول جەردە قاراستىرىپ, ساياسي-ەكونوميكالىق, زاڭدىق, گەوگرافيالىق, تاريحي-مادەني, ۇلتتىق جانە باسقا دا قىرىنان ناقتى تالداۋ جاساۋعا جاعداي جاسادى. قازاقستان-رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋعا بەس جارىم جىلداي ۋاقىت كەتتى. وسى جىلداردا كەلىسسوزدەردىڭ 50 راۋندى, ونىڭ ىشىندە دەلەگاتسيالاردىڭ 26 كەڭەيتىلگەن وتىرىسى, جۇمىس توپتارىنىڭ 13 كەزدەسۋى وتكەن ەكەن. بۇل ەكى مەملەكەتتىڭ شەكارالارىن رەسىمدەۋدە اسا اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ اتقارىلعانىن بىلدىرەدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى الەمدەگى ەڭ ۇزىن قۇرلىقتىق شەكارا بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇزىندىعى – 7591 شاقىرىم. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكارالارى تۋرالى شارتقا مەملەكەت باسشىلارى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ماسكەۋگە رەسمي ساپارى بارىسىندا, ياعني 2005 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا قول قويدى. «عاسىر شارتى» اتالعان وسى قۇجاتقا قول قويۋمەن قازاقستان ءوزىنىڭ قۇرلىقتاعى شەكاراسىن بۇكىل ءون بويىندا قۇقىقتىق نەگىزدە رەسىمدەۋدى اياقتادى. شارت 2006 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا كۇشىنە ەندى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىندا شەكتەس ەلدەردىڭ شەكارالارىمەن ءتورت ءتۇيىسۋ نۇكتە بار. ۇشجاقتى فورماتتا قول قويىلىپ, كۇشىنە ەنگەن كەلىسىمدەر مىنالار – قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى ءتورت مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن ايقىنداۋ تۋرالى كەلىسىم; قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ءۇش مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسى تۋرالى كەلىسىم جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ءۇش مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسى تۋرالى كەلىسىم. قازىرگى كەزدە قازاقستان, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستان اراسىنداعى ءۇش مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارى ءتۇيىسۋ نۇكتەسىنىڭ اۋدانى تۋرالى شارتقا قول قويۋ جونىندەگى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ال تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 13383 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر.
ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»